అంబరీష ఉవాచ- సాధుసాధు మునిశ్రేష్ఠ లోకానుగ్రహకారక । విష్ణోర్ధ్యానం త్వయా ప్రోక్తం సగుణం నిర్గుణం చ యత్
అంబరీషుడు ఇలా అన్నాడు— అద్భుతంగా చెప్పారు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా! లోకాలకు ఉపకారం చేసే వాడా! మీరు విష్ణువుని ధ్యానాన్ని, గుణాలతో కూడినదీ, గుణరహితమైనదీ వివరించారు.
అధునా లక్షణం బ్రూహి భక్తేః సాధు కృపాకర । యాదృశీ క్రియతే యేన యథా యత్ర యదా తథా
ఇప్పుడు, ఓ కరుణామయుడా! భక్తి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో, ఎవరెవరు, ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎలా ఆచరిస్తారో దయచేసి చెప్పండి.
సూత ఉవాచ- ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య నృపోత్తమస్య మునిః ప్రహృష్టో నిజగాద భూపమ్ । శృణుష్వ రాజన్నిఖిలాఘహారిణీం భక్తిం హరేస్తే ప్రవదామి సమ్యక్
సూతుడు ఇలా అన్నాడు— రాజశ్రేష్ఠుడైన అంబరీషుని మాటలు విని, ముని ఆనందంతో రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: రాజా! పాపాలను తొలగించే హరిభక్తిని నేను పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను, వినండి.
అథ భక్తిం ప్రవక్ష్యామి వివిధాం పాపనాశినీమ్ । వివిధా భక్తిరుద్దిష్టా మనోవాక్కాయసంభవా
ఇప్పుడు పాపాలను నశింపజేసే భక్తి యొక్క వివిధ రూపాలను నేను చెబుతాను. భక్తి అనేక విధాలుగా ఉంటుంది, మనస్సు, మాట, శరీరం ద్వారా ప్రकटమవుతుంది.
లౌకికీ వైదికీ చాపి భవేదాధ్యాత్మికీ తథా । ధ్యానధారణయా బుద్ధ్యా వేదానాం స్మరణం హి యత్
ఈ లోక సంబంధమైనది, వేద సంబంధమైనది, అలాగే ఆధ్యాత్మికమైన భక్తి కూడా ఉంది. మనస్సులో ధ్యానం, దృష్టి, బుద్ధితో వేదాలను జ్ఞాపకం చేసుకోవడమే ఆధ్యాత్మిక భక్తి.
విష్ణుప్రీతికరీ చైషా మానసీ భక్తిరుచ్యతే । మంత్రవేదసముచ్చారైరవిశ్రాంతవిచింతనైః
ఈ విధమైన భక్తిని మనసులో చేసే భక్తి అంటారు. ఇది విష్ణువుకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. మంత్రాలు, వేద మంత్రాలను పదేపదే జపించడం, నిరంతరం ఆలోచించడం ద్వారా ఈ భక్తి జరుగుతుంది.
జాప్యైశ్చారణ్యకైశ్చైవ వాచికీ భక్తిరుచ్యతే । వ్రతోపవాసనియమైః పఞ్చేంద్రియజయేన చ
జపాలు, అరణ్య మంత్రాలు, వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా చేసే భక్తిని వాచిక భక్తి అంటారు.
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధినీ । భూషణైర్హేమరత్నాంకైశ్చిత్రాభిర్వాగ్భిరేవ చ
బంగారు, రత్నాల అలంకారాలు, అందమైన పదాలతో చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు. ఇది అన్ని కార్యాలను సిద్ధించగలదు.
వాసః ప్రతిసరైః సూత్రైః పావకవ్యజనోచ్ఛ్రితైః । నృత్యవాదిత్రగీతైశ్చ సర్వబల్యుపహారకైః
వస్త్రాలు, రక్షణ దారాలు, పూలమాలలు, వాయువులు, ధ్వజాలు, నృత్యం, వాద్యాలు, పాటలు, అన్నిరకాల బలులు, కానుకలతో కూడిన సేవలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.
భక్ష్యభోజ్యాన్నపానైశ్చ యా పూజా క్రియతే నరైః । నారాయణం సముద్దిశ్య భక్తిః సా లౌకికీ మతా
భోజ్య పదార్థాలు, అన్నం, పానీయాలు వంటి వాటితో నారాయణునికి చేసే పూజను లోకిక భక్తి అంటారు.
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధికీ । ఋగ్యజుఃసామజాప్యాని సంహితాధ్యయనాని చ
ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మంత్రాల జపం, సంహితల అధ్యయనం ద్వారా చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు. ఇది అన్ని కార్యాలను సాధించగలదు.
క్రియంతే విష్ణుముద్దిశ్య సా భక్తిర్వైదికోచ్యతే । వేదమంత్రహవిర్యాగైః క్రియాయా వైదికీ మతా
విష్ణువును ఉద్దేశించి ఇవన్నీ చేయబడితే, ఆ భక్తిని వేద భక్తి అంటారు. వేద మంత్రాలతో, హవనాలతో చేసే కర్మలు వేద భక్తిగా భావించబడతాయి.
దర్శే చ పౌర్ణమాస్యాం చ కర్త్తవ్యం చాగ్నిహోత్రకమ్ । ప్రాశనం దక్షిణాదానం పురోడాశం చరు క్రియా
అమావాస్య, పౌర్ణమి రోజుల్లో అగ్నిహోత్రం చేయాలి. అలాగే హవనం, దక్షిణా దానం, పూర్ణాహుతి, చారు వంటి కర్మలు చేయాలి.
ఇష్టిర్ధృతిః సోమపానం యాజ్ఞియం కర్మ సర్వశః । అగ్నిభూమ్యనిలాకాశ ద్యుతి శంకర భాస్కరమ్
యజ్ఞాలు, ధైర్యం, సోమపానం, యాగాది అన్ని కర్మలు; అగ్ని, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జ్యోతి, శివుడు, సూర్యుడు — ఇవన్నీ కూడా.
తముద్దిశ్యకృతం కర్మ తత్సర్వం విష్ణుదైవతమ్ । ఆధ్యాత్మికీతి వివిధా బ్రహ్మభక్తిస్థితా నృప
ఈ సమస్త కార్యాలు విష్ణువును ఉద్దేశించి చేయబడితే, అవన్నీ బ్రహ్మభక్తిలో స్థిరమైన ఆధ్యాత్మిక భక్తిగా భావించబడతాయి, ఓ రాజా.
సాంఖ్యాఖ్యాం యోగసంజాతాం శృణు భూప యథోదితామ్ । చతుర్వింశతి తత్త్వాని ప్రధానాదీని సంఖ్యయా
యోగం ద్వారా కలిగే, సాంఖ్యమనే పేరుగల భక్తిని నేను చెప్పిన విధంగా విను, ఓ రాజా. ప్రధానం మొదలుకుని నలభై నాలుగు తత్వాలు వివరించబడ్డాయి.
అచేతనాని భోగ్యాని పురుషః పంచవింశకః । చేతనః స సముద్దిష్టో కర్తా భోక్తా చ కర్మణామ్
ఆ తత్వాలు జడమైనవి, అనుభవించబడే వస్తువులు. ఇరవై ఐదవది పురుషుడు, అతడు చైతన్యవంతుడు, కర్మలకు కర్త, అనుభవించేవాడు.
ఆత్మా నిత్యోవ్యయశ్చైవ అధిష్ఠాతా ప్రయోజకః । పురుషోఽవ్యక్త నిత్యః స్యాత్కారణం చ మహేశ్వరః
ఆత్మ శాశ్వతమైనది, నశించనిది, పాలకుడు, ప్రేరేపించేవాడు. పురుషుడు అవ్యక్తుడు, నిత్యుడు, కారణమైన మహేశ్వరుడు.
తత్త్వసర్గో భావసర్గో భూతసర్గశ్చ తత్త్వతః । సంఖ్యాయాః పరిసంఖ్యాయాః ప్రధానం చ గుణాత్మకమ్
తత్వ సృష్టి, భావ సృష్టి, భూత సృష్టి — ఇవన్నీ తత్వ ప్రకారం జరుగుతాయి. సాంఖ్యంలో తత్వాల లెక్క, ప్రధానం గుణాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది.
జ్ఞాత్వా సాధర్మ్యవైధర్మ్యం ప్రధానం చ విధర్మి చ । కారణం బ్రహ్మణశ్చైవ కామిత్వమిదముచ్యతే
సామ్యాన్ని, వైషమ్యాన్ని, ప్రధానాన్ని, ప్రధానం కానిదాన్ని, బ్రహ్మకు కారణాన్ని తెలుసుకోవడమే కామిత్వం అని అంటారు.
ప్రయోజ్యత్వం ప్రధానస్య వైధర్మ్యమిదముచ్యతే । సర్వత్ర కర్తృతా బ్రహ్మ పురుషస్యాప్యకర్తృతా
ప్రధానానికి ప్రేరేపించే స్వభావం ఉండడాన్ని వైషమ్యం అంటారు. అన్ని చోట్ల బ్రహ్మకు కర్తత్వం, పురుషునికి అకర్తత్వం ఉంటుంది.
అచేతనప్రధానేన సమత్వమిదముచ్యతే । తత్త్వాంతరం చ తత్త్వానాం కార్యకారణమేవ చ
జడమైన ప్రధానంతో సమానంగా ఉండడాన్ని ఇదే అంటారు. తత్వాల మధ్య తేడా, వాటి కారణ-కార్య సంబంధాన్ని కూడా ఇక్కడ చెప్పారు.
ప్రయోజనం ప్రయోజ్యత్వం జ్ఞాత్వా తత్త్వప్రసంఖ్యయా । సంఖ్యాతముచ్యతే ప్రాజ్ఞైర్విజయార్థవిచింతకైః
ఏది చేయాలో, ఎందుకు చేయాలో, వాటి లక్ష్యాన్ని, సాధనాన్ని తెలుసుకుని, నిజమైన విషయాలను గణించి, విజయం కోరే జ్ఞానులు వాటిని బాగా గుర్తిస్తారు.
ఇతి మత్వాస్య సద్భావం తత్త్వం సంఖ్యాం చ తత్త్వతః । బ్రహ్మతత్త్వాధికం చాపి భూతతత్త్వం విదుర్బుధాః
దీనిలోని నిజమైన స్వరూపాన్ని, తత్వాన్ని, వాటి సంఖ్యను సరిగ్గా తెలుసుకుని, పండితులు బ్రహ్మ తత్వాన్ని, భూత తత్వాన్ని, రెండింటినీ ఉన్నతంగా గ్రహిస్తారు.
సాంఖ్యైః కృతా భక్తిరేషా భక్తిరాధ్యాత్మికీ స్మృతా । యోగజామపి తే భూప శృణు భక్తిం వదామ్యహమ్
సాంక్యులు స్థాపించిన ఈ భక్తిని ఆధ్యాత్మిక భక్తి అంటారు. రాజా! ఇప్పుడు యోగం ద్వారా కలిగే భక్తిని నేను చెబుతాను, విను.
ప్రాణాయామపరో నిత్యం ధ్యానవాన్నియతేంద్రియః । భైక్ష్యభక్షవ్రతీ చాపి సర్వప్రత్యాహృతేన్ద్రియః
ప్రాణాయామంలో నిత్యం నిమగ్నమై, ధ్యానంలో లీనమై, ఇంద్రియాలను కట్టడి చేసుకుని, భిక్షతో జీవించేవాడు, అన్ని ఇంద్రియాలను వశపరచుకున్నవాడు,
ధారణం హృదయే కృత్వా ధ్యాయమానో మహేశ్వరమ్ । హృత్పద్మకర్ణికాసీనం పీతవస్త్రం సులోచనమ్
హృదయంలో ధారణ చేసి, మహేశ్వరుని హృదయ పద్మపు మధ్యలో పసుపు వస్త్రాలు ధరించి, అందమైన కళ్ళతో కూర్చున్నవాడిగా ధ్యానం చేస్తాడు.
పశ్యన్నుద్యోతితముఖం బ్రహ్మసూత్రకటీతటమ్ । శ్వేతవర్ణం చతుర్బాహుం వరదాభయహస్తకమ్
ఆయన ప్రకాశించే ముఖాన్ని, బ్రహ్మసూత్రంతో అలంకరించిన నడుమును, తెల్లవర్ణాన్ని, నాలుగు చేతులతో వరమిచ్చే, అభయమిచ్చే హస్తాలను చూస్తాడు.
యోగజా మానసీసిద్ధిర్విష్ణుభక్తిః పరా స్మృతా । య ఏవం భక్తిమాన్దేవం విష్ణుభక్తిః స ఉచ్యతే
యోగం ద్వారా కలిగే మానసిక సిద్ధి విష్ణుభక్తిలో అత్యుత్తమంగా చెప్పబడింది. ఇలా భక్తితో దేవుని సేవించే వాడే నిజమైన విష్ణుభక్తుడు.
ఏవం భక్తిః సముద్దిష్టా వివిధా నృపనందన । సాత్వికీ రాజసీ చైవ తామసీభేదతస్త్విమాః
రాజకుమార! ఈ విధంగా భక్తిని వివిధ రూపాల్లో వివరించాను. ఇవి సాత్విక, రాజస, తామస స్వభావాల ప్రకారం వేర్వేరు.