శూద్రాణాం తు కృషిర్ద్ధర్మో నాపద్యప్యగ్రజన్మనః । తస్మాత్క్షత్త్రేణ వర్తిష్యే గ్రామాన్మమ సమాదిశ
'శూద్రులకు వ్యవసాయం ధర్మం. కానీ ఉన్నత జాతికి అది అవసరమొచ్చినా కాదు. అందుకే నేను క్షత్రియుడిగా వ్యవహరిస్తాను. నాకు గ్రామాలు ఇవ్వండి.'
అన్యత్ర చాత్ర క్షత్త్రేణ వర్తనం మమ రోచతే । అన్యన్న తు తథేత్యుక్తో దదౌ గ్రామాన్ద్విజన్మనః
'ఇంకా ఎక్కడైనా నేను క్షత్రియుడిగా ఉండడమే ఇష్టం. లేదంటే వద్దు.' అని చెప్పగా, రాజు ఆ ద్విజునికి గ్రామాలు ఇచ్చాడు.
గ్రామాధికారదుష్టస్య వర్తనం త్వన్యథాభవత్ । అభక్షి మాంసం చాపాయి సురా చాభాషి దుర్వచః
గ్రామాధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేసినవాడికి ప్రవర్తన మారిపోయింది. అతడు నిషిద్ధ మాంసం తిన్నాడు, మద్యం తాగాడు, చెడ్డ మాటలు అన్నాడు.
పరయోషా తథా గామి పరస్వం ప్రత్యహారి చ । అక్రీడి ద్యూతమసకృత్కలంజం చాది దుర్భుజా
ఇంకా, పరస్త్రీతో సంచరించాడు, ఇతరుల సొమ్ము రోజూ తీసుకున్నాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ జూదం ఆడాడు, అపవిత్రమైన ఆహారం తిన్నాడు, మరెన్నో దుష్కార్యాలు చేశాడు.
నాపూజి జగతామీశః శివో వా విష్ణురేవ వా । ఏవం కాలేన దుర్వృత్తం రాజా వాక్యమభాషత
ఈ లోకాలకు అధిపతిగా ఉన్న శివుడు గానీ, విష్ణువు గానీ ఎవ్వరూ పూజింపబడలేదు. ఇలా కొంత కాలం గడిచిన తర్వాత, ఆ దుర్మార్గ రాజు ఇలా అన్నాడు.
విప్ర విప్రత్వముత్సృజ్య శూద్రత్వం ప్రాప్తవానసి । తస్మాన్నియోగధర్మేణ భవంతం భ్రంశయామి చ
బ్రాహ్మణుడా, నీవు నీ బ్రాహ్మణత్వాన్ని వదిలేసి శూద్రుడిగా మారిపోయావు. అందుకే, రాజాధికార ప్రకారం నిన్ను నీ స్థానం నుండి తొలగిస్తున్నాను.
మాస్తు విప్రత్వమద్యైవ శూద్రతైవ వరం మమ । తదృతే యది విప్రాస్తే న భోక్ష్యంతి వరం మమ
ఈ రోజు బ్రాహ్మణత్వం నాకు అవసరం లేదు; శూద్రుడిగా ఉండడమే నాకు మంచిది. బ్రాహ్మణులు భోజనం చేయకపోయినా, అది నాకు ఇంకా మంచిదే.
న హి సర్వమిదం త్యక్తుం శక్తోహం పృథివీపతే । శంభురువాచ- ఏవం వదతి దుర్విప్రే రాజా తూష్ణీమతిష్ఠత
ఓ భూమిపతి, నేను ఇది అంతా పూర్తిగా వదిలేయలేను. శంభుడు ఇలా అన్నాడు— ఆ దుర్మార్గ బ్రాహ్మణుడు ఇలా మాట్లాడుతుంటే, రాజు మౌనంగా ఉన్నాడు.
స తు వై శూద్రతుల్యశ్చ బుభుజేన్నం సహామిషమ్ । కదాచిదథ దుర్వృత్తః ప్రతోలీమండపస్థితః
ఆయన శూద్రుడిలా మాంసంతో కూడిన భోజనం చేశాడు. ఒకసారి, ఆ దుర్మార్గుడు పట్టణ ద్వారంలో ఉన్న మండపంలో నిలబడి ఉన్నాడు.
ద్విజేన పఠ్యమానం తు పద్యం తు శ్రుతవానిదమ్ । హృదయే పద్యమేతత్తు ద్విజేరితమతిష్ఠత
ఒక ద్విజుడు ఒక పద్యం చదువుతుండగా, అతడు ఆ పద్యాన్ని విన్నాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు పలికిన ఆ పద్యం అతని హృదయంలో నిలిచిపోయింది.
పరాత్పరతరం యాంతి నారాయణపరాయణాః । న తే తత్ర గమిష్యంతి యే ద్విషంతి మహేశ్వరమ్
నారాయణునికి భక్తిగా ఉండేవారు అత్యుత్తమ స్థానం పొందుతారు. కానీ మహేశ్వరుడిని ద్వేషించే వారు అక్కడికి చేరరారు.
వ్యాఖ్యానమపి చ శ్రుత్వా పౌరాణికమభాషత । కీదృఙ్నారాయణః ప్రోక్తః కీదృశోపి మహేశ్వరః
పురాణంలో చెప్పిన వివరణను కూడా విని, అతడు ఇలా అడిగాడు: నారాయణుని గురించి ఎలా చెప్పారు? మహేశ్వరుడు ఎలా ఉన్నాడని చెప్పారు?
కిం పరం త్వయనం ప్రోక్తం ద్వేషః కీదృగుదాహృతః । కిం తత్పరమితి ఖ్యాతం తతః పరతరం చ కిమ్
ఇక్కడ పరమమైనది ఏది? ద్వేషం ఎలా ఉంది అని వివరించారు? పరమమైనదిగా ఏది ప్రసిద్ధి చెందింది? దాని కన్నా పైగా ఉన్నది ఏమిటి?
పౌరాణిక ఉవాచ- పరం తద్బ్రహ్మణః స్థానం సుఖవ్యక్తైకలక్షణమ్ । తతః పరతరం విష్ణోర్ద్ధామ తద్బ్రహ్మణోధికమ్
పురాణికుడు ఇలా అన్నాడు— పరమమైనది బ్రహ్మణి నివాసం, అది సుఖంగా, స్పష్టంగా కనిపించేది. దాని కన్నా పైగా విష్ణువు ధామం, అది బ్రహ్మణి కన్నా గొప్పది.
అవినాశితయా తత్తు కీర్తితం పరమం పదమ్ । తన్మధ్యే పురుషో విష్ణుస్తదంగ పరమం విభుః
ఆ పరమ స్థానం నశించని దానిగా చెప్పబడింది. దాని మధ్యలో విష్ణువు అనే పురుషుడు ఉన్నాడు; ఆయన అవయవమే పరమమైన, అన్ని చోట్ల వ్యాపించిన దేవుడు.
ఆపో హి నరజన్మత్వాన్నారాః ప్రోక్తా మనీషిభిః । నారాశ్చాస్యాయనం యస్మాత్తేన నారాయణః స్మృతః
నీరు మానవులకు మూలంగా ఉండటం వల్ల, జ్ఞానులు వాటిని 'నారాలు' అంటారు. ఆ నారాల్లో ఆయన నివసించేవాడు కనుక, ఆయన నారాయణుడు అని పిలవబడతాడు.
తత్పరం వర్తనం యేషాం తే ప్రోక్తాస్తత్పరాయణాః । మహదాదీని తత్వాని యాని తేషాం య ఈశ్వరః
వారి పరమమైన కార్యం అదే అయినవారు, వారు పరాయణులు అని పిలవబడతారు. మహత్తు మొదలైన తత్వాలకు ఆయన అధిపతి.
సూర్యాగ్నిశశినేత్రోఽసౌ మహేశః స్యాదుమాపతిః । ద్వేషో హి వైరం విజ్ఞేయమీశ్వరే పరమాత్మని
ఆయన సూర్యుడు, అగ్ని, చంద్రుడు కనుగొనేవాడు, ఉమాదేవి భర్త అయిన మహేశ్వరుడు. పరమాత్మ అయిన ఈశ్వరుడిని ద్వేషించడం అంటే నిజమైన శత్రుత్వం.
శంభురువాచ- ఏవం పురాణభట్టేన సమీరితమిదం వచః । చింతయన్పునరప్యాహ మాదృశస్య కథం గతిః
శంభుడు ఇలా అన్నాడు— పురాణపండితుడు ఇలా చెప్పిన మాటలు విన్నాడు. ఆలోచిస్తూ, మళ్లీ ఇలా అడిగాడు: నా వంటి వాడికి ఎలాంటి గతి ఉంటుంది?
పౌరాణికోఽథ తం ప్రాహ శృణు వక్ష్యామి తే గతిమ్ । కురు సర్వేణ యత్నేన ప్రాయశ్చిత్తం యథావిధి
అప్పుడు పురాణికుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు: విను, నీ గతి ఏమిటో చెబుతాను. నీవు అన్ని విధాలా శ్రద్ధతో ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలి.
ధర్మం చర యథాశక్తి యథాకాలం యథావిధి । విముక్తపాపః పశ్చాత్త్వముత్తమాం గతిమేష్యసి
నీ శక్తికి తగినట్లుగా, సమయానికి తగినట్లుగా, నియమం ప్రకారం ధర్మాన్ని ఆచరించు. పాపాల నుండి విముక్తుడై, చివరకు ఉత్తమమైన స్థితిని పొందుతావు.
పురాణమథవా నిత్యం శృణుష్వావహితశ్చ సన్ । నిరాశో వా మహేశానం పూజయస్వ పినాకినమ్
లేకపోతే, నిత్యం పురాణాన్ని శ్రద్ధగా విను. లేక ఆశలు లేకుండా, త్రిశూలధారి మహేశానుని భక్తిగా పూజించు.
దేవం వా పుండరీకాక్షం కేశవం క్లేశనాశనమ్ । సంన్యాసమథవా నిత్యం బ్రహ్మజ్ఞానపరో భవ
పద్మపత్రాలాంటి కన్నులు కలిగిన కేశవుడైన దేవుని భక్తిగా సేవించు; లేకపోతే ఎప్పుడూ సంయాసంలో, పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని తెలుసుకోవడంలో నిమగ్నుడవు.
అథవా గచ్ఛ కాశీశం ముక్తౌ వా మృతిమాప్నుహి । గయాం వా గచ్ఛ తత్ర త్వం శ్రాద్ధం కర్తుం ప్రయత్నతః
లేకపోతే ముక్తికి ప్రసిద్ధమైన కాశీకి వెళ్లి అక్కడే మరణాన్ని పొందు; లేదా గయకు వెళ్లి అక్కడ శ్రాద్ధాన్ని శ్రద్ధగా నిర్వహించు.
అథవా సర్వవేదానాం సారం పాతకనాశనమ్ । రుద్రం రుద్రప్రియకరం జప ప్రత్యహమాదరాత్
లేకపోతే, పాపాలను తొలగించే అన్ని వేదాల సారమైన రుద్ర మంత్రాన్ని ప్రతిరోజూ భక్తితో జపించు.
శ్రీశైలమథవా గచ్ఛ కేదారమథవేచ్ఛయా । అథవా ప్రతివర్షే తు మాఘస్నానం ప్రవర్తయ
లేకపోతే, నీ ఇష్టానుసారం శ్రీశైలానికి లేదా కేదారానికి వెళ్లు; లేదా ప్రతి సంవత్సరం మాఘ మాసంలో స్నానం చేయు.
కిమత్ర బహునోక్తేన ధర్మభక్తః సదా భవ । నైవం నరకవాసస్తే భవితా తు ద్విజాధమ
ఇక్కడ ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు; ఎప్పుడూ ధర్మానికి భక్తుడవై ఉండు. అప్పుడు నీవు నరకంలో నివసించాల్సిన అవసరం ఉండదు.
గౌతమ ఉవాచ- శ్రుత్వా సర్వం కరిష్యామి పురాణం భవతో ముఖాత్ । శాస్త్రం విశ్వాసహేతుం చ వర్జం చాపి వదస్వ మే
గౌతముడు ఇలా అన్నాడు — భగవంతుడా! మీరు చెప్పిన ప్రతిదీ నేను చేస్తాను. శాస్త్రంలో విశ్వాసానికి కారణమైన, వర్జించాల్సిన వాటిని కూడా నాకు చెప్పండి.
పౌరాణిక ఉవాచ- వర్జ్యం మాంసం సురాఽన్యస్త్రీ భోగో ద్యూతం వికత్థనమ్ । పారుష్యమనృతం మాయా దేవదేవవినిందనమ్
పురాణికుడు ఇలా అన్నాడు — మాంసం, మద్యం, పరస్త్రీ సుఖం, జూదం, పొగడడం, కఠినంగా మాట్లాడటం, అబద్ధం, మాయ, దేవతలను నిందించడం వీటన్నిటిని దూరంగా ఉంచు.
గురూణాం సురవృద్ధానాం పురాణస్మృతిభాషిణామ్ । నిందనం శ్వేతవృంతాకం కృతకాలాబువర్తనమ్
గురువులను, వృద్ధ దేవతలను, పురాణాలు, స్మృతులు చెప్పేవారిని నిందించడం, తెల్ల వంకాయ తినడం, నిర్ణీత కాలానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించడం వీటిని కూడా దూరంగా ఉంచు.