స్వమేవ భవనం గత్వా చింతయామాస దుఃఖితః । రాత్రౌ మృత్యుర్దివా చేతి న జానాతి మహానపి
తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లి, ఆ మనిషి బాధతో ఆలోచించసాగాడు — ఎంత గొప్పవాడైనా మరణం రాత్రిపూట వస్తుందో, పగలిపూట వస్తుందో ఎవరికీ తెలియదు.
పరలోకే సుఖం దుఃఖమిహ భోగవినోదనమ్ । క్రిమికీటమనుష్యాద్యైః సుఖ దుఃఖైః పృథక్పృథక్
పరలోకంలో సుఖమో, దుఃఖమో ఉంటుంది; ఈ లోకంలో అనుభవాలు ఆనందాన్ని, బాధను కలిగిస్తాయి. ఇవన్నీ పురుగులు, కీటకాలు, మనుష్యులు మొదలైనవారికి వేరుగా, వేరుగా అనిపిస్తాయి.
ప్రతిజీవంతు హేతూనాం భేదోఽపి సువినిశ్చయః । ఏకస్యాపి హి జీవస్య నాస్తి చైకవిధా స్థితిః
ప్రతి జీవికి కారణాలు వేర్వేరు అని బాగా స్థిరంగా తెలిసిన విషయమే; ఒక్క జీవికి కూడా ఒకే విధమైన స్థితి ఉండదు.
జన్మకాలే మహాఽజ్ఞానం శైశవేత్యల్పబోధనమ్ । స్ఖలత్పదేల్పవిజ్ఞానం బాల్యే చాల్పం తథైవ చ
పుట్టినప్పుడు గొప్ప అజ్ఞానం, చిన్నప్పట్లో తక్కువ అర్ధం, బాల్యంలో తడబడే అడుగులు, తక్కువ జ్ఞానం — ఇవే మన స్థితి.
కౌమారే క్రీడనరతిర్యౌవనే విషయోషితమ్ । యౌవనే వినివృత్తే తు ద్రవ్యసంపాదనేషణా
చిన్న వయసులో ఆటలలో ఆనందం, యవ్వనంలో ఇంద్రియ సుఖాలు, స్త్రీలతో సంతోషం; యవ్వనం పోయాక ధనం సంపాదించడమే ధ్యాస.
వార్ద్ధకే భోగలిప్సా చ న భోక్తుం క్షమతేపి చ । దూషికా శ్లేష్మలాలాభిర్వలీపలితకంపనైః
వృద్ధాప్యంలో అనుభవించాలనే కోరిక ఉన్నా, అనుభవించలేరు; శ్లేష్మం, లాలాజలం, ముడతలు, తెలుపు జుట్టు, వణుకు — ఇవన్నీ బాధిస్తాయి.
శ్వాసకాసానిలాక్షిప్తైర్హృషీకైర్వికలైర్యుతః । కించిద్ధర్తుం న శక్నోతి న చ జానాతి కించన
శ్వాసకోసాలు, దగ్గు, వాయువు, ఇంద్రియ బలహీనతలు బాధిస్తుంటే, ఏదీ పట్టుకోలేడు, ఏదీ గుర్తుపట్టలేడు.
తిష్ఠంతీషు పరస్త్రీషు గుహ్యస్థానం ప్రదర్శయేత్ । కోశకండూయనపరః క్రూరో జీవితలక్షణైః
పక్కనే ఇతర స్త్రీలు ఉన్నా, తన రహస్య భాగాలు చూపిస్తాడు; ఒంటిపై గజ్జి తీయడంలో మునిగిపోతాడు, కఠినంగా ప్రవర్తిస్తాడు, జీవితం అలానే సాగుతుంది.
కండూయతే స్ఫిచౌ వస్త్రముద్ధృత్య చ విచాలయన్ । భుంజానః శ్లేష్మణా గ్రాసం గ్రసితుం న చ శక్నుయాత్
తన నితంబాలను గజ్జి తీయడానికి వస్త్రాన్ని పైకి లేపి కదిలిస్తాడు; తినేటప్పుడు శ్లేష్మం వల్ల ఆహారం దిగలేదు.
యదా కాసస్తదా జజ్ఞే పాయువాయుశ్చ శబ్దవాన్ । నిఃసృతిశ్చ మలస్యాపి శ్లేష్మనిర్గమ ఏవ చ
దగ్గుతోపాటు, పాయువు ద్వారా శబ్దంతో వాయువు బయటకు వస్తుంది; మల విసర్జన, శ్లేష్మం కూడా బయటకు వస్తాయి.
స్నుషాదిభర్త్సనం బాల తాలహాస్యనిదర్శనమ్ । గురునిర్గమనాదీని సంచింత్య చ పునః పునః
కోడలు మొదలైనవారు దూషిస్తారు, పిల్లలు నవ్వుతారు, పెద్దవారు వెళ్లిపోయిన విషయాలు మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు తెచ్చుకుంటాడు.
ఆహూతో భోజనాద్యర్థం భోజ్యాన్నాది వినిందయన్ । చిరముష్ణం చ నిర్భర్త్స్య పునశ్చింతామవాప సః
భోజనం కోసం పిలిచినపుడు ఆహారాన్ని తప్పుపడతాడు, చాలా కాలంగా చల్లారిపోయిందని నిందిస్తాడు, మళ్లీ ఆలోచనల్లో పడిపోతాడు.
అతిదుష్కృతికర్మ్మాహం కథం భోక్ష్యే కథం స్వపే । కథం తిష్ఠే కథం గచ్ఛే పరలోకః కథం భవేత్
‘నేను చాలా పాపాలు చేశాను, ఇప్పుడు ఎలా తినాలి? ఎలా నిద్రపోవాలి? ఎలా నిలబడాలి? ఎలా వెళ్లాలి? పరలోకం ఎలా ఉంటుంది?’ అని ఆందోళన పడతాడు.
ఇతి చింతాకులో నిత్యం న నమత్యపరాన్వితః । ద్విజస్య సదనం గత్వా పురాణజ్ఞస్య రాఘవ
ఇలా ఎప్పుడూ ఆలోచనలతో బాధపడుతూ, ఇతరులకు నమస్కారం చేయడు; ఓ రాఘవా, ఒక పండిత బ్రాహ్మణుని ఇంటికి వెళ్ళాడు.
లజ్జావాక్కృతవక్త్రశ్చ కింకరోమీత్యభాషత । న కించిదప్యువాచాసౌ ద్విజః పౌరాణికస్తదా
సిగ్గుతో తలనమిలి, ‘నేను ఏమి చేయాలి?’ అని అడిగాడు; ఆ పురాణాలు తెలిసిన బ్రాహ్మణుడు మాత్రం ఏమీ చెప్పలేదు.
పాపోయమితి విజ్ఞాయ శిష్యేణ నిరగామయత్ । గౌతమోపి వినిర్గమ్య ద్వార్యేవ చ బహిః స్థితః
ఇతడు పాపి అని గ్రహించి, తన శిష్యునితో బయటకు పంపించాడు; గౌతముడు కూడా బయటకు వెళ్లి ద్వారం దగ్గర నిలబడ్డాడు.
భువ్యాసీనం తు విజ్ఞాయ పురాణార్థవిచారకమ్ । కథం కథమపి ప్రాప్య పీఠం దత్తం చ నాభజత్
భూమిపై కూర్చుని పురాణార్ధాన్ని ఆలోచిస్తున్నాడని చూసి, ఎలాగోలా దగ్గరకు వచ్చాడు, ఇచ్చిన పీఠాన్ని మాత్రం స్వీకరించలేదు.
నిషణ్ణో భూతలే రామ పురాణజ్ఞమభాషత । ప్రాయశ్చిత్తం కరిష్యామి తదత్రైవ విధీయతామ్
భూమిపై కూర్చుని, ఓ రామా, పురాణాలు తెలిసినవారిని చూసి, ‘నేను ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలనుకుంటున్నాను, దయచేసి ఇక్కడే చెప్పండి’ అని అడిగాడు.
బ్రాహ్మణ ఉవాచ- పాపాని కీర్తయస్వ త్వం సర్వథైవ కృతాని తు । స చాపి నాఽకృతం కించిన్మయా పాపమితీరయన్
బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు — "నీ చేసిన పాపాలన్నిటినీ ఎలాంటి దాచిపెట్టకుండా చెప్పు." అతడు, "నేను చేయని పాపం ఏదీ లేదు," అని చెప్పాడు.
రుదన్పపాత భూమ్యాం చ కథం తాతేతి పీడితః । బ్రాహ్మణస్తమథ ప్రాహ ప్రాయశ్చిత్తం న విద్యతే
అతడు ఏడుస్తూ భూమిపై పడిపోయి, "ఎలా తండ్రి?" అని బాధతో అడిగాడు. అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు, "దీనికి పరిహారం లేదు," అన్నాడు.
మహాపాపం త్రిరావృత్తే పునశ్చ యది చేత్కృతమ్ । గౌతమ ఉవాచ- పౌరాణిక మహాభాగ ప్రాప్యాపి త్వామహం కథమ్
మూడు సార్లు పెద్ద పాపం చేసినా, మళ్లీ చేసినా — గౌతముడు ఇలా అన్నాడు — "పౌరాణిక మహాశయా, నిన్ను చేరినా నేను ఎలా..."
పాపయుక్తో ద్విజశ్రేష్ఠ సంగతిర్విఫలా భవేత్ । పౌరాణిక ఉవాచ- శాస్త్రం ప్రమాణం సర్వేషాం ప్రాయశ్చిత్తవినిర్ణయే
పాపంతో కలిసినవాడు, ద్విజశ్రేష్ఠా, అతడితో కలవడం వృథా. పౌరాణికుడు ఇలా అన్నాడు — "పరిహార నిర్ణయంలో శాస్త్రమే ప్రామాణికం."
తద్వినా యో హి తం బ్రూయాత్ప్రాయాశ్చిత్తం న తద్భవేత్ । సకృత్కృతే సకృత్ప్రోక్తం ద్వితీయే ద్విగుణం భవేత్
శాస్త్రం లేకుండా ఎవరు పరిహారం చెప్పినా అది సరైనది కాదు. మొదటి సారి చేసిన పాపానికి ఒకసారి పరిహారం, రెండోసారి అయితే రెండింతలు చేయాలి.
తృతీయే త్రిగుణం ప్రోక్తం చతుర్థే నాస్తి నిష్కృతిః । త్వయా కృతం తు బహుధా చతుర్విధమపీచ్ఛయా
మూడోసారి అయితే మూడింతలు చేయాలి. నాలుగోసారి అయితే పరిహారం లేదు. కానీ నువ్వు ఎన్నో రకాలుగా, నాలుగు విధాలుగా కూడా, నీ ఇష్టంతో చేసావు.
కథం వక్తుమహం శక్తః ప్రాయశ్చిత్తం భవాదృశే । గౌతమోఽపి పునః ప్రాహ క్వ గంతవ్యం మయేతి చ । ఉపవాసత్రయం కృత్వా శివరాత్రిమవిందత
నీలాంటి వాడికి నేను ఎలా పరిహారం చెప్పగలను? గౌతముడు మళ్లీ, "నేను ఎక్కడికి పోవాలి?" అని అడిగాడు. మూడు రోజులు ఉపవాసం చేసి, శివరాత్రిని ఆచరించాడు.
చతుర్థముపవాసం చ చకారాతీవ దుఃఖితః । పారణం చాప్యమాయాం స కృతవాన్ఫలవల్కలైః
చాలా బాధతో నాలుగో ఉపవాసం కూడా చేశాడు. తరువాత ఫలాలు తిని, వల్కలాలు ధరించి, సమయానికి ఉపవాసం విరమించాడు.
అథ ప్రదక్షిణం చక్రే శ్రీశైలస్య చ స ద్విజః । గతవాన్మందిరం పశ్చాచ్చింతయాతికృశః శ్వసన్
ఆ బ్రాహ్మణుడు శ్రీశైలాన్ని ప్రదక్షిణగా చేశాడు. తరువాత, బాగా క్షీణించి, ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, లోతుగా ఆలోచిస్తూ ఆలయానికి వెళ్లాడు.
కథం పాపనివృత్తిర్మే తూష్ణీంభూతస్య సేత్స్యతి । అనంతమవిచార్యం కిం పాపం చ సుమహత్తరమ్
ఇప్పుడు నేను మౌనంగా ఉన్నప్పుడు, నా పాప విమోచనం ఎలా జరుగుతుంది? ఈ పాపం ఎంత గొప్పదో, అంతగా ఉండటం ఏంటి?
శ్రుత్వా న కోపి మే బ్రూయాత్ప్రాయశ్చిత్తం విధీయతామ్ । కింతు కస్మిన్పురాణే తు శ్రుతే జ్ఞాతం భవిష్యతి
నేను విన్నా, ఎవరూ నాకు సరైన పరిహారం చెప్పడం లేదు. కానీ ఏదైనా పురాణం వింటే తెలిసొచ్చే అవకాశం ఉంది.
ఇతి కృత్వా మతిం సోథ పురాణజ్ఞమభాషత । పురాణమేకం మే తాత వ్యాఖ్యాతు భగవానితి
ఇలా ఆలోచించి, పురాణాలను తెలిసినవాడిని అడిగాడు — "తండ్రి, దయచేసి నాకు ఒక పురాణాన్ని వివరించండి."