జగతామీశ్వరీ నిత్యా విష్ణోరనపగామినీ । మాతా సర్వస్య జగతః పత్నీ విష్ణోర్మనోరమా
జగత్తుకు శాశ్వతమైన అధిపతురాలు, విష్ణువుతో విడదీయరాని సంబంధం కలది, సమస్త జగత్తుకు తల్లి, విష్ణువు ప్రియ భార్య మనోరమా.
జగదాధారభూతా శ్రీరుకారేణాత్ర చోచ్యతే । మకారేణ తయోర్దాసః క్షేత్రజ్ఞః ప్రోచ్యతే బుధైః
శ్రీదేవి జగత్తుకు ఆధారంగా 'రు' అనే అక్షరంతో సూచించబడుతుంది. 'మ' అనే అక్షరంతో, వీరిద్దరికీ సేవకుడైన క్షేత్రజ్ఞుడిని జ్ఞానులు వివరించారు.
జ్ఞానాశ్రమో జ్ఞానగుణశ్చేతనః ప్రకృతేః పరః । న జడో నిర్వికారశ్చ ఏకరూప స్వరూపభాక్
అది జ్ఞానానికి నిలయం, జ్ఞాన లక్షణం, ప్రకృతికి అతీతమైన చైతన్యం, జడమూ కాదు, మార్పురాహిత్యం, ఏకరూపం, తన స్వరూపాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
అణుర్నిత్యో వ్యాప్తిశీలశ్చిదానందాత్మకస్తథా । అహమర్థోఽవ్యయః క్షేత్రీ భిన్నరూపం సనాతనః
అది సూత్రమైనది, నిత్యమైనది, వ్యాప్తి గలది, చైతన్యానంద స్వరూపం, 'నేను' అనే భావం, అవినాశి, క్షేత్రజ్ఞుడు, అనేక రూపాలవాడు, పురాతనుడు.
అదాహ్యోచ్ఛేద్యో హ్యక్లైద్యస్త్వశోష్యోక్షర ఏవ చ । ఏవమాదిగుణోపేతశ్శేషభూతః పరస్య వై
దహించలేని, నాశనం చేయలేని, ఆరబెట్టలేని, కరిగించలేని, అక్షరమైన, ఇలాంటి లక్షణాలతో, పరమాత్ముని భాగంగా ఉండే వాడు.
మకారేణోచ్యతే జీవః క్షేత్రజ్ఞః పరవాన్సదా । దాసభూతో హరేరేవ నాన్యస్య తు కదాచన
'మ' అనే అక్షరంతో జీవుడు, క్షేత్రజ్ఞుడు ఎప్పుడూ పరాధీనుడిగా, హరివారికి మాత్రమే సేవకుడిగా చెప్పబడతాడు; మరెవరికీ కాదు.
ఏవం దాసత్వమేవాస్య మధ్యమేవావధార్యతే । ఇత్యేవం ప్రణవస్యార్థో జ్ఞాతవ్యోక్తో మయానఘే
ఇలా, మధ్యలోని స్థితిలో ఇతనికి సేవకత్వమే స్థిరమవుతుంది. ఈ విధంగా ప్రణవార్థాన్ని నీ కోసం నేను వివరించాను, పాపరహితురాలా.
వివృతిః ప్రణవస్యార్థ మన్త్రశేషేణ వై శుభే । పరస్య దాసభూతస్య స్వాతన్త్ర్యం నేహ విద్యతే
ప్రణవార్థ వివరణ మంత్రంలో మిగతా భాగంతో కలిపి చెప్పబడింది. పరమాత్ముని సేవకుడికి స్వాతంత్ర్యం ఇక్కడ లేదు, మంగళమయురాలా.
తస్మాన్మహదహంకారౌ మనసా వినివర్త్తయేత్ । స్వోపాయబుద్ధ్యా యత్కృత్యం తదపి ప్రతిషిధ్యతే
కాబట్టి, గొప్ప అహంకారాన్ని, గర్వాన్ని మనస్సుతో తొలగించాలి. తన ప్రయత్నంతో చేసే కార్యాన్ని కూడా వదలాలి.
అహంకృతిర్మకారః స్యాన్నకారస్తన్నిషేధకః । తస్మాత్తు మనసైవాస్య అహంకారవిమోచనమ్
అహంకారం 'మ' అనే అక్షరంగా, దాని నిరాకరణ 'న' అనే అక్షరంగా ఉంటుంది. అందువల్ల, మనస్సు ద్వారా అహంకార విముక్తి కలుగుతుంది.
మనసా సర్వసిద్ధిః స్యాదన్యథా నాశమాప్నుయాత్ । నమసా సహితం కించిత్తదహంకార ఉచ్యతే
మనస్సుతో అన్ని సిద్ధులు సాధ్యమవుతాయి; లేకపోతే నాశనం కలుగుతుంది. నమస్కారంతో కూడిన కొంత అహంకారం అనుమతించబడుతుంది.
అహంకారేణ యుక్తస్య సుఖం కించిన్న విద్యతే । అహంకారవిమూఢాత్మా అంధే తమసి మజ్జతి
అహంకారంతో ఉన్నవానికి ఎలాంటి సుఖం ఉండదు. అహంకారముతో మాయలో పడిన ఆత్మ, అంధకారంలో మునిగిపోతుంది.
తస్మాన్న మనసా చాత్ర స్వాతంత్ర్యం ప్రతిషిధ్యతే । భగవత్పరతంత్రోఽసౌ తదాయత్తశ్చ జీవతి
అందువల్ల, ఇక్కడ మనస్సుతో స్వాతంత్ర్యాన్ని అనుమతించరు. అతడు భగవంతునికి ఆధీనంగా జీవిస్తాడు.
తస్మాత్సాధనకర్తృత్వం చేతనస్య న విద్యతే । ఈశ్వరస్యైవ సంకల్పాద్వర్త్తతే స్వచరాచరమ్
కాబట్టి, చైతన్యవంతుడికి సాధనలో కర్తత్వం ఉండదు. స్థిరచరములన్నీ భగవంతుని సంకల్పంతోనే జరుగుతాయి.
తస్మాత్స్వసామర్థ్యవిధిం త్యజేత్సర్వమశేషతః । ఈశ్వరస్య తు సామర్థ్యాన్నాలభ్యం తస్య విద్యతే
కాబట్టి, మన స్వంత శక్తిని ఆధారంగా చేసుకుని చేసే కార్యాలన్నిటిని పూర్తిగా వదిలేయాలి. ఎందుకంటే పరమేశ్వరుని శక్తితో ఆయనకు సాధ్యం కానిది ఏదీ లేదు.
తస్మిన్న్యస్తభరః శ్రీశే తత్కర్మైవ సమాచరేత్ । పరమాత్మా హరిస్స్వామీ స్వమహం తస్య సర్వదా
అందుకే, ఆ మహిమాన్వితుడైన శ్రీహరికి మన భారాన్ని అప్పగించి, ఆయన కోసమే కార్యాలు చేయాలి. పరమాత్మ అయిన హరిదేవుడు యజమాని, నేను ఎప్పుడూ ఆయనదే.
ఇచ్ఛాయా వినియోక్తవ్యస్తస్యైవాత్మేశ్వరస్య హి । ఇత్యేవం మనసా త్యక్తమహంతా మమతోర్జితమ్
మన కోరికలన్నింటినీ ఆ స్వయంగా ఆత్మకు అధిపతియైన దేవునికి అర్పించాలి. అలా మనసుతోనే 'నేను', 'నా' అనే భావాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి.
దేహేష్వహం మతిర్మూలం సంసృతౌ కర్మబంధనే । తస్మాన్మహదహంకారౌ మనసా వర్జయేద్బుధః
ఈ శరీరంలో 'నేను' అనే భావమే జనన మరణ చక్రానికి, కర్మ బంధానికి మూలకారణం. అందుకే, జ్ఞానులు గొప్ప అహంకారాన్ని, గర్వాన్ని మనసుతో విడిచిపెట్టాలి.
అథ నారాయణపదం వక్ష్యామి గిరజే శుభే । నారా ఇత్యాత్మనాం సంఘాస్తేషాం గతిరసౌ పుమాన్
ఇప్పుడు, ఓ శుభస్వరూపిణి గిరిజా, నేను నారాయణ పదార్థాన్ని వివరించబోతున్నాను. 'నారా' అంటే జీవుల సమూహం, వాటి లక్ష్యం ఆ పరమపురుషుడే.
త ఏవ చాయనం తస్య తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । సర్వం హి చిదచిద్వస్తు శ్రూయతే దృశ్యతే జగత్
ఆ జీవ సమూహాలే ఆయనకు మార్గం, అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. ఎందుకంటే, ఈ జగత్తులో చైతన్యవంతమైనవి, జడమైనవి అన్నీ వినబడతాయి, కనిపిస్తాయి.
యోఽసౌ వ్యాప్యస్థితో నిత్యం స వై నారాయణః స్మృతః । నారాశ్చేతి సర్వపుంసాం సమూహాః పరికీర్తితాః
ప్రపంచాన్ని అంతటిని వ్యాపించి, ఎప్పుడూ నిలిచి ఉన్నవాడే నారాయణుడు అని అంటారు. 'నారా' అనేది సమస్త ప్రాణుల సమూహం అని చెప్పబడింది.
గతిరాలంబనం తేషాం తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । నరాజ్జాతాని తత్వాని నారాణీతి విదుర్బుధాః
ఆ సమూహాలకు గమ్యం, ఆధారం ఆయనే; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. జ్ఞానులు తత్వాలు 'నర' నుండి జనించాయని తెలుసు, అందుకే వాటిని 'నారాణి' అంటారు.
తాన్యేవ చాయనం తస్య తేన నారాయణస్స్మృతః । కల్పాంతేపి జగత్కృత్స్నం గ్రసిత్వా యేన ధార్యతే
ఆ జీవ సమూహాలే ఆయనకు మార్గం; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. కల్పాంతంలో జగత్తంతా ఆయనలో లీనమై, ఆయనద్వారా నిలబడుతుంది.
పునః సంసృజ్యతే యేన స వై నారాయణః స్మృతః । చరాచరం జగత్కృత్స్నం నార ఇత్యభి ధీయతే
ఆయన వల్ల మళ్లీ సృష్టి జరుగుతుంది; ఆయనే నారాయణుడు. చరాచర జగత్తంతా 'నార' అని పిలవబడుతుంది.
తస్య వాసం గతిర్యేన తేన నారాయణః స్మృతః । నారో నరాణాం సంఘాతస్తస్యాసావయనం గతిః
ఆయన నివాసం, గమ్యం అదే; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. 'నార' అనేది జీవుల సమూహం, వారికి ఆయనే మార్గం, లక్ష్యం.
తేనాసౌ మునిభిర్నిత్యం నారాయణ ఇతీరితః । ప్రభవన్తి యతో లోకా మహాబ్ధౌ పృథుఫేనవత్
అందువల్ల మునులు ఎప్పుడూ ఆయనను నారాయణుడు అని పిలుస్తారు. ప్రపంచాలు ఆయన నుండి ఉద్భవిస్తాయి, విస్తారమైన సముద్రంలో పెద్ద నురుగు లాంటివి.
పునర్యస్మాత్ప్రలీయన్తే తస్మాన్నారాయణః స్మృతః । యో వై నిత్యపదే నిత్యో నిత్యముక్తైకభోగవాన్
మళ్లీ అవన్నీ ఆయనలో లీనమవుతాయి; అందుకే ఆయనను నారాయణుడు అంటారు. శాశ్వత స్థానంలో శాశ్వతుడైన, ఎప్పుడూ ముక్తుడై పరమానందాన్ని అనుభవించే వాడే ఆయన.
ఈశః సర్వస్య జగతః స వై నారాయణః స్మృతః । నారాయణః పరంబ్రహ్మ తత్వం నారాయణః పరమ్
సర్వ జగత్తుకు అధిపతి అయినవాడే నారాయణుడు. నారాయణుడు పరబ్రహ్మ, పరమసత్యం కూడా నారాయణుడే.
యచ్చ కించిజ్జగత్యస్మిన్దృశ్యతే శ్రూయతేఽపి వా । అంతర్బంహిశ్చ తత్సర్వం వ్యాప్య నారాయణః స్థితః
ఈ లోకంలో కనిపించేది, వినబడేది, లోపలగానీ, బయటగానీ ఉన్నదంతా నారాయణుడు వ్యాపించి నిలిచివున్నాడు.
అపహతపాప్మా పురుషః సర్వభూతాంతరస్థితః । దివ్యఏకస్సదా నిత్యో హరిర్నారాయణోఽచ్యుతః
పాపరహితుడు, సమస్త ప్రాణుల్లో అంతర్యామిగా ఉన్నవాడు, ఒకటే దివ్య స్వరూపుడైన, శాశ్వతుడైన హరి, నారాయణుడు, అచ్యుతుడు.