కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధికీ । ఋగ్యజుఃసామజాప్యాని సంహితాధ్యయనాని చ
ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మంత్రాల జపం, సంహితల అధ్యయనం ద్వారా చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు. ఇది అన్ని కార్యాలను సాధించగలదు.
క్రియంతే విష్ణుముద్దిశ్య సా భక్తిర్వైదికోచ్యతే । వేదమంత్రహవిర్యాగైః క్రియాయా వైదికీ మతా
విష్ణువును ఉద్దేశించి ఇవన్నీ చేయబడితే, ఆ భక్తిని వేద భక్తి అంటారు. వేద మంత్రాలతో, హవనాలతో చేసే కర్మలు వేద భక్తిగా భావించబడతాయి.
దర్శే చ పౌర్ణమాస్యాం చ కర్త్తవ్యం చాగ్నిహోత్రకమ్ । ప్రాశనం దక్షిణాదానం పురోడాశం చరు క్రియా
అమావాస్య, పౌర్ణమి రోజుల్లో అగ్నిహోత్రం చేయాలి. అలాగే హవనం, దక్షిణా దానం, పూర్ణాహుతి, చారు వంటి కర్మలు చేయాలి.
ఇష్టిర్ధృతిః సోమపానం యాజ్ఞియం కర్మ సర్వశః । అగ్నిభూమ్యనిలాకాశ ద్యుతి శంకర భాస్కరమ్
యజ్ఞాలు, ధైర్యం, సోమపానం, యాగాది అన్ని కర్మలు; అగ్ని, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జ్యోతి, శివుడు, సూర్యుడు — ఇవన్నీ కూడా.
తముద్దిశ్యకృతం కర్మ తత్సర్వం విష్ణుదైవతమ్ । ఆధ్యాత్మికీతి వివిధా బ్రహ్మభక్తిస్థితా నృప
ఈ సమస్త కార్యాలు విష్ణువును ఉద్దేశించి చేయబడితే, అవన్నీ బ్రహ్మభక్తిలో స్థిరమైన ఆధ్యాత్మిక భక్తిగా భావించబడతాయి, ఓ రాజా.
సాంఖ్యాఖ్యాం యోగసంజాతాం శృణు భూప యథోదితామ్ । చతుర్వింశతి తత్త్వాని ప్రధానాదీని సంఖ్యయా
యోగం ద్వారా కలిగే, సాంఖ్యమనే పేరుగల భక్తిని నేను చెప్పిన విధంగా విను, ఓ రాజా. ప్రధానం మొదలుకుని నలభై నాలుగు తత్వాలు వివరించబడ్డాయి.
అచేతనాని భోగ్యాని పురుషః పంచవింశకః । చేతనః స సముద్దిష్టో కర్తా భోక్తా చ కర్మణామ్
ఆ తత్వాలు జడమైనవి, అనుభవించబడే వస్తువులు. ఇరవై ఐదవది పురుషుడు, అతడు చైతన్యవంతుడు, కర్మలకు కర్త, అనుభవించేవాడు.
ఆత్మా నిత్యోవ్యయశ్చైవ అధిష్ఠాతా ప్రయోజకః । పురుషోఽవ్యక్త నిత్యః స్యాత్కారణం చ మహేశ్వరః
ఆత్మ శాశ్వతమైనది, నశించనిది, పాలకుడు, ప్రేరేపించేవాడు. పురుషుడు అవ్యక్తుడు, నిత్యుడు, కారణమైన మహేశ్వరుడు.
తత్త్వసర్గో భావసర్గో భూతసర్గశ్చ తత్త్వతః । సంఖ్యాయాః పరిసంఖ్యాయాః ప్రధానం చ గుణాత్మకమ్
తత్వ సృష్టి, భావ సృష్టి, భూత సృష్టి — ఇవన్నీ తత్వ ప్రకారం జరుగుతాయి. సాంఖ్యంలో తత్వాల లెక్క, ప్రధానం గుణాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది.
జ్ఞాత్వా సాధర్మ్యవైధర్మ్యం ప్రధానం చ విధర్మి చ । కారణం బ్రహ్మణశ్చైవ కామిత్వమిదముచ్యతే
సామ్యాన్ని, వైషమ్యాన్ని, ప్రధానాన్ని, ప్రధానం కానిదాన్ని, బ్రహ్మకు కారణాన్ని తెలుసుకోవడమే కామిత్వం అని అంటారు.
ప్రయోజ్యత్వం ప్రధానస్య వైధర్మ్యమిదముచ్యతే । సర్వత్ర కర్తృతా బ్రహ్మ పురుషస్యాప్యకర్తృతా
ప్రధానానికి ప్రేరేపించే స్వభావం ఉండడాన్ని వైషమ్యం అంటారు. అన్ని చోట్ల బ్రహ్మకు కర్తత్వం, పురుషునికి అకర్తత్వం ఉంటుంది.
అచేతనప్రధానేన సమత్వమిదముచ్యతే । తత్త్వాంతరం చ తత్త్వానాం కార్యకారణమేవ చ
జడమైన ప్రధానంతో సమానంగా ఉండడాన్ని ఇదే అంటారు. తత్వాల మధ్య తేడా, వాటి కారణ-కార్య సంబంధాన్ని కూడా ఇక్కడ చెప్పారు.
ప్రయోజనం ప్రయోజ్యత్వం జ్ఞాత్వా తత్త్వప్రసంఖ్యయా । సంఖ్యాతముచ్యతే ప్రాజ్ఞైర్విజయార్థవిచింతకైః
ఏది చేయాలో, ఎందుకు చేయాలో, వాటి లక్ష్యాన్ని, సాధనాన్ని తెలుసుకుని, నిజమైన విషయాలను గణించి, విజయం కోరే జ్ఞానులు వాటిని బాగా గుర్తిస్తారు.
ఇతి మత్వాస్య సద్భావం తత్త్వం సంఖ్యాం చ తత్త్వతః । బ్రహ్మతత్త్వాధికం చాపి భూతతత్త్వం విదుర్బుధాః
దీనిలోని నిజమైన స్వరూపాన్ని, తత్వాన్ని, వాటి సంఖ్యను సరిగ్గా తెలుసుకుని, పండితులు బ్రహ్మ తత్వాన్ని, భూత తత్వాన్ని, రెండింటినీ ఉన్నతంగా గ్రహిస్తారు.
సాంఖ్యైః కృతా భక్తిరేషా భక్తిరాధ్యాత్మికీ స్మృతా । యోగజామపి తే భూప శృణు భక్తిం వదామ్యహమ్
సాంక్యులు స్థాపించిన ఈ భక్తిని ఆధ్యాత్మిక భక్తి అంటారు. రాజా! ఇప్పుడు యోగం ద్వారా కలిగే భక్తిని నేను చెబుతాను, విను.
ప్రాణాయామపరో నిత్యం ధ్యానవాన్నియతేంద్రియః । భైక్ష్యభక్షవ్రతీ చాపి సర్వప్రత్యాహృతేన్ద్రియః
ప్రాణాయామంలో నిత్యం నిమగ్నమై, ధ్యానంలో లీనమై, ఇంద్రియాలను కట్టడి చేసుకుని, భిక్షతో జీవించేవాడు, అన్ని ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నవాడు,
ధారణం హృదయే కృత్వా ధ్యాయమానో మహేశ్వరమ్ । హృత్పద్మకర్ణికాసీనం పీతవస్త్రం సులోచనమ్
హృదయంలో ధారణ చేసి, మహేశ్వరుని హృదయ పద్మపు మధ్యలో పసుపు వస్త్రాలు ధరించి, అందమైన కళ్ళతో కూర్చున్నవాడిగా ధ్యానం చేస్తాడు.
పశ్యన్నుద్యోతితముఖం బ్రహ్మసూత్రకటీతటమ్ । శ్వేతవర్ణం చతుర్బాహుం వరదాభయహస్తకమ్
ఆయన ప్రకాశించే ముఖాన్ని, బ్రహ్మసూత్రంతో అలంకరించిన నడుమును, తెల్లవర్ణాన్ని, నాలుగు చేతులతో వరమిచ్చే, అభయమిచ్చే హస్తాలను చూస్తాడు.
యోగజా మానసీసిద్ధిర్విష్ణుభక్తిః పరా స్మృతా । య ఏవం భక్తిమాన్దేవం విష్ణుభక్తిః స ఉచ్యతే
యోగం ద్వారా కలిగే మానసిక సిద్ధి విష్ణుభక్తిలో అత్యుత్తమంగా చెప్పబడింది. ఇలా భక్తితో దేవుని సేవించే వాడే నిజమైన విష్ణుభక్తుడు.
ఏవం భక్తిః సముద్దిష్టా వివిధా నృపనందన । సాత్వికీ రాజసీ చైవ తామసీభేదతస్త్విమాః
రాజకుమార! ఈ విధంగా భక్తిని వివిధ రూపాల్లో వివరించాను. ఇవి సాత్విక, రాజస, తామస స్వభావాల ప్రకారం వేర్వేరు.
నానాప్రకారా విజ్ఞేయా విష్ణోరమితతేజసః । యథాగ్నిః సుసమృద్ధార్చ్చిః కరోత్యేధాంసి భస్మసాత్
అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న విష్ణుభక్తి అనేక విధాలుగా ఉంటుందని తెలుసుకోవాలి. ఎలా నిప్పు బాగా మండితే ద్రవ్యాన్ని బూడిద చేస్తుందో,
పాపాని భగవద్భక్తిస్తథా దహతి తత్క్షణాత్
అలాగే భగవంతుని భక్తి కూడా పాపాలను వెంటనే కాల్చివేస్తుంది.
యావజ్జనో న శృణుతే భువి విష్ణుభక్తిం సాక్షాత్సుధారసమశేషరసైకసారమ్ । తావజ్జరామరణజన్మశతాభిఘాతదుఃఖాని తాని లభతే బహుదేహజాని
ఈ లోకంలో ఎవరు విష్ణుభక్తిని, ఆమృతస్వరూపమైన, సర్వానందానికి మూలమైన భక్తిని వినకపోతే, వారు పునర్జన్మలు, వృద్ధాప్యం, మరణం వంటి ఎన్నో బాధలను అనుభవిస్తారు.
సంకీర్తితశ్చింతితకీర్తిరంతః శ్రుతానుభావో భగవాననంతః । సమంతతోఽఘవినిహంతి మేఘం వాయుర్యథాభానురివాంధకారమ్
పాడబడే, ధ్యానించబడే, లోపల అనుభవించబడే అనంతుడు భగవంతుడు. ఆయన పేరు ఎక్కడ వినబడితే, పాడబడితే, అటు ఇటు పాపాలను నాశనం చేస్తాడు. ఇది గాలి మేఘాలను తరిమేసినట్టు, సూర్యుడు చీకటిని తొలగించినట్టు.
న దాన దేవార్చన యాగ తీర్థ స్నాన శ్రుతాచార తపః క్రియాభిః । తథా విశుద్ధిం లభతేంఽతరాత్మా యథా హృదిస్థే భగవత్యనంతే
దానం, దేవతార్చన, యాగం, తీర్థస్నానం, వేదపఠనం, తపస్సు, ఇతర క్రియల ద్వారా అంతర్గత ఆత్మకు అంతటి పవిత్రత రాదు. అది హృదయంలో అనంతుడు భగవంతుడు నివసించినప్పుడు మాత్రమే లభిస్తుంది.
కథా విశుద్ధా నరనాథ తథ్యాస్తా ఏవ పథ్యా హరినాథ తథ్యాః । సంకీర్తితా యత్ర పవిత్రమూర్తేః సంశ్రూయతే చ శ్రుతసాధుకీర్తిః
నరాధిపా! హరి నాథా! పవిత్రమైనవి, నిజమైనవి, మేలు చేసే కథలు అవే. పవిత్ర స్వరూపుడి మహిమ ఎక్కడ పాడబడితే, వినబడితే, అక్కడ మంచి పేరే వినిపిస్తుంది.
ధన్యోసి ధీరధరణీధర ధర్మధుర్య్య ధ్యానైకతాన హృదయః పురుషోత్తమస్య । యన్నైష్ఠికీమతిరసౌ తవ సౌభగశ్రీః శ్రీకృష్ణనాథసుకృతః శ్రవణే ప్రవృత్తా
ధన్యుడవు నీవు, ధైర్యవంతుడవు, భూమిని మోయువాడవు, ధర్మానికి ఆధారమైనవాడవు, whose హృదయం పరమాత్మ ధ్యానంలో లీనమై ఉంది. నీ స్థిరమైన మనస్సు శ్రీకృష్ణుని మంగళకరమైన కథలను వినడంలో నిమగ్నమైంది.
అనారాధ్య హరిం భక్త్యా వరదం విష్ణుమవ్యయమ్ । కుతః శ్రేయో భవేద్భూప పురుషస్యాత్మమానినః
హరి, వరదుడు, విష్ణువు అనే నశించని దేవుని భక్తితో ఆరాధించకుండా, ఓ రాజా! తనను తాను గొప్పవాడనుకునే వాడికి ఎలా శ్రేయస్సు కలుగుతుంది?
మాయాజనిరమాయోఽసౌ భక్త్యా రాజన్నమాయయా । సాధ్యతే సాధుపురుషః స్వయం జానాతి తద్భవాన్
మాయ ద్వారా జన్మించిన మాయ లేని వాడిని భక్తితో పొందగలము, మాయతో కాదు. సద్గుణసంపన్నుడైన వాడు స్వయంగా తెలుసుకుంటాడు — ఇది నీకూ తెలుసు.
న విద్యతే తే నృప ధర్మతత్త్వమజ్ఞాతమేతద్విమలం పునర్మామ్ । త్వం పృచ్ఛసే తీర్థపదం ప్రసంగాత్కథారసం వైష్ణవ గౌరవేణ
రాజా! ఈ పవిత్రమైన ఉపదేశం లేకుండా ధర్మతత్వాన్ని ఎవరూ తెలుసుకోలేరు. నీవు వైష్ణవుల పట్ల గౌరవంతో తీర్థపదాన్ని, కథారసాన్ని అడుగుతున్నావు.