శంభురువాచ- అధ్యాపనే చాధ్యయనే జాయతే చాథ సంగమః । సంగతౌ వత్సరం రామ యాతి పాతకి పాతకమ్
శంభుడు ఇలా అన్నాడు — బోధించడంలో, చదువుకోవడంలో కలిసిపోతారు. ఆ కలయిక వల్ల, ఓ రామా, ఒక సంవత్సరం పాటు పాపి మరిన్ని పాపాలు కూడబెట్టుకుంటాడు.
పురాణజ్ఞే తు కాకుత్స్థ సర్వతత్వార్థవేదిని । అపిపాతకసందోహ చీర్ణపాపం ప్రణశ్యతి
కాకుత్స్థ వంశజా, అన్ని తత్త్వాల సారాన్ని తెలిసిన పురాణజ్ఞుడికి, ఎంత పెద్ద పాపాలున్నా, ఆ పాపాలన్నీ నశిస్తాయి.
ప్రభూతవహ్నినాశే హి ధూమరాశిర్యథైవ హి । శలభో దీపనాశాయ వహ్నినాశాయ న ప్రభుః
ఎలా పెద్ద అగ్ని ఆరిపోయిన తర్వాత పొగ మిగిలిపోతుందో, అలాగే దీపాన్ని చూసి వచ్చే పుట్టగొడుగు, ఆ అగ్నిని ఆర్పలేడు.
కృతం పాపం తథాన్యేషాం నాశనాయ పురాణికః । భూతాదిగ్రస్తమర్త్యానాం భూతాది భయమోచకః
అదే విధంగా, పురాణికుడు ఇతరుల చేసిన పాపాలను నశింపజేస్తాడు. భూతాది గ్రహించిన మానవులకు, భూతాది భయాన్ని తొలగిస్తాడు.
సమంత్రవానపనయేద్యథా న స్వయమాతురః । పౌరాణికస్తథా పాపం న కించిత్ప్రాప్తుమర్హతి
మంత్ర జ్ఞానం ఉన్నవాడు ఇతరుల వ్యాధిని పోగొట్టగలడు కానీ తాను బాధపడడు. అలాగే పురాణికుడు ఎలాంటి పాపాన్ని పొందడు.
ఆత్మనా చ కృతం పాపమన్యైరపి చ యత్కృతమ్ । పురాణజ్ఞో నాశయతి త్వతిదుష్టం స్వకర్మ్మ వా
తానే చేసిన పాపమైనా, ఇతరులు చేసిన పాపమైనా, పురాణాలను తెలిసినవాడు వాటిని నశింపజేస్తాడు. ఎంత దుర్మార్గమైన పాపమైనా, తనదైనా, అంతే.
భవానీశే హృషీకేశే సమవృత్తిర్వివేకవాన్ । లోకవేదక్రియావేత్తా రుద్రజాప్యతినిఃస్పృహః
భవానీ, ఈశ్వరుడు, హృషీకేశుడు అందరినీ సమంగా చూడగలడు. లోక, వేద కర్మల్లో నైపుణ్యం కలవాడు. రుద్ర జపాల్లో ఆసక్తి లేని వాడు.
తుష్టః శాంతః క్రియాదక్షః ప్రభూతో యోగకృద్వశీ । యథైవ తే పురాణజ్ఞో వసిష్ఠో భగవానృషిః
ఆయన సంతుష్టుడు, శాంతుడు, కర్మల్లో నిపుణుడు, శక్తివంతుడు, యోగాభ్యాసి, తనను తాను నియంత్రించుకున్నవాడు. నీవు చెప్పిన పురాణజ్ఞుడు వసిష్ఠ మహర్షి కూడా అలానే ఉన్నాడు.
నియోగాత్తవ భూపాల అయోధ్యాయామతిష్ఠత । అపాలయద్భువం కృత్స్నాం త్వాం చ రక్షః సమాపతత్
నీ ఆజ్ఞతో, ఓ రాజా, ఆయన అయోధ్యలో ఉండి, భూమిని మొత్తం పరిరక్షించాడు. నీకు ప్రమాదం వచ్చినప్పుడు నిన్ను కాపాడాడు.
స చ శుక్రోపదేశేన రాక్షసస్త్వామథాభ్యగాత్ । నిద్రాసక్తం హనిష్యామి నాన్యథావసరస్త్వితి
ఆ సమయంలో, శుక్రాచార్యుని ఉపదేశంతో రాక్షసుడు నీ వద్దకు వచ్చాడు. 'నీవు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు నిన్ను చంపుతాను, ఇంకో అవకాశం లేదు' అని అన్నాడు.
అథ విప్రో విదిత్వైతద్వసిష్ఠస్త్వద్ధితప్రియః । సుప్తం ప్రమత్తం కాకుత్స్థం రక్షో హంతి న సంశయః
ఆ విషయం తెలుసుకున్న వసిష్ఠుడు, నీకు మేలు కావాలని కోరుకున్న బ్రాహ్మణుడు, ఇలా ఆలోచించాడు — 'కాకుత్స్థుడు నిద్రలో, అప్రమత్తంగా లేనప్పుడు రాక్షసుడు చంపేస్తాడు.'
బ్రహ్మావాప్తవరం తద్ధి మయా కార్యం నివారణమ్ । ఇతి సంచింత్య విప్రర్షిః సేనామాదాయ నిర్గతః
'ఆ రాక్షసుడు బ్రహ్మదేవుని నుండి వరం పొందాడు. నేను ఈ పని జరగకుండా ఆపాలి.' అని ఆలోచించి, ఆ మహర్షి తన సైన్యాన్ని తీసుకుని బయలుదేరాడు.
రక్షో హంతుమశక్తస్తు మృత్యుహీనం తతో మునిః । స్వయం చ రాక్షసో భూత్వా వాక్యమాహ మహామునిః
ఆ రాక్షసుడు మరణం లేని వాడైనందున, వధించలేకపోయాడు. అప్పుడు ఆ ముని తానే రాక్షసుడిగా మారి ఇలా అన్నాడు.
కిమర్థమాగతోసీహ వనం మునినిషేవితమ్ । స ఆహ రాజా రక్షోఘ్నస్తమహం హంతుమాగతః
'ఈ మునులు నివసించే అరణ్యంలో నీవెందుకు వచ్చావు?' అని అడిగాడు. అతడు, 'నేను రాజును, రాక్షసులను సంహరించేవాడిని, అతన్ని చంపేందుకు వచ్చాను' అని సమాధానం చెప్పాడు.
మునిరప్యాహ కిం తేన జీవితేన మృతేన వా । భుక్త్వామిషం మదీయం తు యుద్ధం కృత్వా జయం వ్రజ
ఆ ముని ఇలా అన్నాడు: నీకు బ్రతుకుతో లేదా చావుతో ఏమి లాభం? నా మాంసాన్ని తిని, యుద్ధం చేసి, విజయాన్ని సాధించు.
రాక్షస ఉవాచ- కథం త్వం రాక్షసో మహ్యం భక్షణాయ భవిష్యసి । వసిష్ఠోఽప్యథ మానుష్యమాస్థాయ వియతి స్థితః
రాక్షసుడు ఇలా అడిగాడు: నువ్వు రాక్షసుడివై నాకు ఎలా భోజ్యమవుతావు? వసిష్ఠుడు కూడా మానవ రూపం ధరించి ఆకాశంలో నిలబడ్డాడు.
నిష్ఠీవ్య మస్తకే తస్య ముష్టినా తమతాడయత్ । తాడితో రాక్షసస్తేన వ్యద్రావయదృషిశ్చ తమ్
ఆ రాక్షసుడు ముని తలపై ఉమ్మి, గట్టిగా ముష్టితో కొట్టాడు. దాంతో రాక్షసుడు మునిని అక్కడినుండి తరిమేశాడు.
పలాయమానావన్యోన్యం జలధిం తు గతావుభౌ । తత్రస్థేన గ్రహేణాసౌ గృహీతో రాక్షసస్తదా
వారు ఇద్దరూ పరస్పరం పారిపోతూ సముద్రాన్ని చేరుకున్నారు. అక్కడ ఉన్న ఒక గ్రహం ఆ రాక్షసుణ్ణి పట్టేసింది.
మునిః పునరయోధ్యాయాం పూర్వవత్సమతిష్ఠత । శంభురువాచ- తస్మాత్స్వాభిమతం కుర్యాత్పురాణజ్ఞో విమత్సరః
ఆ ముని మళ్లీ అయోధ్యలో మునుపటిలాగే ఉండిపోయాడు. శంభుడు ఇలా అన్నాడు: అందువల్ల పురాణాలను తెలిసినవాడు, అసూయ లేకుండా, తనకు ఇష్టమైనదాన్ని చేయాలి.
శ్రవణస్య విధానం చ కథయామి శుభం శృణు । శుక్లపక్షే దినే శుద్ధే వారనక్షత్రయోగతః
శ్రవణానికి శుభమైన విధానాన్ని చెబుతాను, విను: శుక్లపక్షంలో, పవిత్రమైన రోజున, మంచి వారము, నక్షత్రం కలిసినప్పుడు,
కరణే చాపి లగ్నే చ గ్రహతారాబలాన్వితే । అమూఢేన గ్రహే బాలే న చ వృద్ధౌ గురౌస్థితే
మంచి తిథి, లగ్నం, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు బలంగా ఉన్నప్పుడు; గ్రహాలు గ్రహణంలో లేకపోయినప్పుడు, చిన్నదశలో లేదా ముసలితనంలో లేనప్పుడు, గురుగ్రహం బాధపడని సమయంలో,
న కృష్ణపక్షే గ్రహణే న చ నాస్తికసంనిధౌ । పూర్వోక్తలక్షణోపేతం పురాణం శృణుయాదితి
కృష్ణపక్షంలో, గ్రహణ సమయంలో, లేదా నాస్తికుల సమక్షంలో కాదు; ముందు చెప్పిన లక్షణాలతో కూడిన పురాణాన్ని వినాలి.
శుద్ధగేహేఽథవా శుద్ధవేదికాయాం మఠేథ వా । నదీతీరే దేవగేహే సభామండప ఏవ చ
పవిత్రమైన ఇంట్లో, లేదా శుభ్రమైన వేదికపై, లేదా మఠంలో, నది ఒడ్డున, దేవాలయంలో, సభామండపంలో కూడా,
రథ్యా మఠేథ వా రమ్యే పుణ్యశాలాసు రాఘవ । స్వయం నమస్య విప్రేంద్రాన్పురాణజ్ఞం విశేషతః
లేదా అందమైన వీధిలో, ధర్మశాలలో, రాఘవా, పురాణాన్ని తెలిసిన బ్రాహ్మణులను, ముఖ్యంగా పురాణజ్ఞుడిని, స్వయంగా గౌరవించాలి.
ఆసనం కల్పితం కుర్య్యాదూర్ధ్వం సర్వవిశేషితమ్ । ఏహి ధర్మ్మాసనమితి వక్తవ్యం స్యాదనిష్ఠురమ్
ప్రత్యేకమైన, ఉన్నతమైన ఆసనం సిద్ధం చేసి, మృదువుగా 'రా, ధర్మాసనం' అని ఆహ్వానించాలి.
పురాణప్రక్రమదినే యత్కార్యం తదుదీరయేత్ । వ్యాఖ్యాతారం పురాణస్య వస్త్రాద్యైః పరిపూజయేత్
పురాణప్రారంభ దినాన చేయాల్సిన కార్యాన్ని ప్రకటించాలి. పురాణాన్ని వివరించే వాడిని వస్త్రాదులతో సత్కరించాలి.
శుభాని దత్వా వస్త్రాణి సూక్ష్మాణి చ నవాని చ । కరకంఠవిభూషాది పాత్రమాసనమేవ చ
శుభమైన, మెత్తటి, కొత్త వస్త్రాలు, కరపాత్రం, మెడ అలంకారం, పాత్ర, లేదా ఆసనం ఇవ్వాలి.
గంధపుష్పాక్షతైః పూజ్య తాంబూలం వినివేద్య చ । శుక్లాంబరధరం విష్ణుం శశివర్ణం చతుర్భుజమ్
గంధం, పువ్వులు, అక్షతలతో పూజ చేసి, తాంబూలం సమర్పించి, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించిన, చంద్రవర్ణుడైన, నాలుగు చేతుల విష్ణువును ధ్యానించాలి.
ప్రసన్నవదనం ధ్యాయేత్సర్వవిఘ్నోపశాంతయే । సభాసదశ్చ సంపూజ్య గణేశం ప్రార్థయేత్తతః
అన్ని విఘ్నాలు తొలగిపోవడానికి ఆయన ప్రసన్నమైన ముఖాన్ని ధ్యానించాలి. సభలోని వారిని గౌరవించి, ఆ తరువాత గణేశుని ప్రార్థించాలి.
ఓంనమేత్యాది మంత్రేణ పూజనం భారతీ నుతిః । ప్రాతఃకాలే పురాణస్య ప్రక్రమం ప్రారభేదితి
'ఓం నమః' మంత్రంతో పూజ చేసి, సరస్వతిని స్తుతించాలి. ఉదయాన్నే పురాణపఠనం ప్రారంభించాలి.