కిం చింతయసి కాకుత్స్థ మునిష్వగ్రే వసత్స్వపి । తద్వాక్యం రాఘవః శ్రుత్వా పప్రచ్ఛ మునిపుంగవాన్
'కాకుత్స్థ వంశజా! మునులు ముందుగా ఉన్నా నువ్వు ఎందుకు ఆలోచిస్తున్నావు?' అని అడిగాడు. ఆ మాటలు విన్న రాఘవుడు, మునుల్లో గొప్పవారిని ప్రశ్నించాడు.
శ్రీరామఉవాచ- విభీషణః కథమసౌ బద్ధః శృంఖలయా నృభిః । మత్స్థాపితం శివం లిగం దృష్ట్వా రామేశ్వరం త్వహో
శ్రీరాముడు ఇలా అన్నాడు— 'నేను ప్రతిష్ఠించిన శివలింగాన్ని, రామేశ్వరాన్ని చూసిన తర్వాత, విభీషణుడు మనుషుల చేత బంధించబడడం ఎలా జరిగింది? హాయ్!'
ద్రావిడైః కుటిలైర్దుష్టైరాత్మనా తద్విచార్యతామ్ । విచార్య మునివర్యాస్తే నేశాస్తజ్జ్ఞాతుమల్పతః
'దుష్టమైన, వంకర మనసుగల ద్రావిడుల చేతే ఇది జరిగిందని నీవే ఆలోచించు. మునిశ్రేష్ఠులు ఆ విషయాన్ని పరిశీలించినా, అసలు కారణాన్ని తెలుసుకోలేకపోయారు.'
న జానీమ ఇతి ప్రాహూ రామం రామస్తదాబ్రవీత్ । పురాణం వీక్ష్య విధినా తత్సర్వం బ్రూత సత్తమాః
'మాకు తెలియదు' అని వారు రామునితో చెప్పారు. అప్పుడు రాముడు ఇలా అన్నాడు— 'నియమానుసారం పురాణాన్ని పరిశీలించి, ఆ సంగతులన్నీ నాకు చెప్పండి, ఓ శ్రేష్ఠులారా.'
భవదజ్ఞానహేతుశ్చ విచార్యస్తదనంతరమ్ । కిం కిం పురాణం ప్రేక్ష్యం స్యాద్వర్జనీయం తథైవ కిమ్
'మీకు తెలియకపోవడానికి కారణం ఏంటో కూడా తరువాత పరిశీలించండి. ఏ పురాణాన్ని చూడాలి, ఏ పురాణాన్ని దూరంగా పెట్టాలి కూడా చెప్పండి.'
ప్రశస్తః కీదృశః శ్లోకస్తదన్యః కీదృశో భవేత్ । కీదృశేషు చ కార్యేషు కీదృశః పూజకస్తథా
'ఎలాంటి శ్లోకం ప్రశంసించబడుతుంది, ఇంకెలాంటి శ్లోకాలు ఉంటాయి? ఎలాంటి కార్యాలలో, ఎలాంటి భక్తుడు పూజకు యోగ్యుడు?'
పూజా చ కీదృశైర్భక్తైః కార్యా నిర్ణయదర్శనే । ఇతి రామస్య వచనం శ్రుత్వా తే ద్విజసత్తమాః
'ఎలాంటి భక్తులతో పూజ చేయాలి, నిర్ణయ ప్రకారం ఎలా చేయాలి?' అని రాముడు అడిగిన మాటలు విని, ఆ ద్విజశ్రేష్ఠులు ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు—
ప్రత్యూచుస్తం రఘుశ్రేష్ఠం చింతావ్యాకులమానసమ్ । న వక్తారో వరం రామ వీక్షతాం తు పురాణవిత్
ఆందోళనతో ఉన్న రఘువంశశ్రేష్ఠుడైన రామునికి వారు ఇలా చెప్పారు— 'మేము చెప్పగలవారు కాదురామా; పురాణాలను బాగా తెలిసినవారిని అడగండి.'
తచ్ఛ్రుత్వా రాఘవః శంభుం పప్రచ్ఛ వినయాన్వితః । సోపి తద్వాక్యమాకర్ణ్య ప్రత్యువాచ మహామతిః
అది విని, రాఘవుడు వినయంగా శంభువును అడిగాడు. శంభువు ఆ మాటలు విని, గొప్ప జ్ఞానంతో సమాధానం చెప్పాడు.
శంభురువాచ- పురాణజీవీ పూజార్హః స్వశాఖాధ్యయనః శుచిః । మీమాంసాతత్త్వవిజ్ఞానః శ్రోత్రియోఽనృతదూషకః
శంభువు ఇలా అన్నాడు— 'పురాణాలను అధ్యయనం చేస్తూ జీవించేవాడు, తన శాఖను చదివే శుద్ధుడు, మీమాంసా తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, వేదపండితుడు, అబద్ధాన్ని దూరంగా ఉంచేవాడు— అలాంటి వాడు పూజకు యోగ్యుడు.'
దేవేషు చ సమస్తేషు సమదృష్టిః శివే రతః । శతరుద్రియజాపీ చ సాగ్నికశ్చాతివాచకః
'అన్ని దేవతలను సమంగా చూడగలవాడు, శివునిలో ఆనందపడేవాడు, శతరుద్రియాన్ని జపించేవాడు, అగ్నిని నిర్వహించేవాడు, శాస్త్రపారాయణంలో నైపుణ్యం కలవాడు—'
యజుర్వేదీ విశేషేణ పూజయేత్పుస్తకం సుధీః । శ్రీతాలపత్రలిఖితం దేవలిప్యన్వితం శుభమ్
'ప్రత్యేకంగా యజుర్వేదాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, కొత్త తాళపత్రంపై రాసిన, దేవలిపితో అలంకరించిన పవిత్రమైన పుస్తకాన్ని పూజించాలి.'
బంధాద్యతిప్రపంచం యద్యుగపత్ప్రణవాక్షరమ్ । ప్రాగూర్ద్ధ్వంరేఖయోః ప్రాంతే ప్రణవస్యాగ్రయోజికా
'బంధన మొదలైన విస్తృత భాగంలో, ప్రారంభంలో లేదా చివర్లో, ఓం అక్షరం రాసి, ముందుగా లేదా చివరగా గీతను వేసి, ఓం తల భాగాన్ని పైకి కలిపి రాయాలి.'
రేఖా భవేదేవమేకా అకారస్తస్య పార్శ్వతః । శిరోభాగముపక్రమ్య సకోణాధః ప్రలంబినీ
'అలా ఒక గీత ఉండాలి, దాని పక్కన అ అక్షరం ఉండాలి, తల భాగం నుండి ప్రారంభించి, కోణంగా క్రిందికి వేలాడేలా రాయాలి.'
ఆకారః స హి విజ్ఞేయః పట్టికాదక్షరేఖయా । వామే షడ్వక్రబిందూద్వా వికార ఇతి కీర్తితః
'అది అ అక్షరమని గుర్తించాలి; పట్టికా గీతతో గుర్తించాలి; ఎడమవైపు ఆరు మడతలు, పైన బిందువు ఉంటే, దాన్ని వికారమని అంటారు.'
తస్య వామశిరోరేఖా లంబిన్యా ఈ ఉదాహృతః । సర్వాక్షరే శిరోరేఖా అవక్రా ప్రణవం వినా
'దాని ఎడమ తల గీత క్రిందికి వేలాడితే, దాన్ని ఈ అని అంటారు; ప్రతి అక్షరంలో తల గీత వంగి ఉంటుంది, ఓం తప్ప.'
తస్యాం తు లంబరేఖాన్యా తదంతే చ లవిత్రవత్ । ఉకారః స హి విఖ్యాతో లవిత్రద్వయతస్తదూ
ఆ రేఖ చివరలో మరొక రేఖ ఉంది, అది లవిత్రంలా కనిపిస్తుంది. ఆ రేఖ మధ్యలో ఉండే అక్షరం 'ఉ' అని ప్రసిద్ధి. అది రెండు లవిత్రాల మధ్యలో ఉంటుంది.
ఏవమన్యాని సర్వాణి అక్షరాణ్యాహ భారతీ । లిప్యానయైవ లిఖితం పురాణం తు ప్రశస్యస్తే
భారతి! అలాగే మిగతా అన్ని అక్షరాల వివరమూ చెప్పబడింది. ఈ లిపిలో రాసిన పురాణాన్ని నువ్వు ప్రశంసించావు.
బ్రాహ్మం పాద్మం వైష్ణవం చ మార్తండం నారదేరితమ్ । మార్కండేయమథాగ్నేయం కౌర్మం వామనమేవ చ
బ్రాహ్మం, పాద్మం, వైష్ణవం, మార్తాండం, నారదం, మార్కండేయం, అగ్నేయం, కూర్మం, వామన పురాణాలు,
గారుడం లైంగమాఖ్యాతం స్కాందం మాత్స్యం నృసింహకమ్ । తథైవ గదితం రామ పురాణం కాపిలం తథా
గారుడం, లింగం, స్కాందం, మత్స్యం, నృసింహం, రామ, కపిల పురాణాలు కూడా ఇదే విధంగా చెప్పబడ్డాయి.
వారాహం బ్రహ్మవైవర్తం శకునేషు ప్రశస్యతే । శైవం భాగవతం దౌర్గం భవిష్యోత్తరమేవ చ
వారాహం, బ్రహ్మవైవర్తం పక్షుల్లో ప్రశంసించబడతాయి. అలాగే శైవం, భాగవతం, దౌర్గం, భవిష్యోత్తర పురాణాలు కూడా ఉన్నాయి.
భవిష్యం చోపసంజ్ఞాని త్వన్యాని చ వివర్జయేత్ । విముచ్య పుస్తకం రత్నపీఠే నిక్షిప్య సంస్కృతమ్
భవిష్య పురాణం మరియు ఇతర ఉపగ్రంథాలను పక్కన పెట్టాలి. పుస్తకాన్ని శుద్ధి చేసి, రత్నాల పీఠంపై ఉంచాలి.
ధౌతవస్త్రధరః స్నాత్వా శుచిరక్రోధనోఽజ్వరః । ఆదావాత్మానమభ్యర్చ్య కృత్వా సంకల్పమేవ చ
శుద్ధమైన వస్త్రాలు ధరించి, స్నానం చేసి, మనస్సు పవిత్రంగా, కోపం లేకుండా, జ్వరమూ లేకుండా ఉండాలి. మొదట స్వయాన్ని పూజించి, సంకల్పం చేయాలి.
అంకుశం చాక్షసూత్రం చ పాశం పుస్తకమేవ చ । ధారయంతీం సితాం ధ్యాయేత్ప్రసన్నాస్యాం సరస్వతీమ్
వెండివర్ణంగా, ప్రశాంతమైన ముఖంతో, అంకుశం, జపమాల, పాశం, పుస్తకం పట్టుకుని, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించిన సరస్వతిని ధ్యానించాలి.
గోక్షీరసదృశాకారం త్రినేత్రం వృషవాహనమ్ । సహాసవదనం శాంతం శుక్లాంబరధరం శివమ్
గోక్షీరంలా స్వరూపంతో, మూడు కళ్లతో, వృషభంపై కూర్చొని, నవ్వుతున్న, శాంతమైన ముఖంతో, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించిన శివుని ధ్యానించాలి.
హరిణం చాభయం చోర్ద్ధ్వబాహుయుగ్మం కిరీటినమ్ । వ్యాఖ్యాముద్రా చం దక్షేధో వామహస్తే వరప్రదమ్
హరిని ధ్యానించాలి. ఆయన భయాన్ని తొలగించే ముద్రతో, రెండు చేతులు పైకి ఎత్తి, కిరీటంతో, కుడిచేతిలో ఉపదేశ ముద్రతో, ఎడమచేతిలో వరప్రద ముద్రతో ఉంటారు.
నానారత్నవిభూషాఢ్యం గిరిజార్ద్ధాంబుజాసనమ్ । బహుభిర్మునిముఖ్యైస్తు ధ్యాయమాన పదాంబుజమ్
వివిధ రత్నాలతో అలంకరించబడి, గిరిజతో కలిసి అర పద్మంపై కూర్చొని, అనేక మునులచే ఆయన పదపద్మాలు ధ్యానించబడుతున్నవిగా ఉంటారు.
మూర్తిమద్భిస్తథా వేదైః స్తూయమానం పురాణకైః । అన్యైః సమస్తలోకైశ్చ సంసేవితపదాంబుజమ్
మూర్తిరూపంగా వేదాలు, పురాణాలు ఆయనను స్తుతించగా, అన్ని లోకాలు ఆయన పదపద్మాలను సేవించుచున్నట్లు ధ్యానించాలి.
ధ్యాత్వైవం పూజకః సమ్యగాదౌ పూజాం సమారభేత్ । ఆపో వా ఇదమిత్యేతత్కలశస్యాభిమంత్రణమ్
ఇలా ధ్యానం చేసిన తర్వాత, పూజారి సరిగ్గా పూజను ప్రారంభించాలి. 'ఇదే నీరు' అని మంత్రంతో కలశాన్ని అభిమంత్రించాలి.
తజ్జలం చ గృహీత్వా చ పాత్రస్థమభిమంత్రయేత్ । తత్సద్బ్రహ్మేతి మంత్రేణ ప్రశస్య ప్రణవేన తు
ఆ నీటిని తీసుకుని పాత్రలో పెట్టి, 'అది సత్యబ్రహ్మ' అనే మంత్రంతో, ప్రశంసించబడిన ప్రణవంతో అభిమంత్రించాలి.