యోఽసౌ వ్యాప్యస్థితో నిత్యం స వై నారాయణః స్మృతః । నారాశ్చేతి సర్వపుంసాం సమూహాః పరికీర్తితాః
ప్రపంచాన్ని అంతటిని వ్యాపించి, ఎప్పుడూ నిలిచి ఉన్నవాడే నారాయణుడు అని అంటారు. 'నారా' అనేది సమస్త ప్రాణుల సమూహం అని చెప్పబడింది.
గతిరాలంబనం తేషాం తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । నరాజ్జాతాని తత్వాని నారాణీతి విదుర్బుధాః
ఆ సమూహాలకు గమ్యం, ఆధారం ఆయనే; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. జ్ఞానులు తత్వాలు 'నర' నుండి జనించాయని తెలుసు, అందుకే వాటిని 'నారాణి' అంటారు.
తాన్యేవ చాయనం తస్య తేన నారాయణస్స్మృతః । కల్పాంతేపి జగత్కృత్స్నం గ్రసిత్వా యేన ధార్యతే
ఆ జీవ సమూహాలే ఆయనకు మార్గం; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. కల్పాంతంలో జగత్తంతా ఆయనలో లీనమై, ఆయనద్వారా నిలబడుతుంది.
పునః సంసృజ్యతే యేన స వై నారాయణః స్మృతః । చరాచరం జగత్కృత్స్నం నార ఇత్యభి ధీయతే
ఆయన వల్ల మళ్లీ సృష్టి జరుగుతుంది; ఆయనే నారాయణుడు. చరాచర జగత్తంతా 'నార' అని పిలవబడుతుంది.
తస్య వాసం గతిర్యేన తేన నారాయణః స్మృతః । నారో నరాణాం సంఘాతస్తస్యాసావయనం గతిః
ఆయన నివాసం, గమ్యం అదే; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. 'నార' అనేది జీవుల సమూహం, వారికి ఆయనే మార్గం, లక్ష్యం.
తేనాసౌ మునిభిర్నిత్యం నారాయణ ఇతీరితః । ప్రభవన్తి యతో లోకా మహాబ్ధౌ పృథుఫేనవత్
అందువల్ల మునులు ఎప్పుడూ ఆయనను నారాయణుడు అని పిలుస్తారు. ప్రపంచాలు ఆయన నుండి ఉద్భవిస్తాయి, విస్తారమైన సముద్రంలో పెద్ద నురుగు లాంటివి.
పునర్యస్మాత్ప్రలీయన్తే తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । యో వై నిత్యపదే నిత్యో నిత్యముక్తైకభోగవాన్
మళ్లీ అవన్నీ ఆయనలో లీనమవుతాయి; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. శాశ్వత స్థానంలో శాశ్వతుడైన, ఎప్పుడూ ముక్తుడై పరమానందాన్ని అనుభవించే వాడే ఆయన.
ఈశః సర్వస్య జగతః స వై నారాయణః స్మృతః । నారాయణః పరంబ్రహ్మ తత్వం నారాయణః పరమ్
సర్వ జగత్తుకు అధిపతి అయినవాడే నారాయణుడు. నారాయణుడు పరబ్రహ్మ, పరమసత్యం కూడా నారాయణుడే.
యచ్చ కించిజ్జగత్యస్మిన్దృశ్యతే శ్రూయతేఽపి వా । అంతర్బంహిశ్చ తత్సర్వం వ్యాప్య నారాయణః స్థితః
ఈ లోకంలో కనిపించేది, వినబడేది, లోపలగానీ, బయటగానీ ఉన్నదంతా నారాయణుడు వ్యాపించి నిలిచివున్నాడు.
అపహతపాప్మా పురుషః సర్వభూతాంతరస్థితః । దివ్యఏకస్సదా నిత్యో హరిర్నారాయణోఽచ్యుతః
పాపరహితుడు, సమస్త ప్రాణుల్లో అంతర్యామిగా ఉన్నవాడు, ఒకటే దివ్య స్వరూపుడైన, శాశ్వతుడైన హరి, నారాయణుడు, అచ్యుతుడు.
యస్తు ద్రష్టా చ ద్రష్టవ్యం శ్రోతా శ్రోతవ్యమేవ చ । స్ప్రష్టా చ స్పర్శితవ్యశ్చ ధ్యాతా ధ్యాతవ్యమేవ చ
యవడే దర్శించేవాడు, దర్శించబడేవాడు, వినేవాడు, వినబడేవాడు, తాకేవాడు, తాకబడేవాడు, ధ్యానించేవాడు, ధ్యానించబడేవాడో వాడే.
వక్తా చ వాచ్యం జ్ఞాతా చ జ్ఞాతవ్యం చిదచిజ్జగత్ । తచ్చ సర్వం హరిః శ్రీశో నారాయణ ఉదాహృతః
వాడే మాట్లాడేవాడు, మాట్లాడబడేవాడు, తెలిసినవాడు, తెలిసినదీ, చైతన్యవంతమైనదీ, జడమైనదీ జగత్తు అన్నీ హరిదేవుడు, శ్రీశుడు, నారాయణుడు అని చెప్పబడతాయి.
సహస్రశీర్షా పురుషః సహస్రాక్షః సహస్రపాత్ । స లోకాన్సర్వతో వ్యాప్య అత్యతిష్ఠద్దశాంగులమ్
పురుషుడు వెయ్యి తలలు, వెయ్యి కళ్ళు, వెయ్యి కాళ్ళు కలవాడు. ఆయన అన్ని లోకాలను అన్ని దిక్కులలో వ్యాపించి, వాటిని పది వేళ్ల పొడవు మించి నిలిచివుంటాడు.
యద్భూతం యచ్చ భవ్యం తత్సర్వం నారాయణో హరిః । ఉతామృతత్వస్యేశానో యదన్నేన విరాట్పుమాన్
ఏది గతంలో ఉన్నదో, ఏది భవిష్యత్తులో ఉండబోయిందో, ఆ అన్నీ నారాయణుడు, హరిదేవుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి, అన్నంతో జీవించే విరాట్ పురుషుడు కూడా ఆయనే.
స ఏవ పురుషో విష్ణుర్వాసుదేవోఽచ్యుతో హరిః । హిరణ్మయోఽథ భగవాన్సోఽమృతః శాశ్వతః శివః
ఆ పురుషుడే విష్ణువు, వాసుదేవుడు, అచ్యుతుడు, హరిదేవుడు. ఆయన స్వర్ణవర్ణుడు, భగవంతుడు, అమరుడు, శాశ్వతుడు, శుభుడు.
పతిర్విశ్వస్య జగతః సర్వలోకేశ్వరం ప్రభుః । హిరణ్యగర్భాః సవితా అనంతోఽసౌ మహేశ్వరః
ఆయనే విశ్వానికి అధిపతి, జగత్తుకు యజమాని, అన్ని లోకాలకూ ప్రభువు. ఆయనే హిరణ్యగర్భుడు, సవిత, అనంతుడు, మహేశ్వరుడు.
భగవానితి శబ్దోఽయం తథా పురుష ఇత్యపి । వర్త్తతే నిరుపాధిశ్చ వాసుదేవోఽఖిలాత్మని
భగవంతుడు అనే పదం, పురుషుడు అనే పదం కూడా ఆయన్నే సూచిస్తాయి. వాసుదేవుడు అన్ని జీవుల ఆత్మగా, ఎలాంటి లక్షణాలు లేకుండా నిలిచివుంటాడు.
ఈశ్వరో భగవాన్విష్ణుః పరమాత్మా జగత్సుహృత్ । శాస్తా చరాచరస్యైకో యతీనాం పరమా గతిః
ఈశ్వరుడు, భగవంతుడు అయిన విష్ణువు పరమాత్మ, జగత్తుకు మిత్రుడు. ఆయనే చరాచరానికి ఏకైక పాలకుడు, యతులకు పరమ గమ్యం.
యో వేదాదౌ స్వరః ప్రోక్తో వేదాంతే చ ప్రతిష్ఠితః । తస్య ప్రకృతిలీనస్య యః పరః స మహేశ్వరః
వేదాలలో ప్రారంభంలో చెప్పబడిన స్వరం, చివర్లో స్థిరమైనదీ ఆయనే. ప్రకృతిలో లీనమైన ఆ పరమాత్మ మహేశ్వరుడు.
యోసావకారో వై విష్ణుర్యోఽసౌ నారాయణో హరిః । స ఏవ పురుషో నిత్యః పరమాత్మా మహేశ్వరః
ఆ రూపమే విష్ణువు, అదే నారాయణుడు, హరిదేవుడు. ఆయనే నిత్య పురుషుడు, పరమాత్మ, మహేశ్వరుడు.
యస్మాదుద్భూతమైశ్వర్యం యస్మిన్కస్మింశ్చ వర్తతే । తస్మిన్నీశ్వరశబ్దోఽపి ప్రోచ్యతే మునిభిస్తథా । నిరుపాధీశ్వరత్వం హి వాసుదేవే ప్రతిష్ఠితమ్
ఎక్కడ ఐశ్వర్యం ఉద్భవిస్తుందో, ఎక్కడ ఉన్నదో, అక్కడ 'ఈశ్వరుడు' అనే పదాన్ని మునులు ఉపయోగిస్తారు. లక్షణరహితమైన ఈశ్వరత్వం వాసుదేవునిలో స్థిరంగా ఉంది.
ఆత్మేశ్వర ఇతి ప్రోక్తో వేదవాదైః సనాతనైః । తస్మాన్మహేశ్వరత్వం తు వాసుదేవే ప్రతిష్ఠితమ్
ఆయనను 'ఆత్మఈశ్వరుడు' అని శాశ్వత వేదవాక్యాలు అంటున్నాయి. అందువల్ల మహేశ్వరునిగా వాసుదేవుడే నిలిచివున్నాడు.
అసౌ త్రిపాద్విభూతేస్తు లీలయా అపి చేశ్వరః । విభూతిద్వయమైశ్వర్యం తస్యైవ సకలాత్మనః
ఆయనే త్రిపాద విభూతి రూపంలో కూడా లీలగా ఈశ్వరుడు. రెండు విధాలైన ఐశ్వర్యం, అన్ని లోకాల ఆత్మ అయిన వాడికే చెందింది.
శ్రీభూనీలాపతిర్యోసావీశ్వరస్స ఉదాహృతః । తస్మాత్సర్వేశ్వరత్వం తు వాసుదేవే ప్రతిష్ఠితమ్
శ్రీ, భూమి, నీలాదేవులకు అధిపతి అయిన వాడే ఈశ్వరుడు అని చెప్పబడాడు. అందువల్ల అన్ని లోకాల యజమాని వాసుదేవుడే.
అసౌ యజ్ఞేశ్వరో యజ్ఞో యజ్ఞభుక్యజ్ఞకృద్విభుః । యజ్ఞభుగ్యజ్ఞపురుషః స ఏవ పరమేశ్వరః
ఆయనే యజ్ఞానికి అధిపతి, యజ్ఞమే, యజ్ఞ ఫలాన్ని అనుభవించేవాడు, యజ్ఞాన్ని నిర్వహించేవాడు, అన్ని చోట్ల వ్యాపించిన వాడు. యజ్ఞ ఫలాన్ని అనుభవించే యజ్ఞ పురుషుడు, ఆయనే పరమేశ్వరుడు.
యజ్ఞేశ్వరో హవ్యసమస్తకవ్యభోక్తా వ్యయాత్మా హరిరీశ్వరోఽత్ర । తత్సంనిధానాదపయాంతి సద్యో రక్షాంస్యశేషాణ్యసురాశ్చ సర్వే
యజ్ఞానికి అధిపతి, అన్ని హవిస్సులు, కవ్యాలను అనుభవించేవాడు, నశించని హరిదేవుడు, ఈ లోకానికి ఈశ్వరుడు. ఆయన సన్నిధి వల్ల అన్ని రాక్షసులు, అసురులు వెంటనే పారిపోతారు.
యోఽసౌ విరాట్త్వమాపన్నో హరిర్భూతో జనార్దనః । సంతర్పయతి లోకాంస్త్రీన్స ఏవ పరమేశ్వరః
విరాట్స్వరూపాన్ని ధరించిన హరిదేవుడు, జనార్దనుడు మూడు లోకాలను పోషిస్తాడు. ఆయనే పరమేశ్వరుడు.
యేన పూర్ణేన హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత । తస్మాద్యజ్ఞాత్సముత్పన్నా యే కే చోభయాదతః
పూర్తిగా హవిస్సులతో దేవతలు యజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు. ఆ యజ్ఞం నుంచే రెండు వైపుల వారైనవారు ఉద్భవించారు.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుత ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । తస్మాదశ్వా అజాయంత గావశ్చ పురుషాదయః
ఆ యజ్ఞం నుంచే అన్ని హవిస్సులు, ఋగ్వేద, సామవేద గీతాలు పుట్టాయి. దానివల్ల గుర్రాలు, ఆవులు, మనుష్యులు జన్మించారు.
పురుషస్య తనోరస్య సర్వయజ్ఞమయస్య వై । హరేః సర్వం సముద్భూతం జగత్స్థావరజంగమమ్
అన్ని యజ్ఞమయమైన ఈ పురుషుని శరీరం నుంచే, హరిదేవుని నుండి, స్థిరమైనవి, చలించేవి అన్నీ ఈ జగత్తులో ఉద్భవించాయి.