ప్రజావృద్ధికరం భోగయశఃస్వర్గసుఖప్రదమ్ । అంత్యం చైవ ప్రవక్ష్యామి శృణు దానం ద్విజోత్తమ
దానం వల్ల సంతానం పెరుగుతుంది, భోగాలు, కీర్తి, స్వర్గసుఖాలు లభిస్తాయి. చివరగా చెప్పబోయే దానాన్ని కూడా విను, ద్విజశ్రేష్ఠ.
కామస్య సంక్షయం జ్ఞాత్వా జరయా పరిపీడితః । దద్యాద్దానాని యత్నేన కుర్యాదాశాం న కస్యచిత్
కామం తగ్గిపోతున్నదని తెలుసుకుని, వృద్ధాప్యంతో బాధపడుతున్నప్పుడు, శ్రద్ధతో దానం చేయాలి; ఎవరి మీదా ఆశ పెట్టుకోకూడదు.
మృతే చ మయి మే పుత్రా జాయాబాంధవసోదరాః । కథమేతే భవిష్యంతి మాం వినా సుహృదో మమ
నేను మరణించిన తర్వాత నా కుమారులు, భార్య, బంధువులు, సోదరులు ఎలా ఉంటారు? నన్ను లేకుండా నా మిత్రులు ఎలా జీవిస్తారు?
అహం విత్తవిహీనో వా కథం జీవన్పునస్తథా । భవిష్యామీతి విజ్ఞాయ న దదాతి హి కించన
లేదా, నేను ధనం లేకుండా ఉంటే మళ్లీ ఎలా బ్రతుకుతాను? ఇలాంటి ఆలోచనలతో ఏదీ దానం చేయడు.
ఆశాపాశశతైర్బద్ధో భాగ్యాదేవ కుమాయయా । మృత్యుం ప్రయాతి మూఢాత్మా రుదంతి చ తతః సుతాః
వందలాది ఆశల బంధాలతో, దురదృష్టం, అజ్ఞానం వల్ల మాయలో పడి, మూర్ఖుడు మరణాన్ని చేరతాడు. తరువాత అతని పిల్లలు ఏడుస్తారు.
దుఃఖేన పీడితాః కిచింన్మోహేనాకులచేతసః । స్వల్పమల్పం చ వా దానం కథంచిత్కల్పయంతి తే
బాధతో బాధపడుతూ, మోహంతో మనసు కలవరపడి, వారు ఏదో కొంత చిన్నదాన్ని, తక్కువదాన్ని దానం చేయగలుగుతారు.
న తత్రాస్మిన్గతే కాలే మహాదుఃఖగతే సతి । విస్మరంతి తదా దానం లోభాద్వా న దదత్యపి
అలాంటి సమయంలో, తీవ్రమైన దుఃఖంలో, వారు దానం గురించి మర్చిపోతారు లేదా లోభంతో ఏదీ ఇవ్వరు.
మృతోఽయం చ పితా జ్ఞాత్వా స్నేహపాశో నివర్త్తతే । యోఽసౌ మృతో మహీదేవ మమ పాశైర్నియంత్రితః
తండ్రి మరణించాడని తెలుసుకుని, ప్రేమబంధం తెగిపోతుంది; రాజా, మరణించినవాడు వారి బంధాలతోనే బంధించబడ్డాడు.
తృష్ణా క్షుధా సమాక్రాంతో బహుదుఃఖైః ప్రపీడితః । పచ్యతే నరకే ఘోరే చిరకాలం న సంశయః
దాహం, ఆకలితో బాధపడుతూ, ఎన్నో కష్టాలతో పీడించబడి, అతడు భయంకరమైన నరకంలో చాలా కాలం పాడిపోతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు.
తస్మాద్దానం ప్రదాతవ్యం స్వయమేవ న సంశయః । కస్య పుత్రాశ్చ పౌత్రాశ్చ కస్య భార్యా ధనం చ వా
కాబట్టి, ఎవరి మీదా ఆశ పెట్టకుండా, మనమే స్వయంగా దానం చేయాలి. ఎవరి కుమారులు, ఎవరి మనవళ్లు, ఎవరి భార్య, ఎవరి ధనం?
సంసారే నాస్తికః కస్య స్వయం తస్మాత్ప్రదీయతే । పానమన్నం చ తాంబూలముదకం కాంచనం తథా
ఈ లోకంలో ఎవరు ఎవరివారు? అందువల్ల తానే స్వయంగా పానీయం, అన్నం, తాంబూలం, నీరు, బంగారం ఇవి దానం చేయాలి.
వసనం గాం చ భూమిం చ చ్ఛత్రపాత్రాణ్యనేకధా । ఫలాని భూమిదానాని వివిధాని స్వశక్తితః
వస్త్రాలు, ఆవులు, భూమి, గొడుగు, వివిధ పాత్రలు, పండ్లు, భూమిదానం — వీటిని తన శక్తికి తగినట్లు ఇవ్వాలి.
దాతవ్యాని మహీదేవ నాత్ర కార్యా విచారణా । తీర్థానాం లక్షణం విప్ర ప్రవక్ష్యామి తవాగ్రతః
రాజా, ఇవన్నీ తప్పకుండా దానం చేయాలి; ఇక్కడ సందేహించాల్సిన అవసరం లేదు. ఇప్పుడు, బ్రాహ్మణా, పవిత్రతీర్థాల లక్షణాలను నీకు వివరంగా చెబుతాను.
సుతీర్థాని ఇయం గంగా భాతి పుణ్యా సరస్వతీ । రేవా చ యమునా తాపీ నదీ చర్మణ్వతీ తథా
ఈ గంగా పవిత్రమైనది, సురుచిరంగా వెలిగిపోతుంది; సరస్వతి కూడా పవిత్రమైనది. అలాగే రేవా, యమునా, తాపీ, చర్మణ్వతి నదులు కూడా పవిత్రతీర్థాలే.
సరయూ చ వరా వేణీ పూర్ణా పాపప్రణాశినీ । కావేరీ కపిలా చాన్యా విశల్యా విశ్వతారిణీ
సరయూ, ఉత్తమమైన వేణీ, పూర్ణా — పాపాలను నశింపజేసే నది; కావేరీ, కపిలా, విశల్యా, విశ్వతారిణి వంటి ఇతర పవిత్ర నదులు కూడా ఉన్నాయి.
గోదావరీ సమాఖ్యాతా తుంగభద్రా చ గండకీ । పాపానాం భీతిదా నిత్యం నదీ భీమరథీ స్మృతా
గోదావరి ప్రసిద్ధి చెందినది, తుంగభద్ర, గండకి కూడా అలాగే. భీమరథి నది పాపులకు ఎప్పుడూ భయాన్ని కలిగించే పవిత్ర నదిగా గుర్తించబడింది.
దేవికా కృష్ణగంగా చ అన్యా యాః సరితాంవరాః । ఏతాస్తు పుణ్యకాలేషు సంతి తీర్థాన్యనేకశః
దేవికా, కృష్ణగంగా వంటి ప్రసిద్ధ నదులు, ఇంకా అనేక పవిత్ర నదులు ఉన్నప్పుడు, అవన్నీ శుభకాలాల్లో పవిత్రతను ప్రసాదించే తీర్థాలవిగా ఉంటాయి.
గ్రామే వా యది వారణ్యే నద్యః సర్వత్ర పావనాః । తత్ర తత్రైవ కర్త్తవ్యాః స్నానదానాదికాః క్రియాః
పల్లెటూరులోనైనా, అరణ్యంలోనైనా, నదులు ఎక్కడైనా పవిత్రతనిచ్చేవే. అక్కడ స్నానం చేయడం, దానం చేయడం వంటి కార్యాలు తప్పక చేయాలి.
యదా న జ్ఞాయతే నామ తస్య తీర్థస్య భో ద్విజ । తత్రేత్యుచ్చారణం కార్యం విష్ణుతీర్థమిదం మహత్
ఓ ద్విజుడా, ఏదైనా తీర్థానికి పేరు తెలియకపోతే, అక్కడికి వెళ్లి 'ఇది మహా విష్ణు తీర్థం' అని పలకాలి.
తీర్థస్య దేవతా విష్ణుఃస ర్వత్రాపి న సంశయః । నారాయణేతి యన్నామ స్మరేత్తీర్థేషు సాధకః
ప్రతి తీర్థానికి దేవుడు విష్ణువే అనే సందేహం లేదు. తీర్థాలలో సాదకుడు నారాయణుని నామాన్ని స్మరించాలి.
తస్య తీర్థఫలం సమ్యగ్విష్ణునామ్నైవ జాయతే । అజ్ఞాతానాం చ తీర్థానాం దేవతానాం న సంశయః
విష్ణువు నామాన్ని ఉచ్చరిస్తేనే తీర్థఫలం పూర్తిగా లభిస్తుంది. తెలియని తీర్థాలకు, తెలియని దేవతలకు కూడా సందేహం లేదు.
విష్ణునామ్నైవ నామాని మానవః పరికీర్తయేత్ । సర్వాస్తు సిద్ధయః పుణ్యాస్తీర్థభూతాస్తు సాగరః
మనిషి విష్ణువు నామంలోనే నామాలను జపించాలి. అన్ని సిద్ధులు, పుణ్యాలు, సముద్రం కూడా తీర్థంగా మారతాయి.
సరాంసి మానసాదీని నిర్ఝరాః పల్వలాదయః । స్వల్పా నద్యోఽపి సర్వాస్తాస్తీర్థాని హరినామతః
మానస సరస్సు వంటి సరస్సులు, జలపాతాలు, చెరువులు, చిన్న నదులు కూడా హరి నామంతో తీర్థాలవుతాయి.
పర్వతాస్తీర్థరూపాశ్చ యజ్ఞో యజ్ఞమహీ తథా । బ్రాహ్మణా యత్ర విద్వాంసః కౌతుకేనాప్యవస్థితాః
పర్వతాలు కూడా తీర్థరూపంలో ఉంటాయి. యజ్ఞాలు, యజ్ఞభూమి, ఇంకా పండిత బ్రాహ్మణులు ఆనందంగా ఉన్న చోటయినా పవిత్రమే.
తదేవ తీర్థం సుమహత్సర్వపాపహరం స్మృతమ్ । శ్రాద్ధం చ శ్రాద్ధభూమిశ్చ దేవశాలా చ హోమభూః
శ్రాద్ధం జరిగే స్థలం, శ్రాద్ధభూమి, దేవాలయం, హోమం జరిగే స్థలం—ఇవి అన్నీ మహా తీర్థాలుగా, పాపాలను తొలగించేవిగా గుర్తించబడ్డాయి.
యత్ర వేదధ్వనిః సమ్యగ్యత్ర విష్ణుకథాః శుభాః । స్వగృహం పుణ్యసంయుక్తం గోస్థానమపి పావనమ్
వేదధ్వని సరిగ్గా వినిపించే చోట, విష్ణువు కథలు చెప్పే చోట, పుణ్యంతో కూడిన ఇంట్లో, ఇంతే కాదు, గోశాల కూడా పవిత్రమే.
యత్రాశ్వత్థ తరు వనే యత్రాగారోపి పావనః । ఏవమాదీని తీర్థాని పితా మాతా తథైవ చ
అశ్వత్థ వృక్షం ఉన్న అడవి, గోశాల ఉన్న చోటయినా పవిత్రత ఉంటుంది. ఇలాంటి చోట్లే తీర్థాలు. తండ్రి, తల్లి కూడా అంతే పవిత్రులు.
పచ్యతే యత్ర ధర్మార్థం స్వయం తత్ర గురుః స్థితః । సాధ్వీ యత్రాస్తి వై భార్యా తత్ర తీర్థం న సంశయః
ధర్మార్థాల కోసం గురువు స్వయంగా ఉన్న చోట, సతీభార్య ఉన్న ఇంట్లో తీర్థం ఉన్నదనే సందేహం లేదు.
యత్ర ధర్మరతిర్నిత్యం విద్వాన్పుత్రః ప్రవర్తతే । తత్ర తస్య హి తత్తీర్థం తారణాయ ప్రతిష్ఠితమ్
ఎక్కడ ధర్మానికి నిత్యం ఆసక్తి ఉన్న పండితుడు కుమారుడు ఉంటాడో, అక్కడ ఆ స్థలం అతనికి మోక్షానికి మార్గంగా తీర్థంగా స్థాపితమవుతుంది.
ఇత్యేవమాది తీర్థాని రాజవేశ్మ తథైవ చ । ఏవమాదిషు తీర్థేషు పర్వయోగాద్విశేషతః
ఇలాంటి స్థలాలు, రాజభవనం కూడా తీర్థాలే. పర్వదినాలలో ఇలాంటి తీర్థాలలో ప్రత్యేకమైన ఫలితం ఉంటుంది.