ప్రయోజ్యత్వం ప్రధానస్య వైధర్మ్యమిదముచ్యతే । సర్వత్ర కర్తృతా బ్రహ్మ పురుషస్యాప్యకర్తృతా
ప్రధానానికి ప్రేరేపించే స్వభావం ఉండడాన్ని వైషమ్యం అంటారు. అన్ని చోట్ల బ్రహ్మకు కర్తత్వం, పురుషునికి అకర్తత్వం ఉంటుంది.
అచేతనప్రధానేన సమత్వమిదముచ్యతే । తత్త్వాంతరం చ తత్త్వానాం కార్యకారణమేవ చ
జడమైన ప్రధానంతో సమానంగా ఉండడాన్ని ఇదే అంటారు. తత్వాల మధ్య తేడా, వాటి కారణ-కార్య సంబంధాన్ని కూడా ఇక్కడ చెప్పారు.
ప్రయోజనం ప్రయోజ్యత్వం జ్ఞాత్వా తత్త్వప్రసంఖ్యయా । సంఖ్యాతముచ్యతే ప్రాజ్ఞైర్విజయార్థవిచింతకైః
ఏది చేయాలో, ఎందుకు చేయాలో, వాటి లక్ష్యాన్ని, సాధనాన్ని తెలుసుకుని, నిజమైన విషయాలను గణించి, విజయం కోరే జ్ఞానులు వాటిని బాగా గుర్తిస్తారు.
ఇతి మత్వాస్య సద్భావం తత్త్వం సంఖ్యాం చ తత్త్వతః । బ్రహ్మతత్త్వాధికం చాపి భూతతత్త్వం విదుర్బుధాః
దీనిలోని నిజమైన స్వరూపాన్ని, తత్వాన్ని, వాటి సంఖ్యను సరిగ్గా తెలుసుకుని, పండితులు బ్రహ్మ తత్వాన్ని, భూత తత్వాన్ని, రెండింటినీ ఉన్నతంగా గ్రహిస్తారు.
సాంఖ్యైః కృతా భక్తిరేషా భక్తిరాధ్యాత్మికీ స్మృతా । యోగజామపి తే భూప శృణు భక్తిం వదామ్యహమ్
సాంక్యులు స్థాపించిన ఈ భక్తిని ఆధ్యాత్మిక భక్తి అంటారు. రాజా! ఇప్పుడు యోగం ద్వారా కలిగే భక్తిని నేను చెబుతాను, విను.
ప్రాణాయామపరో నిత్యం ధ్యానవాన్నియతేంద్రియః । భైక్ష్యభక్షవ్రతీ చాపి సర్వప్రత్యాహృతేన్ద్రియః
ప్రాణాయామంలో నిత్యం నిమగ్నమై, ధ్యానంలో లీనమై, ఇంద్రియాలను కట్టడి చేసుకుని, భిక్షతో జీవించేవాడు, అన్ని ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నవాడు,
ధారణం హృదయే కృత్వా ధ్యాయమానో మహేశ్వరమ్ । హృత్పద్మకర్ణికాసీనం పీతవస్త్రం సులోచనమ్
హృదయంలో ధారణ చేసి, మహేశ్వరుని హృదయ పద్మపు మధ్యలో పసుపు వస్త్రాలు ధరించి, అందమైన కళ్ళతో కూర్చున్నవాడిగా ధ్యానం చేస్తాడు.
పశ్యన్నుద్యోతితముఖం బ్రహ్మసూత్రకటీతటమ్ । శ్వేతవర్ణం చతుర్బాహుం వరదాభయహస్తకమ్
ఆయన ప్రకాశించే ముఖాన్ని, బ్రహ్మసూత్రంతో అలంకరించిన నడుమును, తెల్లవర్ణాన్ని, నాలుగు చేతులతో వరమిచ్చే, అభయమిచ్చే హస్తాలను చూస్తాడు.
యోగజా మానసీసిద్ధిర్విష్ణుభక్తిః పరా స్మృతా । య ఏవం భక్తిమాన్దేవం విష్ణుభక్తిః స ఉచ్యతే
యోగం ద్వారా కలిగే మానసిక సిద్ధి విష్ణుభక్తిలో అత్యుత్తమంగా చెప్పబడింది. ఇలా భక్తితో దేవుని సేవించే వాడే నిజమైన విష్ణుభక్తుడు.
ఏవం భక్తిః సముద్దిష్టా వివిధా నృపనందన । సాత్వికీ రాజసీ చైవ తామసీభేదతస్త్విమాః
రాజకుమార! ఈ విధంగా భక్తిని వివిధ రూపాల్లో వివరించాను. ఇవి సాత్విక, రాజస, తామస స్వభావాల ప్రకారం వేర్వేరు.
నానాప్రకారా విజ్ఞేయా విష్ణోరమితతేజసః । యథాగ్నిః సుసమృద్ధార్చ్చిః కరోత్యేధాంసి భస్మసాత్
అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న విష్ణుభక్తి అనేక విధాలుగా ఉంటుందని తెలుసుకోవాలి. ఎలా నిప్పు బాగా మండితే ద్రవ్యాన్ని బూడిద చేస్తుందో,
పాపాని భగవద్భక్తిస్తథా దహతి తత్క్షణాత్
అలాగే భగవంతుని భక్తి కూడా పాపాలను వెంటనే కాల్చివేస్తుంది.
యావజ్జనో న శృణుతే భువి విష్ణుభక్తిం సాక్షాత్సుధారసమశేషరసైకసారమ్ । తావజ్జరామరణజన్మశతాభిఘాతదుఃఖాని తాని లభతే బహుదేహజాని
ఈ లోకంలో ఎవరు విష్ణుభక్తిని, ఆమృతస్వరూపమైన, సర్వానందానికి మూలమైన భక్తిని వినకపోతే, వారు పునర్జన్మలు, వృద్ధాప్యం, మరణం వంటి ఎన్నో బాధలను అనుభవిస్తారు.
సంకీర్తితశ్చింతితకీర్తిరంతః శ్రుతానుభావో భగవాననంతః । సమంతతోఽఘవినిహంతి మేఘం వాయుర్యథాభానురివాంధకారమ్
పాడబడే, ధ్యానించబడే, లోపల అనుభవించబడే అనంతుడు భగవంతుడు. ఆయన పేరు ఎక్కడ వినబడితే, పాడబడితే, అటు ఇటు పాపాలను నాశనం చేస్తాడు. ఇది గాలి మేఘాలను తరిమేసినట్టు, సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్టు.
న దాన దేవార్చన యాగ తీర్థ స్నాన శ్రుతాచార తపః క్రియాభిః । తథా విశుద్ధిం లభతేంఽతరాత్మా యథా హృదిస్థే భగవత్యనంతే
దానం, దేవతార్చన, యాగం, తీర్థస్నానం, వేదపఠనం, తపస్సు, ఇతర క్రియల ద్వారా అంతర్గత ఆత్మకు అంతటి పవిత్రత రాదు. అది హృదయంలో అనంతుడు భగవంతుడు నివసించినప్పుడు మాత్రమే లభిస్తుంది.
కథా విశుద్ధా నరనాథ తథ్యాస్తా ఏవ పథ్యా హరినాథ తథ్యాః । సంకీర్తితా యత్ర పవిత్రమూర్తేః సంశ్రూయతే చ శ్రుతసాధుకీర్తిః
నరాధిపా! హరి నాథా! పవిత్రమైనవి, నిజమైనవి, మేలు చేసే కథలు అవే. పవిత్ర స్వరూపుడి మహిమ ఎక్కడ పాడబడితే, వినబడితే, అక్కడ మంచి పేరే వినిపిస్తుంది.
ధన్యోసి ధీరధరణీధర ధర్మధుర్య్య ధ్యానైకతాన హృదయః పురుషోత్తమస్య । యన్నైష్ఠికీమతిరసౌ తవ సౌభగశ్రీః శ్రీకృష్ణనాథసుకృతః శ్రవణే ప్రవృత్తా
ధన్యుడవు నీవు, ధైర్యవంతుడవు, భూమిని మోయువాడవు, ధర్మానికి ఆధారమైనవాడవు, whose హృదయం పరమాత్మ ధ్యానంలో లీనమై ఉంది. నీ స్థిరమైన మనస్సు శ్రీకృష్ణుని మంగళకరమైన కథలను వినడంలో నిమగ్నమైంది.
అనారాధ్య హరిం భక్త్యా వరదం విష్ణుమవ్యయమ్ । కుతః శ్రేయో భవేద్భూప పురుషస్యాత్మమానినః
హరి, వరదుడు, విష్ణువు అనే నశించని దేవుని భక్తితో ఆరాధించకుండా, ఓ రాజా! తనను తాను గొప్పవాడనుకునే వాడికి ఎలా శ్రేయస్సు కలుగుతుంది?
మాయాజనిరమాయోఽసౌ భక్త్యా రాజన్నమాయయా । సాధ్యతే సాధుపురుషః స్వయం జానాతి తద్భవాన్
మాయ ద్వారా జన్మించిన మాయ లేని వాడిని భక్తితో పొందగలము, మాయతో కాదు. సద్గుణసంపన్నుడైన వాడు స్వయంగా తెలుసుకుంటాడు — ఇది నీకూ తెలుసు.
న విద్యతే తే నృప ధర్మతత్త్వమజ్ఞాతమేతద్విమలం పునర్మామ్ । త్వం పృచ్ఛసే తీర్థపదం ప్రసంగాత్కథారసం వైష్ణవ గౌరవేణ
రాజా! ఈ పవిత్రమైన ఉపదేశం లేకుండా ధర్మతత్వాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోలేరు. నీవు వైష్ణవుల పట్ల గౌరవంతో తీర్థపదాన్ని, కథారసాన్ని అడుగుతున్నావు.
నాతః పరం పరమతోషవిశేషపోషం పశ్యామి పుణ్యముచితం చ పరస్పరేణ । సంతః ప్రసహ్య యదనంతగుణాననంతశ్రేయోనిధీనధికభావభుజో భుజంతి
ఉత్తములు పరస్పరం ఆనందంగా ఉండటం కన్నా గొప్ప పుణ్యం ఇంకొకటి లేదు. వారు పరిమితిలేని గుణాలు, అనంతమైన మంగళాన్ని పరస్పరం పంచుకుంటూ, మరింత అభివృద్ధి చెందుతారు.
బ్రాహ్మణాః సురభీ సత్య శ్రద్ధా యాగ తపాంసి చ । శ్రుతి స్మృతి దయా దీక్షా శాంతయస్తనవో హరేః
బ్రాహ్మణులు, ఆవు, సత్యం, విశ్వాసం, యజ్ఞం, తపస్సు, వేదాలు, స్మృతి, దయ, దీక్ష, శాంతి — ఇవన్నీ హరిదేవుని అవయవాలు.
ఆదిత్యశ్చంద్రమా వాయుర్భూమిరాపోంఽబరం దిశః । బ్రహ్మావిష్ణుశ్చ రుద్రశ్చ సర్వభూతమయో విభుః
సూర్యుడు, చంద్రుడు, వాయువు, భూమి, నీరు, ఆకాశం, దిక్కులు, బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు — వీటన్నింటిలోను విస్తరించి ఉన్నవాడు పరమాత్మనే.
విశ్వరూపః స్వయం చక్రే జగదేతచ్చరాచరమ్ । స్వయం బ్రాహ్మణమావిశ్య సదాన్నముపభుంజతే
విశ్వరూపుడై ఈ జగత్తును, చలించేవాటినీ, నిలిచేవాటినీ తానే సృష్టించాడు. బ్రాహ్మణునిలో ప్రవేశించి, ఎప్పుడూ అన్నాన్ని అనుభవిస్తుంటాడు.
తతస్తు తీర్థాస్పదపాదరేణూన్ధరాధరాత్మాలయ భూమిదేవాన్ । పరాత్మనః పూజయ పుణ్యలక్ష్మీ సర్వస్వభూతానఖిలాత్మభూతాన్
కాబట్టి, పవిత్ర క్షేత్రాల ధూళిని, పర్వతాల నివాసాలను, భూమి దేవతలను, సమస్త జీవులను — ఇవన్నీ పరమాత్మ స్వరూపంగా భావించి, భక్తితో పూజించు.
బ్రాహ్మణం విష్ణుబుద్ధ్య్యా యో విద్వాంసం సాధు పశ్యతి । స ఏవ వైష్ణవో యశ్చ స్వస్వకర్మైకనిష్ఠితః
విష్ణువు భావంతో బ్రాహ్మణుణ్ణి జ్ఞాని, సద్గుణసంపన్నుడిగా చూసేవాడు, తన కర్తవ్యాన్ని నిబద్ధంగా నిర్వర్తించేవాడు — వాడే నిజమైన వైష్ణవుడు.
కించిదేతన్మయాప్రోక్తం రహస్యం సమయో హి మే । స్నాతుం గంతుం చ గంగాయాం న కథావసరోఽధికః
ఈ రహస్యాన్ని కొంత మాత్రమే చెప్పాను. నాకు గంగానదిలో స్నానం చేయాల్సిన సమయం వచ్చింది, మరింతగా చెప్పడానికి అవకాశం లేదు.
ప్రాప్తోఽయం మాధవో మాసః పుణ్యో మాధవవల్లభః । తస్యాపి సప్తమీ శుక్లా గంగాయామతిదుర్ల్లభా
ఇప్పుడు మాధవమాసం వచ్చింది, ఇది మాధవునికి ప్రీతికరమైన పవిత్రమైన నెల. ఆ నెలలోనూ శుక్లపక్షంలో ఏడవ తేదీ గంగానదిలో చాలా అరుదైనది.
వైశాఖ శుక్ల సప్తమ్యాం జాహ్నవీ జహ్నునా పురా । క్రోధాత్పీతా పునస్త్యక్తా కర్ణరంధ్రాత్తు దక్షిణాత్
వైశాఖమాస శుక్లపక్ష సప్తమి రోజున, జహ్నుని కోపంతో జహ్నవీని మింగాడు, తర్వాత తన కుడి చెవి రంధ్రం ద్వారా మళ్లీ విడుదల చేశాడు.
తస్యాం సమర్చయేద్దేవీం గంగాం గగనమేఖలామ్ । స్నాత్వా సమ్యగ్విధానేన స ధన్యః సుకృతీ నరః
ఆ రోజున గగనమేఖల అయిన గంగాదేవిని శాస్త్రోక్తంగా పూజించి, సరిగ్గా స్నానం చేసినవాడు ధన్యుడు, సత్కర్మఫలుడు అవుతాడు.