నాసాముఖవిహీనస్తు ఘ్రాతి భక్షతి భూపతే । అకర్ణః శృణుతే సర్వం సర్వసాక్షీ జగత్పతిః
ముక్కు, నోరు లేకపోయినా, వాసన పీలుస్తాడు, భోజనం చేస్తాడు, రాజా. చెవులు లేకపోయినా, అన్నీ వింటాడు. అతడు సర్వసాక్షి, జగత్పతి.
అరూపో రూపసంబద్ధః పంచవర్గవశం గతః । సర్వలోకస్య యః ప్రాణః పూజ్యతే సచరాచరైః
ఆకారం లేకపోయినా, రూపాలతో సంబంధం కలిగి, ఐదు వర్గాలకు లోబడి, అన్ని లోకాల ప్రాణంగా, స్థావరజంగమాలతో పూజింపబడతాడు.
అజిహ్వో వదతే సర్వం వేదశాస్త్రానుగం తథా । అత్వచః స్పర్శమేవాపి సర్వేషామేవ విందతి
నాలుక లేకపోయినా, వేదశాస్త్రాలకు అనుగుణంగా అన్నీ మాట్లాడతాడు. చర్మం లేకపోయినా, అందరి స్పర్శను అనుభవిస్తాడు.
సదానందో వివిక్తాక్ష ఏకరూపో నిరాశ్రయః । నిర్గుణో నిర్మమో వ్యాపీ సగుణో నిర్మలోఽనఘః
ఎప్పుడూ ఆనందంగా, స్పష్టమైన దృష్టితో, ఏకరూపంగా, ఆధారంలేకుండా ఉంటాడు. గుణరహితుడు, మమకారంలేని వాడు, అన్నిచోట్ల వ్యాపించి, గుణాలతో కూడి, నిర్మలుడై, పాపరహితుడై ఉంటాడు.
అవశ్యః సర్వవశ్యాత్మా సర్వదః సర్వవిత్తమః । తస్య మాతా న చైవాస్తి స వై సర్వమయో విభుః
అతడు ఎవరి ఆధీనంలో లేడు, కానీ అందరినీ తన ఆధీనంలో ఉంచుతాడు. అందరికీ దాత, అన్నీ తెలిసినవాడు. అతనికి తల్లి లేదు. ఆయన సర్వవ్యాపకుడు, పరిపూర్ణుడు.
ఏవం సర్వమయం ధ్యానం యశ్చ పశ్యత్యనన్యధీః । స యాతి పరమం స్థానమమూర్త్తమమృతోపమమ్
ఈ విధంగా, సర్వవ్యాపకమైన ధ్యానాన్ని ఎవడు ఏకాగ్రంగా చూస్తాడో, అతడు పరమస్థితిని, రూపరహితమైన అమృతసమానమైన స్థితిని పొందుతాడు.
ద్వితీయం తు ప్రవక్ష్యామి తచ్ఛృణుష్వ మహామతే । మూర్త్తాకారం తు సాకారం నిరాకారం నిరామయమ్
ఇప్పుడు రెండవ రూపాన్ని వివరంగా చెబుతాను, ఓ మహామతి! అది రూపంతో, లక్షణాలతో కూడినదే అయినా, రూపరహితమైనది, ఎలాంటి రోగాలు లేనిది.
బ్రహ్మాండం సర్వమతులం వాసితం యస్య వాసనాత్ । స తస్మాద్వాసుదేవస్తు ప్రోచ్యతే నృపనందన
ఈ అంతటా అపూర్వమైన బ్రహ్మాండాన్ని ఆయన సానిధ్యం త్రోవడుతుంది. అందుకే ఆయనను వాసుదేవుడు అని పిలుస్తారు, ఓ రాజులకు ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడా!
వర్షమాణస్య మేఘస్య యద్భాసా తస్య తద్భవేత్ । సూర్యతేజఃప్రతీకాశం చతుర్బాహుం సురేశ్వరమ్
వర్షాన్ని తెచ్చే మేఘానికి వెలుగు సూర్యుని వల్ల కలిగినట్లే, ఆయన తేజస్సు సూర్యుని ప్రకాశాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఆయనకు నలుగురు చేతులు, దేవతలకందరికీ అధిపతి.
దక్షిణే శోభతే శంఖో హేమరత్నవిభూషితః । కౌమోదకీ గదా తస్య మహాసురవినాశినీ
ఆయన కుడిచేతిలో బంగారం, రత్నాలతో అలంకరించిన శంఖం మెరిసిపోతుంది. అలాగే, మహాసురులను సంహరించే కౌమోదకీ గద కూడా ఉంది.
వామే చ శోభతే వీర హస్తే తస్య మహాత్మనః । మహాపద్మం సుగంధాఢ్యం తస్య దక్షిణహస్తగమ్
ఆ మహాత్ముడి ఎడమచేతిలో సువాసనతో నిండిన పద్మం మెరిసిపోతుంది. ఆయన కుడిచేతిలో కూడా గొప్ప పద్మం ఉంది.
శోభమానం సదైవాస్తే సాయుధం కమలశ్రియమ్ । కంబుగ్రీవం సువృత్తాస్యం పద్మపత్రనిభేక్షణమ్
ఆయన ఎప్పుడూ ఆయుధాలతో, పద్మశ్రీతో, కాంతివంతంగా కనిపిస్తాడు. ఆయన మెడ శంఖంలా, ముఖం బాగా ఆకారంలో ఉంది, కళ్లూ పద్మదళాల్లా ఉన్నాయి.
రాజమానం హృషీకేశం దశనైః కుందసంనిభైః । గుడాకేశస్య యస్యాస్తే అధరో విద్రుమాకృతిః
ఆయన రాజసంగా, హృషీకేశుడిగా, మల్లెపువ్వుల్లాంటి పళ్లతో ఉన్నాడు. గుడాకేశుని అడివిపెదవి పగడరంగులో మెరిసిపోతుంది.
శోభతే పుండరీకాక్షః కిరీటేనాపి భాస్వతా । విశాలేనాపి రూపేణ కేశవస్తు సువక్షసా
పుండరీకాక్షుడు ప్రకాశవంతమైన కిరీటంతో మెరిసిపోతున్నాడు. కేశవుడు విస్తారమైన రూపంతో, అందమైన ఛాతితో వెలిగిపోతున్నాడు.
కౌస్తుభేనాంకితేనైవ రాజమానో జనార్దనః । సూర్యతేజఃప్రతీకాశ కుండలాభ్యాం ప్రభాతి చ
కౌస్తుభ రత్నంతో అలంకరించబడిన జనార్దనుడు రాజసంగా కనిపిస్తాడు. ఆయన తేజస్సు సూర్యుని వెలుగును పోలి ఉంటుంది, రెండు కుండలాలతో మెరిసిపోతాడు.
హరిః కేయూరకంకణైర్హారైర్మౌక్తికైర్ఋక్షసన్నిభైః
హరిదేవుడు కంకణాలు, కేయూరాలు, హారాలు, నక్షత్రాల్లా మెరిసే ముత్యాలమాలలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు.
వపుషా భ్రాజమానస్తు విజయో జయతాం వరః । భ్రాజతేసోఽపి గోవిందో హేమవర్ణేన వాససా
విజయుడు, జయాల్లో శ్రేష్ఠుడు అయిన గోవిందుడు తన రూపంతో ప్రకాశవంతంగా ఉన్నాడు. ఆయన బంగారు వర్ణపు వస్త్రాలతో మరింత మెరిసిపోతున్నాడు.
ముద్రికాభిస్తు యుక్తాభిరంగులీషు విరాజతే । సర్వాయుధైః సుసంపూర్ణైర్ద్దివ్యైరాభరణైర్హరిః
ఆయన వేలల్లో ముద్రికలతో అలంకరించబడి ఉన్నాడు. హరిదేవుడు అన్ని ఆయుధాలతో, దివ్యాభరణాలతో ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాడు.
వైనతేయసమారూఢో లోకకర్త్తా జగత్పతిః । ఏవం యో ధ్యాయతే నిత్యమనన్యమనసా నరః
వైనతేయుడైన గరుడునిపై కూర్చున్న జగత్పతి, లోకాలను సృష్టించేవాడు. ఎవరు ఇలా ఏకాగ్రతతో ఎల్లప్పుడూ ధ్యానం చేస్తారో—
ముచ్యతే సర్వపాపేభ్యో విష్ణులోకం స గచ్ఛతి । ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం ధ్యానభేదం జగత్పతేః
వారు అన్ని పాపాల నుండి విముక్తి పొందుతారు, విష్ణు లోకాన్ని చేరుకుంటారు. ఇలా జగత్పతికి సంబంధించిన ధ్యానభేదాలన్నీ నేను వివరించాను.
అంబరీష ఉవాచ- సాధుసాధు మునిశ్రేష్ఠ లోకానుగ్రహకారక । విష్ణోర్ధ్యానం త్వయా ప్రోక్తం సగుణం నిర్గుణం చ యత్
అంబరీషుడు ఇలా అన్నాడు— అద్భుతంగా చెప్పారు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా! లోకాలకు ఉపకారం చేసే వాడా! మీరు విష్ణువుని ధ్యానాన్ని, గుణాలతో కూడినదీ, గుణరహితమైనదీ వివరించారు.
అధునా లక్షణం బ్రూహి భక్తేః సాధు కృపాకర । యాదృశీ క్రియతే యేన యథా యత్ర యదా తథా
ఇప్పుడు, ఓ కరుణామయుడా! భక్తి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో, ఎవరెవరు, ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎలా ఆచరిస్తారో దయచేసి చెప్పండి.
సూత ఉవాచ- ఇత్యుక్తమాకర్ణ్య నృపోత్తమస్య మునిః ప్రహృష్టో నిజగాద భూపమ్ । శృణుష్వ రాజన్నిఖిలాఘహారిణీం భక్తిం హరేస్తే ప్రవదామి సమ్యక్
సూతుడు ఇలా అన్నాడు— రాజశ్రేష్ఠుడైన అంబరీషుని మాటలు విని, ముని ఆనందంతో రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: రాజా! పాపాలను తొలగించే హరిభక్తిని నేను పూర్తిగా వివరించబోతున్నాను, వినండి.
అథ భక్తిం ప్రవక్ష్యామి వివిధాం పాపనాశినీమ్ । వివిధా భక్తిరుద్దిష్టా మనోవాక్కాయసంభవా
ఇప్పుడు పాపాలను నశింపజేసే భక్తి యొక్క వివిధ రూపాలను నేను చెబుతాను. భక్తి అనేక విధాలుగా ఉంటుంది, మనస్సు, మాట, శరీరం ద్వారా ప్రकटమవుతుంది.
లౌకికీ వైదికీ చాపి భవేదాధ్యాత్మికీ తథా । ధ్యానధారణయా బుద్ధ్యా వేదానాం స్మరణం హి యత్
ఈ లోక సంబంధమైనది, వేద సంబంధమైనది, అలాగే ఆధ్యాత్మికమైన భక్తి కూడా ఉంది. మనస్సులో ధ్యానం, దృష్టి, బుద్ధితో వేదాలను జ్ఞాపకం చేసుకోవడమే ఆధ్యాత్మిక భక్తి.
విష్ణుప్రీతికరీ చైషా మానసీ భక్తిరుచ్యతే । మంత్రవేదసముచ్చారైరవిశ్రాంతవిచింతనైః
ఈ విధమైన భక్తిని మనసులో చేసే భక్తి అంటారు. ఇది విష్ణువుకు ఆనందాన్ని ఇస్తుంది. మంత్రాలు, వేద మంత్రాలను పదేపదే జపించడం, నిరంతరం ఆలోచించడం ద్వారా ఈ భక్తి జరుగుతుంది.
జాప్యైశ్చారణ్యకైశ్చైవ వాచికీ భక్తిరుచ్యతే । వ్రతోపవాసనియమైః పఞ్చేంద్రియజయేన చ
జపాలు, అరణ్య మంత్రాలు, వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలు, ఐదు ఇంద్రియాలను నియంత్రించడం ద్వారా చేసే భక్తిని వాచిక భక్తి అంటారు.
కాయికీ సైవ నిర్దిష్టా భక్తిః సర్వార్థసాధినీ । భూషణైర్హేమరత్నాంకైశ్చిత్రాభిర్వాగ్భిరేవ చ
బంగారు, రత్నాల అలంకారాలు, అందమైన పదాలతో చేసే సేవను కాయిక భక్తి అంటారు. ఇది అన్ని కార్యాలను సిద్ధించగలదు.
వాసః ప్రతిసరైః సూత్రైః పావకవ్యజనోచ్ఛ్రితైః । నృత్యవాదిత్రగీతైశ్చ సర్వబల్యుపహారకైః
వస్త్రాలు, రక్షణ దారాలు, పూలమాలలు, వాయువులు, ధ్వజాలు, నృత్యం, వాద్యాలు, పాటలు, అన్నిరకాల బలులు, కానుకలతో కూడిన సేవలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.
భక్ష్యభోజ్యాన్నపానైశ్చ యా పూజా క్రియతే నరైః । నారాయణం సముద్దిశ్య భక్తిః సా లౌకికీ మతా
భోజ్య పదార్థాలు, అన్నం, పానీయాలు వంటి వాటితో నారాయణునికి చేసే పూజను లోకిక భక్తి అంటారు.