శంభుం పురాణతత్త్వజ్ఞం రాఘవో వాక్యమబ్రవీత్ । త్వమేవ సర్వం జానీషే సర్వధర్మగుహాశయమ్
రాఘవుడు, పురాణ సత్యాలను తెలిసిన శంభువుతో ఇలా అన్నాడు: "నీవే అన్నీ తెలుసు, అన్ని ధర్మ రహస్యాలను నీకు తెలుసు."
కస్మిన్కస్మిన్యుగే బ్రహ్మన్కింవిశిష్టం వదస్వ మే । శంభురువాచ- ధ్యానమేవ కృతే శ్రేష్ఠం త్రేతాయాం యజ్ఞ ఏవ చ
"ఏ యుగంలో ఏమి ముఖ్యమో చెప్పు బ్రహ్మా," అన్నాడు. శంభువు ఇలా అన్నాడు: "కృతయుగంలో ధ్యానమే శ్రేష్ఠం, త్రేతాయుగంలో యజ్ఞమే ఉత్తమం."
ద్వాపరే చార్చనం తిష్యే దానం చ హరికీర్తనమ్ । సర్వం చ శస్తం సర్వత్ర ధ్యానం న చ కలౌ యుగే
ద్వాపరయుగంలో ఆర్చన, కలియుగంలో దానం, హరినామస్మరణ. అన్నీ యుగాల్లో మంచివే, కాని కలియుగంలో ధ్యానం ఉండదు.
నరాణాం ముగ్ధచిత్తత్వాత్కృచ్ఛ్రస్థానాం విశాంపతే । న ధర్మే నియతాబుద్ధిర్న వేదే నైవ చ స్మృతౌ
మనుషుల మనస్సు ముద్దగా ఉండటం వల్ల, కష్ట పరిస్థితుల వల్ల, రాజా, ధర్మంలో, వేదంలో, స్మృతిలో స్థిరమైన జ్ఞానం ఉండదు.
న క్రతౌ న స్వధాకారే పురాణానాం చ న శ్రుతౌ । న యజ్ఞేన చ తీర్థేషు న చ శుశ్రూషణే సతామ్
యజ్ఞంలో కాదు, స్వధా క్రియలో కాదు, పురాణ శ్రవణంలో కాదు, యజ్ఞంలో కాదు, తీర్థయాత్రలో కాదు, సత్పురుషులకు సేవలో కాదు.
నేజ్యాయాం దేవతానాం చ న స్వజాతీయకర్మ్మణి । న దేవస్మరణేనాపి న చ క్వాపి వృషే నృప
దేవతలకు పూజలో కాదు, తన కర్తవ్యాలలో కాదు, దేవతలను స్మరించడంలో కూడా కాదు, రాజా, ఎలాంటి ధర్మకార్యంలో కూడా కాదు.
అతశ్చ దీర్ఘకాలానాం పుణ్యానామక్షమా నరాః । దానం తు స్వల్పకాలత్వాత్కర్తుం శక్నోతి మానవః
ఇందువల్ల, మానవులు చాలా కాలం పుణ్యాలు కూడబెట్టలేరు. కాని, దానం చేయడం కొంతసేపే పడుతుంది కాబట్టి, మనిషి దానాన్ని సులభంగా చేయగలడు.
అతశ్చ కలిదుష్టానాం ప్రాయశ్చితం న విద్యతే । కేషాంచిత్పాపనాశః స్యాత్ప్రాయశ్చిత్తైస్తు నాన్యథా
కలియుగంలో చెడిపోయినవారికి ప్రాయశ్చిత్తం ఉండదు. కొందరికి మాత్రం ప్రాయశ్చిత్తం వల్ల పాపాలు పోతాయి, అంతే తప్ప వేరేలా కాదు.
బ్రహ్మజ్ఞానీ గయాశ్రాద్ధీ కాశీగంతా శ్రుతౌ రతః । పురాణజ్ఞావమాశ్చైతే శ్రోతా తస్య చ రాఘవ
బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవాడు, గయలో పితృకార్యాలు చేసినవాడు, కాశీకి వెళ్లినవాడు, వేదాలలో ఆనందించేవాడు, పురాణాలు తెలిసినవాడు, వాటిని వినేవాడు — ఇలాంటి వ్యక్తి, రాఘవా —
యుగానామనుసారేణ తథార్థస్య వివేచనాత్ । స్వ పర ప్రత్యయోత్పాదాత్పరబ్రహ్మప్రకాశనాత్
యుగాల క్రమాన్ని అనుసరించి, విషయాన్ని బాగా గ్రహించి, తనకు ఇతరులకు విశ్వాసం కలిగించి, పరబ్రహ్మాన్ని తెలియజేసినవాడు —
పురాణవక్తా సర్వస్మాద్బ్రాహ్మణస్తు విశిష్యతే । తేనాపి చ కృతం పాపం న సజ్యేత్కిముతాన్యతః
పురాణాలను చెప్పేవాడు, అందరిలోనూ ముఖ్యమైన బ్రాహ్మణుడు. అతడు పాపం చేసినా అది అతనికి అంటుకోదు. మరి ఇతరులకు ఎలా అంటుకుంటుంది?
అన్యేషామపి కేషాంచిత్పురాణం పాపనాశనమ్ । యః పురాణేషు విశ్వాసీ వక్తారం మన్యతే గురుమ్
ఇంకా కొందరికి కూడా పురాణం పాపాలను పోగొడుతుంది. పురాణాలలో విశ్వాసం ఉన్నవాడు, పురాణాన్ని చెప్పేవాడిని గురువుగా భావించేవాడు —
బ్రహ్మవిద్యాప్రదాతారం విశేషం జ్ఞాతిబంధుతః । తస్య పాపాని సర్వాణి విలయం యాన్త్యసంశయమ్
బ్రహ్మవిద్యను ఇచ్చేవాడిగా, బంధువుగా, స్నేహితుడిగా భావించినవాడికి — అతని పాపాలన్నీ నిస్సందేహంగా పోతాయి.
అథ శ్రీశైలగమనం పూజకస్య మహేశితుః । అతః కలౌ మనుష్యాణాం పురాణం పాపనాశనమ్
మహేశ్వరుని భక్తుడు శ్రీశైలానికి వెళ్లడం గురించి చెప్పిన తర్వాత — కలియుగంలో పురాణం ప్రజలకు పాపాలను పోగొట్టేది.
పురా కలియుగే రామ వృత్తం సంకీర్తయే శృణు । ఆసీత్తు గౌతమో నామ బ్రాహ్మణో వేదవర్జితః
ఓ రామా, కలియుగంలో జరిగిన ఒక సంఘటనను చెబుతాను, విను. ఒక బ్రాహ్మణుడు గౌతముడు అనే వాడు ఉండేవాడు, వేదజ్ఞానం లేనివాడు.
తస్య పుష్టిః పశుశ్చాస్తాం భ్రాతరౌ వేదవర్జితౌ । తాభ్యాం సహ కృషిం చక్రే తత్ర వృద్ధిమవాప చ
అతనికి ధనం, పశువులు ఉండేవి. అతనికి ఇద్దరు అన్నదమ్ములు కూడా వేదజ్ఞానం లేనివారు. వాళ్లతో కలిసి వ్యవసాయం చేసి అక్కడ అభివృద్ధి చెందాడు.
ధనధాన్యాదికం కించిద్రాజానం దత్తవానథ । ఉవాచ వచనం కించిదధికారం నిరూపయ
అతడు కొంత ధనం, ధాన్యం రాజుకు ఇచ్చి, 'నాకు అధికార పదవి ఇవ్వండి' అని చెప్పాడు.
అర్థం న గమయిష్యామి తౌ శక్తౌ భ్రాతరౌ మమ । రాజోవాచ- బ్రాహ్మణస్యాధికారో హి వైదికే ధర్మకర్మణి
'నాకు ధనంలో ఆసక్తి లేదు. నా ఇద్దరు అన్నదమ్ములు చక్కగా చూసుకుంటారు' అన్నాడు. రాజు ఇలా అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణుడికి అధికారము వేదకర్మల్లోనే ఉంటుంది.'
తదన్యత్ర నియుక్తస్య బ్రాహ్మణ్యం విప్రణశ్యతి । గౌతమ ఉవాచ- యుగేష్వన్యేషు ధర్మోయం కలిధర్మో న తాదృశః
'బ్రాహ్మణుడు వేరే పనిలో ఉండితే అతని బ్రాహ్మణత్వం పోతుంది.' గౌతముడు ఇలా అన్నాడు: 'ఇతర యుగాల్లో అది ధర్మం. కానీ కలియుగంలో అలా కాదు.'
భూపతి త్వం హి భూపాల నృపాణాం ధర్మ ఉచ్యతే । బ్రాహ్మణశ్చ పరిక్షీణస్తం కుర్వన్నైవ దుష్యతి
'ఓ రాజా, నువ్వు భూమికి అధిపతి. రాజులకు ఇలానే ధర్మం చెప్పబడింది. బ్రాహ్మణుడు దరిద్రుడైతే ఇలా చేయడం వల్ల పాపం కలగదు.'
శూద్రాణాం తు కృషిర్ద్ధర్మో నాపద్యప్యగ్రజన్మనః । తస్మాత్క్షత్త్రేణ వర్తిష్యే గ్రామాన్మమ సమాదిశ
'శూద్రులకు వ్యవసాయం ధర్మం. కానీ ఉన్నత జాతికి అది అవసరమొచ్చినా కాదు. అందుకే నేను క్షత్రియుడిగా వ్యవహరిస్తాను. నాకు గ్రామాలు ఇవ్వండి.'
అన్యత్ర చాత్ర క్షత్త్రేణ వర్తనం మమ రోచతే । అన్యన్న తు తథేత్యుక్తో దదౌ గ్రామాన్ద్విజన్మనః
'ఇంకా ఎక్కడైనా నేను క్షత్రియుడిగా ఉండడమే ఇష్టం. లేదంటే వద్దు.' అని చెప్పగా, రాజు ఆ ద్విజునికి గ్రామాలు ఇచ్చాడు.
గ్రామాధికారదుష్టస్య వర్తనం త్వన్యథాభవత్ । అభక్షి మాంసం చాపాయి సురా చాభాషి దుర్వచః
గ్రామాధికారాన్ని దుర్వినియోగం చేసినవాడికి ప్రవర్తన మారిపోయింది. అతడు నిషిద్ధ మాంసం తిన్నాడు, మద్యం తాగాడు, చెడ్డ మాటలు అన్నాడు.
పరయోషా తథా గామి పరస్వం ప్రత్యహారి చ । అక్రీడి ద్యూతమసకృత్కలంజం చాది దుర్భుజా
ఇంకా, పరస్త్రీతో సంచరించాడు, ఇతరుల సొమ్ము రోజూ తీసుకున్నాడు, మళ్ళీ మళ్ళీ జూదం ఆడాడు, అపవిత్రమైన ఆహారం తిన్నాడు, మరెన్నో దుష్కార్యాలు చేశాడు.
నాపూజి జగతామీశః శివో వా విష్ణురేవ వా । ఏవం కాలేన దుర్వృత్తం రాజా వాక్యమభాషత
ఈ లోకాలకు అధిపతిగా ఉన్న శివుడు గానీ, విష్ణువు గానీ ఎవ్వరూ పూజింపబడలేదు. ఇలా కొంత కాలం గడిచిన తర్వాత, ఆ దుర్మార్గ రాజు ఇలా అన్నాడు.
విప్ర విప్రత్వముత్సృజ్య శూద్రత్వం ప్రాప్తవానసి । తస్మాన్నియోగధర్మేణ భవంతం భ్రంశయామి చ
బ్రాహ్మణుడా, నీవు నీ బ్రాహ్మణత్వాన్ని వదిలేసి శూద్రుడిగా మారిపోయావు. అందుకే, రాజాధికార ప్రకారం నిన్ను నీ స్థానం నుండి తొలగిస్తున్నాను.
మాస్తు విప్రత్వమద్యైవ శూద్రతైవ వరం మమ । తదృతే యది విప్రాస్తే న భోక్ష్యంతి వరం మమ
ఈ రోజు బ్రాహ్మణత్వం నాకు అవసరం లేదు; శూద్రుడిగా ఉండడమే నాకు మంచిది. బ్రాహ్మణులు భోజనం చేయకపోయినా, అది నాకు ఇంకా మంచిదే.
న హి సర్వమిదం త్యక్తుం శక్తోహం పృథివీపతే । శంభురువాచ- ఏవం వదతి దుర్విప్రే రాజా తూష్ణీమతిష్ఠత
ఓ భూమిపతి, నేను ఇది అంతా పూర్తిగా వదిలేయలేను. శంభుడు ఇలా అన్నాడు— ఆ దుర్మార్గ బ్రాహ్మణుడు ఇలా మాట్లాడుతుంటే, రాజు మౌనంగా ఉన్నాడు.
స తు వై శూద్రతుల్యశ్చ బుభుజేన్నం సహామిషమ్ । కదాచిదథ దుర్వృత్తః ప్రతోలీమండపస్థితః
ఆయన శూద్రుడిలా మాంసంతో కూడిన భోజనం చేశాడు. ఒకసారి, ఆ దుర్మార్గుడు పట్టణ ద్వారంలో ఉన్న మండపంలో నిలబడి ఉన్నాడు.
ద్విజేన పఠ్యమానం తు పద్యం తు శ్రుతవానిదమ్ । హృదయే పద్యమేతత్తు ద్విజేరితమతిష్ఠత
ఒక ద్విజుడు ఒక పద్యం చదువుతుండగా, అతడు ఆ పద్యాన్ని విన్నాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు పలికిన ఆ పద్యం అతని హృదయంలో నిలిచిపోయింది.