యస్యాపి యాదృశం యోగ్యం విచార్య తాదృశం బుధైః । స్తుతివైరాగ్యయోః కార్యం విలయః పరికీర్తితః
ప్రతి ఒక్కరికీ ఏది తగినదో జ్ఞానులు విచారించాలి. ప్రశంస, వైరాగ్య సందర్భాల్లో, ఆ కార్యానికి లయమని చెప్పబడింది.
కార్యాల్పసిద్ధిః స్ఖలితేన చ నిర్వాహమృచ్ఛతి । తస్యాన్యార్థస్యాన్యభావో రామ శాంతివిచారణే
పనిలో తక్కువ ఫలితమొస్తే లేదా తప్పిదం వల్ల పూర్తి అవుతుంది. మరొక అర్థానికి, రామా, శాంతిని పరిశీలించడంలో వేరే భావం ఉండదు.
విసర్గాంతశ్చ పూర్వార్ద్ధ విపర్యాసో భవిష్యతః । సంకల్పితాన్యథాభావో హ్యధ్యాయస్య సమాపనే
మొదటి భాగం విసర్గంతో ముగిస్తే, అర్థంలో మార్పు వస్తుంది. అధ్యాయం ముగిసే సమయానికి ఊహించిన విరుద్ధమైన అర్థం కలుగుతుంది.
కాండాదేస్తు సమాప్తౌ తు స్యాత్తత్కార్యవినాశనమ్ । తస్మాదేతాదృశే దోషే శకునస్య విపర్యయః
కాండం చివరలో ఆ కార్యానికి నాశనం కలుగుతుంది. అందువల్ల, అలాంటి లోపంలో శకునానికి విరుద్ధ ఫలితం వస్తుంది.
క్షుతే పుస్తకపాతే చ త్వాహతే మస్తకాదిషు । వక్తా వైమాననం యాతి తతః శకుననాశనమ్
తుమ్ము, పుస్తకం పడిపోవడం, తలకి లేదా ఇతర భాగాలకు దెబ్బ తగిలితే, చెప్పేవాడు అయోమయానికి లోనవుతాడు, అప్పుడు శకునం నశిస్తుంది.
తస్మాదేతాదృశే దోషే శకునం పరివర్జయేత్ । ఉపమాయాం భవేద్రామ కార్యాభాసో న వస్తుతః
కాబట్టి, అలాంటి లోపంలో శకునాన్ని దూరంగా ఉంచాలి. ఉపమాలో, రామా, కార్యం ఉన్నట్టు కనిపించినా అది నిజంగా ఉండదు.
సంతానం భోన్యత్ర చోక్తా సృష్టిర్మధ్యఫలప్రదా । స్తుతిః ప్రశస్తా కుత్రాపి గుణవత్కార్యనిర్ణయే
ఇక్కడ కొనసాగింపు చెప్పబడింది, సృష్టి మాధ్యమ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మంచి కార్యాన్ని నిర్ణయించడంలో ఎక్కడైనా ప్రశంసను గొప్పదిగా భావిస్తారు.
వివాహే చౌషధే దానే వ్యవహారే కృషౌ తథా । యథార్థా చ స్తుతీ రామ నిర్వాహేఽపి న దూషణమ్
వివాహం, ఔషధం, దానం, వ్యవహారం, వ్యవసాయం వంటి వాటిలో, యథార్థమైన ప్రశంస, రామా, కార్యసిద్ధిలో కూడా దోషం కాదు.
రామ ఉవాచ- క ఏష దృశ్యతే వ్యోమ్ని సర్వాభరణభూషితః । విమానస్థో మహాదీప్త మధ్యాహ్నార్క ఇవాపరః
రాముడు ఇలా అడిగాడు — ఆకాశంలో అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, విమానంలో నిలబడి, మధ్యాహ్నపు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తున్నవాడు ఎవరు?
దుష్ప్రేక్ష్యః సర్వమర్త్యానాం తస్యాంకే చారుహాసినీ । అపరా శ్రీరివ బ్రహ్మంస్తథా పంచసుయోషితః
అతడిని మానవులు చూడటం చాలా కష్టం. అతని మడిలో అందమైన నవ్వుతో ఉన్న ఒక స్త్రీ ఉంది, బ్రహ్మన్, ఆమె మరో లక్ష్మిలా కనిపిస్తుంది. ఆమెతో పాటు ఐదు స్త్రీలు కూడా ఉన్నారు.
గాయంతి మధురాం గీతిం సుభ్రూభంగనిరీక్షణైః । మందస్మితైః కరతలశబ్దాస్ఫోటికయా తథా
అందమైన కనుబొమ్మలతో చూడుతూ, మృదువైన నవ్వులతో, చేతులు చప్పట్లు కొడుతూ, వారు మధురమైన పాటలు పాడుతున్నారు.
క్వచిద్గలకృతైర్గీతైరన్యోన్య కరతాడనైః । అన్యోన్య ముఖమాలోక్య ప్రలోభైర్గీతపూర్వకైః
కొన్నిసార్లు గొంతులోనుంచి వచ్చే పాటలతో, పరస్పరం చేతులు తట్టి, ఒకరినొకరు ముఖాన్ని చూస్తూ, ఆటలకోసం పాటలతో ఆకర్షించేవారు.
క్రీడన్నాస్తే మహాయోగీ పద్మకింజల్కసన్నిభః । ఏవం చరితపుణ్యేన కేన వా తద్వదస్వ మే
పద్మపు రేణువుల్లా ప్రకాశించే ఆ మహాయోగి అలా ఆనందంగా ఆటలాడుతూ కూర్చున్నాడు. ఇలాంటి ఫలితం ఎవరు, ఎలాంటి పుణ్యంతో పొందారో చెప్పు.
శంభురువాచ- ఏష విప్రః పురా రామ సర్వసంపత్సమన్వితః । నానావిధసుఖోపేతో భార్య్యాపోషణతత్పరః
శంభుడు ఇలా అన్నాడు — రామా! ఈ బ్రాహ్మణుడు ఒకప్పుడు అన్ని ఐశ్వర్యాలతో, అనేక సుఖాలతో జీవిస్తూ, భార్యను పోషించడంలో నిమగ్నంగా ఉండేవాడు.
అపుత్రో దానహీనశ్చ దేవతార్చనవర్జితః । పంచయజ్ఞవిహీనశ్చ స్వాధ్యాయపరివర్జితః
ఆయనకు సంతానం లేదు, దానం చేయడు, దేవతలను పూజించడు, ఐదు యజ్ఞ్యాలు చేయడు, వేదపఠనం కూడా చేయడు.
ప్రాతర్మ్మధ్యాహ్నసాయాహ్నభోజనప్రవణోఽశుచిః । కదాచిదగమద్గేహం గౌతమస్య మహాత్మనః
ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం అన్నీ భోజనంలో ఆసక్తి, శుచిత్వం లేకుండా ఉండేవాడు. ఒకసారి మహాత్ముడు గౌతముని ఇంటికి వెళ్లాడు.
త్ర్యంబకస్య గిరౌ పుణ్యే నానామునిగణాశ్రితే । తత్రాపి శోభితగృహం స్ఫటికస్తంభకల్పితమ్
త్రయంబకుని పవిత్ర పర్వతంపై, అనేక ఋషులు నివసించే చోట, అక్కడే స్ఫటిక స్తంభాలతో అలంకరించిన అద్భుతమైన ఇల్లు ఉండేది.
అగురుద్రవకస్తూరీచంద్ర కుంకుమచర్చితా । భిత్తిర్యస్య చ సంతానకుసుమామోదసౌష్ఠవమ్
ఆ ఇంటి గోడలు అగరు, కర్పూరం, కస్తూరి, కుంకుమతో పూయబడి ఉండేవి; పరిజాత పువ్వుల సువాసనతో వాతావరణం మధురంగా ఉండేది.
కస్తూరికా పుష్పరస సముత్సేచితభూతలమ్ । సూక్ష్మ సుశ్వేతవివిధవితానపరిశోభితమ్
భూమి మీద కస్తూరి, పుష్పరసాలు చల్లబడినవి; మెత్తని తెల్లటి, రకరకాల తలుపులతో ఆ ఇంటి అంతా అలంకరించబడింది.
అంగణం శోభిత మహాకదలీపూగశోభితమ్ । సమీపసరసీజాత మంజుకూజన్మధువ్రతమ్
ఆ ఆవరణం మహా అరటి, పుగ తోటలతో ప్రకాశించింది. పక్కనే కమలాల్లో తేనెటీగలు మధురంగా గుంజుతున్నాయి.
పాటీరతరుసంభూత గంధపూరితదిఙ్ముఖమ్ । శిక్షాగీతకృతాల్హాద గీతపూరితదిఙ్ముఖమ్
పాటీర చెట్ల సువాసనతో దిక్కులు నిండిపోయాయి. సంగీత పాఠాల ఆనందంతో, ఆ ప్రాంతమంతా పాటలతో మారుమోగింది.
నిదాఘజనితాతాప నాశయంత్రవినిర్మితమ్ । కదలీదలసంచ్ఛాది పావకాకల్పితచ్ఛదమ్
వేసవి వేడిని త్రోవదూరం చేసేలా నిర్మించబడింది. అరటి ఆకులతో, మంటలకు తట్టుకునే పైకప్పుతో కప్పబడింది.
పాటీరతరుసుస్నిగ్ధ సాంద్ర ద్వారకపాటకమ్ । సౌగంధికమహామోది కల్పితాంతర భిత్తికమ్
పాటీర చెక్కతో తయారైన మృదువైన, దట్టమైన తలుపులు; లోపలి గోడలు సుగంధాలతో, మధుర పరిమళాలతో అలంకరించబడ్డాయి.
ఈశానభాగసుభగ రతికల్పిత వేదికమ్ । హాటికాకల్పితపదం విచిత్రవేదికాయుతమ్
ఈశాన్య భాగంలో సౌభాగ్యంగా ఆనందానికి వేదిక ఉంది. కళాకారులు తయారు చేసిన నేల, రకరకాల వేదికలతో అలంకరించబడింది.
సుస్నిగ్ధని బిడచ్ఛాయం వటమూలోపకల్పితమ్ । ప్రసూనకదలీఖండ సరోభిః ప్రాంతశోభితమ్
బెరడు వృక్షం కింద చల్లని నీడ ఉంది. అంచుల్లో అరటి పుష్ప గుచ్ఛాలు, చెరువులతో ఆ ప్రాంతం మరింత అందంగా ఉంది.
మహావటాగ్రసంలగ్న తుషారితపయోధరమ్ । నాకోపవనసంపన్న విచిత్రారామ శోభితమ్
మహా వటవృక్షపు పైభాగానికి మేఘాలు తగిలి చల్లదనం కలిగించాయి. ఆ ప్రదేశం స్వర్గపు ఉద్యానవనాల్లా రకరకాల తోటలతో అలంకరించబడి ఉంది.
వాపీకూపతడాగాద్యమనేకవనశోభితమ్ । మందం మందం వవౌ వాయుర్యత్ర గేహే సుఖప్రదః
బావులు, కుళాయిలు, చెరువులు, అనేక తోటలతో ఆ ఇల్లు మరింత అందంగా ఉంది. అక్కడ ఇంట్లో ఎప్పుడూ మృదువైన, సుఖదాయకమైన గాలి వీచేది.
వాదిన్యశ్చారుసర్వాంగ్యో వాద్యాని స్మరసంపదః । వీణాం వేణుం త్రివేణుం చ వాదయంతి వరాంగనాః
అక్కడ అందమైన రూపాలున్న మహిళలు ప్రేమతో నిండిన వాద్యాలను వాయించేవారు. శ్రేష్ఠమైన స్త్రీలు వీణ, బాంసురి, త్రివేణు వాయించేవారు.
తౌర్య్యత్రికకృతో నార్య్యశ్చతుర్దిక్షు తథోర్ద్ధ్వతః । సువర్ణాదికపాత్రేషు వటకా భస్మనః శుభాః
సంగీతం, నాట్యంలో నిపుణత కలిగిన స్త్రీలు నలుదిశలా, పైభాగంలో కూడా నిలబెట్టబడ్డారు. బంగారం మొదలైన లోహాలతో చేసిన పాత్రల్లో శుభ్రమైన బస్మపు గుండ్రని ముద్దలు పెట్టారు.
వాసితాః సర్వగంధైశ్చ సుధూపైరపి ధూపితాః । కుశగ్రథితసంఘాశ్చ అక్షమాలాశ్చ కోటిశః
ఆ బస్మపు ముద్దలను అన్ని రకాల పరిమళాలతో పరిమళింపజేసి, మంచి ధూపంతో కూడా ధూపం పెట్టారు. కుశగ్రాస్తో కట్టిన ముడులు, లక్షలాది జపమాలలు కూడా అక్కడ ఉంచబడ్డాయి.