ఉక్తానువచనం చైవ ద్వ్యుపస్తుతమథైవ చ । దగ్ధపత్రం నష్టలిపిః సందిగ్ధాక్షరమేవ చ
ఇప్పటికే చెప్పినదాన్ని మళ్లీ చెప్పడం, రెండుసార్లు స్తుతి చేయడం, కాలిన ఆకు, పోయిన లిపి, సందేహాస్పదమైన అక్షరాలు—
ఏతాని శకునే నిత్యం వర్జనీయాని పండితైః । ప్రశ్నో హి ద్వివిధో జ్ఞేయో దీప్తశాంత ప్రభేదతః
పండితులు శకునాలలో వీటిని ఎప్పుడూ నివారించాలి. ప్రశ్నలు రెండు విధాలుగా ఉంటాయి — ప్రకాశవంతమైనవి, ప్రశాంతమైనవి అని గుర్తించాలి.
శాంతం చ ద్వివిధం జ్ఞేయముత్పత్తిస్థితివృద్ధితః । తత్ర శాంతం ప్రశస్తం స్యాల్లక్షితం పూర్వలక్షణైః
శాంతి రెండు విధాలుగా ఉంటుందని చెప్పబడింది. అవి ఉద్భవం, నిలుపుదల, పెరుగుదల ఆధారంగా వేరు వేరు. వాటిలో, ముందుగా చెప్పిన లక్షణాలతో ఉన్న శాంతినే ఉత్తమమైనదిగా ప్రశంసిస్తారు.
కార్యభేదాస్తు వర్ణ్యంతే కేచిన్మర్త్యోపయోగినః । కస్యచిత్కార్యమాదాయ కశ్చిత్ప్రష్టా భవత్యపి
కార్యాలలో వేర్వేరు భేదాలు వివరించబడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని మానవులకు ఉపయోగపడతాయి. ఎవరో ఒకరు ఒక పనిని చేపడతారు, మరొకరు ప్రశ్న అడుగుతారు.
స కరోతి తదా ప్రశ్నం సమేత్య స్మరతేఽత్ర కిమ్ । స పునర్ధార్య పత్రం తత్తస్మిన్పత్రం ప్రశస్యతే
అతడు ఆ సమయంలో ప్రశ్నను అడుగుతాడు, కలిసినప్పుడు సంబంధిత విషయాన్ని గుర్తు చేసుకుంటాడు. మళ్లీ ఆ ఆకును పట్టుకుంటాడు, ఆ సందర్భంలో ఆ ఆకే ప్రశంసించబడుతుంది.
అథవా తత్క్షమోపేతం వైరాగ్యం పరమేవ చ । యతః కుతశ్చిద్దృష్టస్తు స్తుతిపాదకమేవ చ
లేదా, అది సహనం, పరమ వైరాగ్యంతో కూడినదిగా ఉంటుంది. లేదా, ఏదైనా కోణంలో చూసినప్పుడు, అది ప్రశంసకు కారణమవుతుంది.
పరిహృత్య పరం చాపి తస్మిన్నర్థే శుభావహమ్ । మృతో గృహ్ణాతి వాగర్థమితి ప్రశ్నోఽశుభప్రదః
అత్యుత్తమమైనదాన్ని పక్కన పెట్టినా, ఆ విషయంలో శుభాన్ని కలిగించేలా ఉంటే, మరణించినవాడు మాటల అర్థాన్ని గ్రహిస్తే, ఆ ప్రశ్న అనర్ధాన్ని తెస్తుంది.
వివాదే విజయప్రశ్నే జయద్యోతకమిష్యతే । సృష్టిరప్యత్ర శస్తా స్యాత్క్రూరాయాం క్లేశతో జయః
వివాదంలో విజయం గురించి ప్రశ్నిస్తే, విజయ సూచకమైన శకునాన్ని కోరుకుంటారు. ఇక్కడ సృష్టి కూడా మంచిదే, కానీ క్రూరతలో విజయం బాధతో వస్తుంది.
ప్రశాంతాయాముపాయైస్తు మిశ్రాయాం విడ్వరో భవేత్ । పురాదివర్ణనం యత్తు మధ్యమం యది చోత్తమమ్
శాంతి ఉన్నప్పుడు సరైన మార్గాలతో, మిశ్రమమైన సందర్భంలో ఉత్తమ పక్షిని సూచిస్తారు. ప్రారంభంలో చెప్పిన వివరాలు మాధ్యమంగా లేదా ఉత్తమంగా ఉంటే అలాగే భావించాలి.
కలిసంభావనాయాస్తు శృంగారస్యోపవర్ణనే । రాజ్యనిర్వాహచింతాయాం రాజ్యలింగంశుభావహమ్
కలియుగాన్ని పరిశీలించడంలో, లేదా శృంగారాన్ని వివరించడంలో, రాజ్య పరిపాలనలో రాజ్యానికి సంబంధించిన సూచన శుభాన్ని ఇస్తుంది.
యస్యాపి యాదృశం యోగ్యం విచార్య తాదృశం బుధైః । స్తుతివైరాగ్యయోః కార్యం విలయః పరికీర్తితః
ప్రతి ఒక్కరికీ ఏది తగినదో జ్ఞానులు విచారించాలి. ప్రశంస, వైరాగ్య సందర్భాల్లో, ఆ కార్యానికి లయమని చెప్పబడింది.
కార్యాల్పసిద్ధిః స్ఖలితేన చ నిర్వాహమృచ్ఛతి । తస్యాన్యార్థస్యాన్యభావో రామ శాంతివిచారణే
పనిలో తక్కువ ఫలితమొస్తే లేదా తప్పిదం వల్ల పూర్తి అవుతుంది. మరొక అర్థానికి, రామా, శాంతిని పరిశీలించడంలో వేరే భావం ఉండదు.
విసర్గాంతశ్చ పూర్వార్ద్ధ విపర్యాసో భవిష్యతః । సంకల్పితాన్యథాభావో హ్యధ్యాయస్య సమాపనే
మొదటి భాగం విసర్గంతో ముగిస్తే, అర్థంలో మార్పు వస్తుంది. అధ్యాయం ముగిసే సమయానికి ఊహించిన విరుద్ధమైన అర్థం కలుగుతుంది.
కాండాదేస్తు సమాప్తౌ తు స్యాత్తత్కార్యవినాశనమ్ । తస్మాదేతాదృశే దోషే శకునస్య విపర్యయః
కాండం చివరలో ఆ కార్యానికి నాశనం కలుగుతుంది. అందువల్ల, అలాంటి లోపంలో శకునానికి విరుద్ధ ఫలితం వస్తుంది.
క్షుతే పుస్తకపాతే చ త్వాహతే మస్తకాదిషు । వక్తా వైమాననం యాతి తతః శకుననాశనమ్
తుమ్ము, పుస్తకం పడిపోవడం, తలకి లేదా ఇతర భాగాలకు దెబ్బ తగిలితే, చెప్పేవాడు అయోమయానికి లోనవుతాడు, అప్పుడు శకునం నశిస్తుంది.
తస్మాదేతాదృశే దోషే శకునం పరివర్జయేత్ । ఉపమాయాం భవేద్రామ కార్యాభాసో న వస్తుతః
కాబట్టి, అలాంటి లోపంలో శకునాన్ని దూరంగా ఉంచాలి. ఉపమాలో, రామా, కార్యం ఉన్నట్టు కనిపించినా అది నిజంగా ఉండదు.
సంతానం భోన్యత్ర చోక్తా సృష్టిర్మధ్యఫలప్రదా । స్తుతిః ప్రశస్తా కుత్రాపి గుణవత్కార్యనిర్ణయే
ఇక్కడ కొనసాగింపు చెప్పబడింది, సృష్టి మాధ్యమ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మంచి కార్యాన్ని నిర్ణయించడంలో ఎక్కడైనా ప్రశంసను గొప్పదిగా భావిస్తారు.
వివాహే చౌషధే దానే వ్యవహారే కృషౌ తథా । యథార్థా చ స్తుతీ రామ నిర్వాహేఽపి న దూషణమ్
వివాహం, ఔషధం, దానం, వ్యవహారం, వ్యవసాయం వంటి వాటిలో, యథార్థమైన ప్రశంస, రామా, కార్యసిద్ధిలో కూడా దోషం కాదు.
రామ ఉవాచ- క ఏష దృశ్యతే వ్యోమ్ని సర్వాభరణభూషితః । విమానస్థో మహాదీప్త మధ్యాహ్నార్క ఇవాపరః
రాముడు ఇలా అడిగాడు — ఆకాశంలో అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, విమానంలో నిలబడి, మధ్యాహ్నపు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తున్నవాడు ఎవరు?
దుష్ప్రేక్ష్యః సర్వమర్త్యానాం తస్యాంకే చారుహాసినీ । అపరా శ్రీరివ బ్రహ్మంస్తథా పంచసుయోషితః
అతడిని మానవులు చూడటం చాలా కష్టం. అతని మడిలో అందమైన నవ్వుతో ఉన్న ఒక స్త్రీ ఉంది, బ్రహ్మన్, ఆమె మరో లక్ష్మిలా కనిపిస్తుంది. ఆమెతో పాటు ఐదు స్త్రీలు కూడా ఉన్నారు.
గాయంతి మధురాం గీతిం సుభ్రూభంగనిరీక్షణైః । మందస్మితైః కరతలశబ్దాస్ఫోటికయా తథా
అందమైన కనుబొమ్మలతో చూడుతూ, మృదువైన నవ్వులతో, చేతులు చప్పట్లు కొడుతూ, వారు మధురమైన పాటలు పాడుతున్నారు.
క్వచిద్గలకృతైర్గీతైరన్యోన్య కరతాడనైః । అన్యోన్య ముఖమాలోక్య ప్రలోభైర్గీతపూర్వకైః
కొన్నిసార్లు గొంతులోనుంచి వచ్చే పాటలతో, పరస్పరం చేతులు తట్టి, ఒకరినొకరు ముఖాన్ని చూస్తూ, ఆటలకోసం పాటలతో ఆకర్షించేవారు.
క్రీడన్నాస్తే మహాయోగీ పద్మకింజల్కసన్నిభః । ఏవం చరితపుణ్యేన కేన వా తద్వదస్వ మే
పద్మపు రేణువుల్లా ప్రకాశించే ఆ మహాయోగి అలా ఆనందంగా ఆటలాడుతూ కూర్చున్నాడు. ఇలాంటి ఫలితం ఎవరు, ఎలాంటి పుణ్యంతో పొందారో చెప్పు.
శంభురువాచ- ఏష విప్రః పురా రామ సర్వసంపత్సమన్వితః । నానావిధసుఖోపేతో భార్య్యాపోషణతత్పరః
శంభుడు ఇలా అన్నాడు — రామా! ఈ బ్రాహ్మణుడు ఒకప్పుడు అన్ని ఐశ్వర్యాలతో, అనేక సుఖాలతో జీవిస్తూ, భార్యను పోషించడంలో నిమగ్నంగా ఉండేవాడు.
అపుత్రో దానహీనశ్చ దేవతార్చనవర్జితః । పంచయజ్ఞవిహీనశ్చ స్వాధ్యాయపరివర్జితః
ఆయనకు సంతానం లేదు, దానం చేయడు, దేవతలను పూజించడు, ఐదు యజ్ఞ్యాలు చేయడు, వేదపఠనం కూడా చేయడు.
ప్రాతర్మ్మధ్యాహ్నసాయాహ్నభోజనప్రవణోఽశుచిః । కదాచిదగమద్గేహం గౌతమస్య మహాత్మనః
ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం అన్నీ భోజనంలో ఆసక్తి, శుచిత్వం లేకుండా ఉండేవాడు. ఒకసారి మహాత్ముడు గౌతముని ఇంటికి వెళ్లాడు.
త్ర్యంబకస్య గిరౌ పుణ్యే నానామునిగణాశ్రితే । తత్రాపి శోభితగృహం స్ఫటికస్తంభకల్పితమ్
త్రయంబకుని పవిత్ర పర్వతంపై, అనేక ఋషులు నివసించే చోట, అక్కడే స్ఫటిక స్తంభాలతో అలంకరించిన అద్భుతమైన ఇల్లు ఉండేది.
అగురుద్రవకస్తూరీచంద్ర కుంకుమచర్చితా । భిత్తిర్యస్య చ సంతానకుసుమామోదసౌష్ఠవమ్
ఆ ఇంటి గోడలు అగరు, కర్పూరం, కస్తూరి, కుంకుమతో పూయబడి ఉండేవి; పరిజాత పువ్వుల సువాసనతో వాతావరణం మధురంగా ఉండేది.
కస్తూరికా పుష్పరస సముత్సేచితభూతలమ్ । సూక్ష్మ సుశ్వేతవివిధవితానపరిశోభితమ్
భూమి మీద కస్తూరి, పుష్పరసాలు చల్లబడినవి; మెత్తని తెల్లటి, రకరకాల తలుపులతో ఆ ఇంటి అంతా అలంకరించబడింది.
అంగణం శోభిత మహాకదలీపూగశోభితమ్ । సమీపసరసీజాత మంజుకూజన్మధువ్రతమ్
ఆ ఆవరణం మహా అరటి, పుగ తోటలతో ప్రకాశించింది. పక్కనే కమలాల్లో తేనెటీగలు మధురంగా గుంజుతున్నాయి.