ధనపుత్రవిహీనస్తు బహుదుఃఖసమన్వితః । దారిద్రేణ సుదుఃఖేన సర్వదైవప్రపీడితః
ఆయనకు ధనం, సంతానం లేక ఎన్నో బాధలు ఎదురయ్యేవి; ఎప్పుడూ తీవ్రమైన దారిద్య్రంతో బాధపడేవాడు.
పుత్రోపాయం ధనస్యాపి దివారాత్రౌ ప్రచింతయేత్ । ఏకదా తు ప్రియా తస్య సుమనా నామ సువ్రతా
పిల్లలు, ధనం సంపాదించేందుకు రాత్రింబవళ్ళు ఆలోచించేవాడు. ఒకసారి అతని సతీమణి, సుమనా అనే సద్గుణవంతురాలు—
భర్తారం చింతయోపేతమధోముఖమలక్షయత్ । సమాలోక్య తదా కాంతం తమువాచ యశస్వినీ
భర్తను ఆలోచనల్లో మునిగి, తలదించుకుని ఉండటం గమనించింది. తన ప్రియుడిని అలా చూసి, ఆ యశస్విని ఇలా అడిగింది.
దుఃఖజాలైరసంఖ్యైస్తు తవ చిత్తం ప్రకర్షితమ్ । వ్యామోహేన ప్రమూఢోసి త్యజ చింతాం మహామతే
ఎన్నో బాధలతో నీ మనసు ముంచెత్తింది; అయోమయంతో నీవు మూర్ఖుడివైపోయావు. మహామతివైనవాడా, ఆందోళనను వదిలిపెట్టు.
మమ దుఃఖం సమాచక్ష్వ స్వస్థో భవ సుఖం వ్రజ । నాస్తి చింతాసమం దుఃఖం కాయశోషణమేవ హి
నీ బాధను నాకు చెప్పు, మనసు నిశ్చింతగా ఉంచు, సుఖంగా ఉండు. ఆందోళనతో సమానమైన బాధ మరొకటి లేదు, అది శరీరాన్ని మాత్రమే క్షీణింపజేస్తుంది.
తాం సంత్యజ్య ప్రవర్తేత స సుఖేన ప్రమోదతే । చింతాయాః కారణం విప్ర కథయస్వ మమ ప్రభో
దాన్ని వదిలిపెడితే మనిషి సంతోషంగా జీవించగలడు. బ్రాహ్మణా, నీ ఆందోళనకి కారణం ఏమిటో నాకు చెప్పు.
నారద ఉవాచ-। ప్రియావాక్యం స సంశ్రుత్య దేవశర్మా మహామతిః । ఉవాచ వచనం ప్రీతో దుఃఖితోఽపి సతీసఖః
నారదుడు చెప్పాడు— తన భార్య మాటలు విని, దేవశర్మ మహామతి అయినా బాధతో ఉన్నప్పటికీ, సతీసఖుడిగా ఆనందంతో ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
దేవశర్మోవాచ-। యత్త్వయా చింతితం భద్రే కించిద్దుఃఖస్య కారణమ్ । తత్సర్వం తు ప్రవక్ష్యామి శ్రుత్వా చైవావధార్యతామ్
దేవశర్మ ఇలా అన్నాడు— ప్రియమైనవాడా, నీవు నా బాధకి కారణమేమిటో ఊహించావు. ఇప్పుడు నేను నీకు అన్నీ చెప్పుతాను. వినిపించి బాగా గ్రహించు.
న జానే కేన పాపేన ధనహీనోఽస్మి సువ్రతే । తథా పుత్రవిహీనోఽస్మి ఏతద్దుఃఖస్య కారణమ్
సతీ స్వభావమున్నవాడా, ఏ పాపం వల్ల నాకు ధనం లేకపోయిందో నాకు తెలియదు. అలాగే నాకు సంతానం కూడా లేదు. ఇదే నా బాధకి కారణం.
సుమనోవాచ-। శ్రూయతామభిధాస్యామి సర్వసందేహనాశనమ్ । స్వరూపముపదేశస్య సర్వవిజ్ఞానదర్శనమ్
సుమనా ఇలా చెప్పింది— విను, నేను నీకు అన్ని సందేహాలను తొలగించే, సర్వజ్ఞానాన్ని చూపించే ఉపదేశం యొక్క అసలైన స్వరూపాన్ని చెప్పబోతున్నాను.
సంతోష ఏవ పరమం పుణ్యం సౌఖ్యాదికారణమ్ । అసంతోషః పరం పాపమిత్యాహ భగవాన్హరిః
సంతృప్తి అనేది అత్యున్నతమైన పుణ్యం, ఆనందానికి కారణం. అసంతృప్తి మాత్రం గొప్ప పాపం అని శ్రీహరి ప్రకటించారు.
లోభః పాపస్య బీజోఽయం మోహో మూలం చ తస్య వై । అసత్యం తస్య హి స్కంధో మహాశాఖా సువిస్తరాత్
లోభం పాపానికి విత్తనం, మోహం దానికి మూలం, అబద్ధం దానికి కాండం, అది విస్తృతంగా పెద్ద కొమ్మలుగా వ్యాపిస్తుంది.
మదకౌటిల్య పత్రాణి కుబుద్ధ్యా పుష్పితః సదా । అనృతం తస్య సౌగంధ్యమజ్ఞానం ఫలమేవ చ
మదము, వక్రతలు ఆ చెట్టు ఆకులు, ఎప్పుడూ చెడ్డ బుద్ధితో పుష్పిస్తుంటాయి. అబద్ధమే దానికి పరిమళం, అజ్ఞానమే ఫలం.
కుడ్యం పాషండచౌరాశ్చ క్రూరాః కూటాశ్చ పాపినః । పక్షిణో మోహవృక్షస్య మహాశాఖాసమాశ్రితాః
పాషండులు, దొంగలు, క్రూరులు, మోసగాళ్లు — వీరంతా మోహవృక్షపు పెద్ద కొమ్మల్లో ఆశ్రయం పొందే పాపాత్ములు.
అజ్ఞానం సుఫలం తస్య రసో ధర్మం ఫలస్య హి । భావోదకేన సంవృద్ధిస్తస్య శ్రద్ధా క్రతు ప్రియా
అజ్ఞానం ఆ చెట్టు మెత్తని ఫలం, దాని రసం అధర్మం. మనసు అనే నీటితో పెరుగుతుంది, దానికి ఇష్టమైన యజ్ఞం విశ్వాసమే.
అధర్మేషు రసస్తస్య ఉత్క్లేదైర్మధురాయతే । తాదృశైశ్చ ఫలైశ్చైవసఫలో లోభపాదపః
ఆ చెట్టు రసం అధర్మకార్యాల్లో దొరుకుతుంది, అధిక భోగాలతో అది మధురంగా మారుతుంది. అలాంటి ఫలాలతో లోభవృక్షానికి నిజమైన ఫలం ఉండదు.
తస్యచ్ఛాయాం సమాశ్రిత్య యో నరః పరివర్తతే । ఫలాని తస్య సోఽశ్నాతి స్వపక్వాని దినేదినే
ఆ వృక్షపు నీడలో ఆశ్రయం తీసుకున్నవాడు, అక్కడ తిరుగుతూ, రోజుకో ఆ చెట్టుపై పండిన ఫలాలను అనుభవిస్తాడు.
ఫలానాం చ రసేనాపి అధర్మేణ తు పోషితః । స సంపుష్టో భవేన్మర్త్యః పతనాయ ప్రయచ్ఛతి
ఆ ఫలాల రుచితో, అధర్మంతో పోషించబడినవాడు, అలా బాగా పెరిగి, చివరికి పతనానికి గురవుతాడు.
తస్మాచ్చింతాం పరిశ్రిత్య స్వామి లోభం న కారయేత్ । ధనపుత్రకలత్రాణాం చింతామేతాం న కారయేత్
కాబట్టి ఆలోచనలను వదిలి, లోభాన్ని పెంచుకోకూడదు, ప్రభూ. ధనం, పిల్లలు, భార్య కోసం ఇలాంటి చింతను పెంచుకోకూడదు.
యో హి విద్వాన్నచేత్కాంత మూర్ఖాణాం పథమేవ హి । మృషా చింతయతే నిత్యం దివారాత్రౌ విమోహితః
వివేకి అయినవాడు కూడా, మూర్ఖుల మార్గంలో నిత్యం అర్థంలేని ఆలోచన చేస్తూ, పగలు రాత్రి మాయలో మునిగి ఉంటాడు.
శుభార్థం చ ప్రవిందామి కథం పుత్రానహం లభే । ఏవం చింతయతే నిత్యం దివారాత్రౌ విమోహితః
'శుభం ఎలా వస్తుంది? పిల్లలను ఎలా పొందగలను?' అని అలా మాయలో పడి, పగలు రాత్రి ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉంటాడు.
క్షణమేకం ప్రపశ్యేత్స చింతామధ్యే మహత్సుఖమ్ । పునశ్చైతన్యమాయాతి మహాదుఃఖేన పీడ్యతే
ఆలోచనల మధ్యలో ఒక్క క్షణం గొప్ప ఆనందం అనిపిస్తుంది; కానీ మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చేసరికి, అతడు పెద్ద దుఃఖంతో బాధపడతాడు.
చింతామోహౌ పరిత్యజ్య అనువర్తస్వ తం ద్విజ । సంసారే నాస్తి సంబంధః కేన సార్ధం మహామతే
చింత, మోహాలను వదిలేసి, ఆ మార్గాన్ని అనుసరించు, ద్విజా. ఈ లోకంలో ఎవ్వరితోనూ నిజమైన బంధం లేదు, మహామతీ.
మిత్రాశ్చ బాంధవాః పుత్రాః పితామాతా సుతాస్తథా । స్వసంబంధా భవంత్యేతే కలత్రాది తథైవ చ
మిత్రులు, బంధువులు, కుమారులు, తండ్రి, తల్లి, కుమార్తెలు, అలాగే భార్య మొదలైనవారు — వీరందరూ మన బంధువులే.
దేవశర్మోవాచ-। సంబంధః కీదృశో భద్రే తన్మే విస్తరతో వద । యేన జాయంతి తే సర్వే ధనపుత్రాది బాంధవాః
దేవశర్ముడు ఇలా అడిగాడు — 'భద్రే! ఈ బంధం ఎలా ఉంటుంది? దయచేసి వివరంగా చెప్పు. ధనం, పిల్లలు, బంధువులు ఎలా కలుగుతారు?'
సుమనోవాచ-। భర్తః పంచవిధాః పుత్రా జాయంతే తాన్వదామ్యహమ్ । న్యాసాపహారకం చైకమృణసంబంధినం పరమ్
సుమనుడు ఇలా చెప్పాడు — 'ప్రభూ! అయిదు రకాల కుమారులు జన్మిస్తారు; వాటిలో ఒకరు నమ్మకం దోచేవాడు, మరొకడు ఋణబంధంతో ఉండేవాడు.'
రిపుం లభ్యముదాసీనమితి కాంత భవంతి తే । లక్షణాని ప్రవక్ష్యామి తేషామీశ పృథక్పృథక్
'శత్రువు, మధ్యస్థుడు — ఇలా ఉంటారు ప్రియమైనవా. వీరి లక్షణాలను ఒక్కొక్కటి విడిగా వివరంగా చెబుతాను, ప్రభూ.'
పుత్రా మిత్రాః ప్రియా భార్యా పితా మాతా చ బాంధవాః । స్వేనస్వేన హి జాయంతే సంబంధేన మహీతలే
కుమారులు, మిత్రులు, ప్రియ భార్య, తండ్రి, తల్లి, బంధువులు — వీరందరూ భూమిపై తమ తమ బంధంతోనే జన్మిస్తారు.
న్యాసాపహారభావేన యస్య యేన హృతం భువి । న్యాసస్వామీ భవేత్పుత్రో గుణవాన్రూపవాన్భువి
ఈ భూమిపై ఎవరో ఒకరికి అప్పగించిన దానిని ఎవరైనా దొంగిలిస్తే, ఆ అప్పగించిన వస్తువు యజమాని, ఈ లోకంలో మంచి గుణాలు, అందం కలిగిన కుమారుడిగా జన్మిస్తాడు.
యేన హ్యపహృతం న్యాసం తస్య గేహే న సంశయః । న్యాసాపహారణం దుఃఖం స దత్త్వా దారుణం గతః
ఎవరైనా అప్పగించిన వస్తువును దొంగిలిస్తే, అతడు యజమాని ఇంట్లో అనుభవించే బాధ అనివార్యం. ఆ దొంగతనం వల్ల అతడు తీవ్రమైన బాధను అనుభవించి, చివరకు అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోతాడు.