వామే చ శోభతే వీర హస్తే తస్య మహాత్మనః । మహాపద్మం సుగంధాఢ్యం తస్య దక్షిణహస్తగమ్
ఆ మహాత్ముడి ఎడమచేతిలో సువాసనతో నిండిన పద్మం మెరిసిపోతుంది. ఆయన కుడిచేతిలో కూడా గొప్ప పద్మం ఉంది.
శోభమానం సదైవాస్తే సాయుధం కమలశ్రియమ్ । కంబుగ్రీవం సువృత్తాస్యం పద్మపత్రనిభేక్షణమ్
ఆయన ఎప్పుడూ ఆయుధాలతో, పద్మశ్రీతో, కాంతివంతంగా కనిపిస్తాడు. ఆయన మెడ శంఖంలా, ముఖం బాగా ఆకారంలో ఉంది, కళ్లూ పద్మదళాల్లా ఉన్నాయి.
రాజమానం హృషీకేశం దశనైః కుందసంనిభైః । గుడాకేశస్య యస్యాస్తే అధరో విద్రుమాకృతిః
ఆయన రాజసంగా, హృషీకేశుడిగా, మల్లెపువ్వుల్లాంటి పళ్లతో ఉన్నాడు. గుడాకేశుని అడివిపెదవి పగడరంగులో మెరిసిపోతుంది.
శోభతే పుండరీకాక్షః కిరీటేనాపి భాస్వతా । విశాలేనాపి రూపేణ కేశవస్తు సువక్షసా
పుండరీకాక్షుడు ప్రకాశవంతమైన కిరీటంతో మెరిసిపోతున్నాడు. కేశవుడు విస్తారమైన రూపంతో, అందమైన ఛాతితో వెలిగిపోతున్నాడు.
కౌస్తుభేనాంకితేనైవ రాజమానో జనార్దనః । సూర్యతేజఃప్రతీకాశ కుండలాభ్యాం ప్రభాతి చ
కౌస్తుభ రత్నంతో అలంకరించబడిన జనార్దనుడు రాజసంగా కనిపిస్తాడు. ఆయన తేజస్సు సూర్యుని వెలుగును పోలి ఉంటుంది, రెండు కుండలాలతో మెరిసిపోతాడు.
హరిః కేయూరకంకణైర్హారైర్మౌక్తికైర్ఋక్షసన్నిభైః
హరిదేవుడు కంకణాలు, కేయూరాలు, హారాలు, నక్షత్రాల్లా మెరిసే ముత్యాలమాలలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు.
వపుషా భ్రాజమానస్తు విజయో జయతాం వరః । భ్రాజతేసోఽపి గోవిందో హేమవర్ణేన వాససా
విజయుడు, జయాల్లో శ్రేష్ఠుడు అయిన గోవిందుడు తన రూపంతో ప్రకాశవంతంగా ఉన్నాడు. ఆయన బంగారు వర్ణపు వస్త్రాలతో మరింత మెరిసిపోతున్నాడు.
ముద్రికాభిస్తు యుక్తాభిరంగులీషు విరాజతే । సర్వాయుధైః సుసంపూర్ణైర్ద్దివ్యైరాభరణైర్హరిః
ఆయన వేలల్లో ముద్రికలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు. హరిదేవుడు అన్ని ఆయుధాలతో, దివ్యాభరణాలతో ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాడు.
వైనతేయసమారూఢో లోకకర్త్తా జగత్పతిః । ఏవం యో ధ్యాయతే నిత్యమనన్యమనసా నరః
వైనతేయుడైన గరుడునిపై కూర్చున్న జగత్పతి, లోకాలను సృష్టించేవాడు. ఎవరు ఇలా ఏకాగ్రతతో ఎల్లప్పుడూ ధ్యానం చేస్తారో—
ముచ్యతే సర్వపాపేభ్యో విష్ణులోకం స గచ్ఛతి । ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం ధ్యానభేదం జగత్పతేః
వారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు, విష్ణు లోకాన్ని చేరుకుంటారు. ఇలా జగత్పతికి సంబంధించిన ధ్యానభేదాలన్నీ నేను వివరించాను.
అంబరీష ఉవాచ- సాధుసాధు మునిశ్రేష్ఠ లోకానుగ్రహకారక । విష్ణోర్ధ్యానం త్వయా ప్రోక్తం సగుణం నిర్గుణం చ యత్
అంబరీషుడు ఇలా అన్నాడు— అద్భుతంగా చెప్పారు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా! లోకాలకు ఉపకారం చేసే వాడా! మీరు విష్ణువుని ధ్యానాన్ని, గుణాలతో కూడినదీ, గుణరహితమైనదీ వివరించారు.
అధునా లక్షణం బ్రూహి భక్తేః సాధు కృపాకర । యాదృశీ క్రియతే యేన యథా యత్ర యదా తథా
ఇప్పుడు, ఓ కరుణామయుడా! భక్తి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో, ఎవరెవరు, ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎలా ఆచరిస్తారో దయచేసి చెప్పండి.
సూత ఉవాచ- ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య నృపోత్తమస్య మునిః ప్రహృష్టో నిజగాద భూపమ్ । శృణుష్వ రాజన్నిఖిలాఘహారిణీం భక్తిం హరేస్తే ప్రవదామి సమ్యక్
సూతుడు ఇలా అన్నాడు— రాజశ్రేష్ఠుడైన అంబరీషుని మాటలు విని, ముని ఆనందంతో రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: రాజా! పాపాలను తొలగించే హరిభక్తిని నేను పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను, వినండి.
అథ భక్తిం ప్రవక్ష్యామి వివిధాం పాపనాశినీమ్ । వివిధా భక్తిరుద్దిష్టా మనోవాక్కాయసంభవా
ఇప్పుడు పాపాలను నశింపజేసే భక్తి యొక్క వివిధ రూపాలను నేను చెబుతాను. భక్తి అనేక విధాలుగా ఉంటుంది, మనస్సు, మాట, శరీరం ద్వారా ప్రकटమవుతుంది.
లౌకికీ వైదికీ చాపి భవేదాధ్యాత్మికీ తథా । ధ్యానధారణయా బుద్ధ్యా వేదానాం స్మరణం హి యత్
ఈ లోక సంబంధమైనది, వేద సంబంధమైనది, అలాగే ఆధ్యాత్మికమైన భక్తి కూడా ఉంది. మనస్సులో ధ్యానం, దృష్టి, బుద్ధితో వేదాలను జ్ఞాపకం చేసుకోవడమే ఆధ్యాత్మిక భక్తి.
విష్ణుప్రీతికరీ చైషా మానసీ భక్తిరుచ్యతే । మంత్రవేదసముచ్చారైరవిశ్రాంతవిచింతనైః
ఈ విధమైన భక్తిని మనసులో చేసే భక్తి అంటారు. ఇది విష్ణువుకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. మంత్రాలు, వేద మంత్రాలను పదేపదే జపించడం, నిరంతరం ఆలోచించడం ద్వారా ఈ భక్తి జరుగుతుంది.
జాప్యైశ్చారణ్యకైశ్చైవ వాచికీ భక్తిరుచ్యతే । వ్రతోపవాసనియమైః పఞ్చేంద్రియజయేన చ
జపాలు, అరణ్య మంత్రాలు, వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా చేసే భక్తిని వాచిక భక్తి అంటారు.
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధినీ । భూషణైర్హేమరత్నాంకైశ్చిత్రాభిర్వాగ్భిరేవ చ
బంగారు, రత్నాల అలంకారాలు, అందమైన పదాలతో చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు. ఇది అన్ని కార్యాలను సిద్ధించగలదు.
వాసః ప్రతిసరైః సూత్రైః పావకవ్యజనోచ్ఛ్రితైః । నృత్యవాదిత్రగీతైశ్చ సర్వబల్యుపహారకైః
వస్త్రాలు, రక్షణ దారాలు, పూలమాలలు, వాయువులు, ధ్వజాలు, నృత్యం, వాద్యాలు, పాటలు, అన్నిరకాల బలులు, కానుకలతో కూడిన సేవలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.
భక్ష్యభోజ్యాన్నపానైశ్చ యా పూజా క్రియతే నరైః । నారాయణం సముద్దిశ్య భక్తిః సా లౌకికీ మతా
భోజ్య పదార్థాలు, అన్నం, పానీయాలు వంటి వాటితో నారాయణునికి చేసే పూజను లోకిక భక్తి అంటారు.
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధికీ । ఋగ్యజుఃసామజాప్యాని సంహితాధ్యయనాని చ
ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద మంత్రాల జపం, సంహితల అధ్యయనం ద్వారా చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు. ఇది అన్ని కార్యాలను సాధించగలదు.
క్రియంతే విష్ణుముద్దిశ్య సా భక్తిర్వైదికోచ్యతే । వేదమంత్రహవిర్యాగైః క్రియాయా వైదికీ మతా
విష్ణువును ఉద్దేశించి ఇవన్నీ చేయబడితే, ఆ భక్తిని వేద భక్తి అంటారు. వేద మంత్రాలతో, హవనాలతో చేసే కర్మలు వేద భక్తిగా భావించబడతాయి.
దర్శే చ పౌర్ణమాస్యాం చ కర్త్తవ్యం చాగ్నిహోత్రకమ్ । ప్రాశనం దక్షిణాదానం పురోడాశం చరు క్రియా
అమావాస్య, పౌర్ణమి రోజుల్లో అగ్నిహోత్రం చేయాలి. అలాగే హవనం, దక్షిణా దానం, పూర్ణాహుతి, చారు వంటి కర్మలు చేయాలి.
ఇష్టిర్ధృతిః సోమపానం యాజ్ఞియం కర్మ సర్వశః । అగ్నిభూమ్యనిలాకాశ ద్యుతి శంకర భాస్కరమ్
యజ్ఞాలు, ధైర్యం, సోమపానం, యాగాది అన్ని కర్మలు; అగ్ని, భూమి, వాయువు, ఆకాశం, జ్యోతి, శివుడు, సూర్యుడు — ఇవన్నీ కూడా.
తముద్దిశ్యకృతం కర్మ తత్సర్వం విష్ణుదైవతమ్ । ఆధ్యాత్మికీతి వివిధా బ్రహ్మభక్తిస్థితా నృప
ఈ సమస్త కార్యాలు విష్ణువును ఉద్దేశించి చేయబడితే, అవన్నీ బ్రహ్మభక్తిలో స్థిరమైన ఆధ్యాత్మిక భక్తిగా భావించబడతాయి, ఓ రాజా.
సాంఖ్యాఖ్యాం యోగసంజాతాం శృణు భూప యథోదితామ్ । చతుర్వింశతి తత్త్వాని ప్రధానాదీని సంఖ్యయా
యోగం ద్వారా కలిగే, సాంఖ్యమనే పేరుగల భక్తిని నేను చెప్పిన విధంగా విను, ఓ రాజా. ప్రధానం మొదలుకుని నలభై నాలుగు తత్వాలు వివరించబడ్డాయి.
అచేతనాని భోగ్యాని పురుషః పంచవింశకః । చేతనః స సముద్దిష్టో కర్తా భోక్తా చ కర్మణామ్
ఆ తత్వాలు జడమైనవి, అనుభవించబడే వస్తువులు. ఇరవై ఐదవది పురుషుడు, అతడు చైతన్యవంతుడు, కర్మలకు కర్త, అనుభవించేవాడు.
ఆత్మా నిత్యోవ్యయశ్చైవ అధిష్ఠాతా ప్రయోజకః । పురుషోఽవ్యక్త నిత్యః స్యాత్కారణం చ మహేశ్వరః
ఆత్మ శాశ్వతమైనది, నశించనిది, పాలకుడు, ప్రేరేపించేవాడు. పురుషుడు అవ్యక్తుడు, నిత్యుడు, కారణమైన మహేశ్వరుడు.
తత్త్వసర్గో భావసర్గో భూతసర్గశ్చ తత్త్వతః । సంఖ్యాయాః పరిసంఖ్యాయాః ప్రధానం చ గుణాత్మకమ్
తత్వ సృష్టి, భావ సృష్టి, భూత సృష్టి — ఇవన్నీ తత్వ ప్రకారం జరుగుతాయి. సాంఖ్యంలో తత్వాల లెక్క, ప్రధానం గుణాలతో కూడినదిగా చెప్పబడింది.
జ్ఞాత్వా సాధర్మ్యవైధర్మ్యం ప్రధానం చ విధర్మి చ । కారణం బ్రహ్మణశ్చైవ కామిత్వమిదముచ్యతే
సామ్యాన్ని, వైషమ్యాన్ని, ప్రధానాన్ని, ప్రధానం కానిదాన్ని, బ్రహ్మకు కారణాన్ని తెలుసుకోవడమే కామిత్వం అని అంటారు.