తదా మఖవినాశాయ దమనో రాక్షసో బలీ । ఆగత్యోచ్చైర్జగాదేదం మహాభయకరం వచః
అప్పుడు, యజ్ఞాన్ని నాశనం చేయడానికి దమనం అనే బలమైన రాక్షసుడు వచ్చి, భయంకరమైన మాటలు గట్టిగా చెప్పాడు.
కుత్రాస్తి మునిబంధుః స కుత్ర తన్మహిలానఘా । పునః పునరువాచేదం వచో రోషసమాకులః
ఆ రాక్షసుడు కోపంతో, 'మునివారి బంధువు ఎక్కడ? ఆయన నిర్దోషిణి భార్య ఎక్కడ?' అని మళ్లీ మళ్లీ అడిగాడు.
తదాహుతవహో జ్ఞాత్వా రాక్షసాద్భయమాగతమ్ । దర్శయామాస తజ్జాయామంతర్వత్నీమనిందితామ్
అప్పుడు, ఆ రాక్షసుని వల్ల భయం వచ్చినదని తెలుసుకున్న అగ్ని, లోపల ఉన్న మునివారి నిర్దోషిణి భార్యను చూపించాడు.
జహార రాక్షసస్తాం తు రుదంతీం కురరీమివ । భృగో రక్షపతే రక్ష రక్ష నాథ తపోనిధే
ఆమె ఏడుస్తూ ఉండగా, ఆ రాక్షసుడు ఆమెను పక్షి తన పిల్లను ఎత్తుకుపోయినట్లు తీసుకెళ్లాడు. 'భృగో మహర్షీ! తపస్సులో నిధి! రక్షించు, రక్షించు' అని ఆమె అరవసాగింది.
ఏవం వదంతీమార్తాం తాం గృహీత్వా నిరగాద్బహిః । దుష్టో వాక్యప్రహారేణ బోధయన్స భృగోః సతీమ్
ఆమె బాధతో అరుస్తూ ఉండగా, ఆ దుష్టుడు ఆమెను పట్టుకొని బయటకు తీసుకెళ్లాడు. భృగు మహర్షి భార్యను కఠినమైన మాటలతో బాధించాడు.
తతో మహాభయత్రస్తో గర్భశ్చోదరమధ్యతః । పపాత ప్రజ్వలన్నేత్రో వైశ్వానర ఇవాంగజః
అప్పుడు, తీవ్రమైన భయంతో ఆమె గర్భంలో ఉన్న బిడ్డ, అగ్నిలా మెరిసే కళ్లతో, ఆమె కడుపు నుంచి బయటపడిపోయాడు.
తేనోక్తం మా వ్రజాశు త్వం భస్మీ భవ సుదుర్మతే । న హి సాధ్వీ పరామర్శం కృత్వా శ్రేయోఽధియాస్యసి
ఆ బాలుడు, 'నీవు వెంటనే వెళ్లవద్దు. దుష్టమతి! బస్మమైపో. సతీమంతుడైన మహిళను తాకినవాడికి మేలు కలగదు' అని అన్నాడు.
ఇత్యుక్తః స పపాతాశు భస్మీభూతకలేవరః । మాతా తదార్భకం నీత్వా జగామాశ్రమమున్మనాః
అలా అన్న వెంటనే, ఆ రాక్షసుడు క్షణంలోనే బస్మమైపోయాడు. తరువాత ఆ తల్లి తన బిడ్డను తీసుకొని, మనసు కలవరపడి ఆశ్రమానికి తిరిగి వెళ్లింది.
భృగుర్వహ్నికృతం సర్వం జ్ఞాత్వా కోపసమాకులః । శశాప సర్వభక్షస్త్వం భవ దుష్టారిసూచక
అగ్నిదేవుడు చేసిన పనులన్నీ తెలుసుకున్న భృగుమహర్షి కోపంతో ఉప్పొంగి, "నీవు ఇకపై అన్నిటినీ భక్షించే వాడవు, దుష్టులకు శత్రుత్వానికి గుర్తవు" అని శపించాడు.
తదా శప్తోఽతిదుఃఖార్తో జగ్రాహాంఘ్ర్యాశుశుక్షణిః । కురు మేఽనుగ్రహం స్వామిన్కృపార్ణవ మహామతే
ఆ శాపంతో తీవ్రమైన బాధకు లోనై, అగ్నిదేవుడు భృగుమహర్షి పాదాలను పట్టుకుని, "స్వామీ, దయాసముద్రుడవైన మహాత్మా, నాకు కృపచూపించండి" అని వేడుకున్నాడు.
మయానృతం వచోభీత్యా కథితం న గురుద్రుహా । తస్మాన్మమోపరి కృపాం కురు ధర్మశిరోమణే
"భయంతోనే నేను అబద్ధం చెప్పాను, గురువుకు హానిచేయాలనే ఉద్దేశంతో కాదు. కాబట్టి, ధర్మమూర్తివైన మహర్షీ, నా మీద దయచూపించండి" అని అగ్నిదేవుడు ప్రార్థించాడు.
తదానుగ్రహమాధాచ్చ సర్వభక్షో భవాఞ్ఛుచిః । ఇత్యుక్తవాన్హుతభుజం దయార్ద్రో మునితాపసః
అప్పుడు దయతో మృదువైన మనసుతో ఉన్న ముని, అగ్నిదేవునికి, "నీవు అన్నిటినీ భక్షించినా, శుద్ధుడిగానే ఉంటావు" అని అనుగ్రహించాడు.
గర్భాచ్చ్యుతస్య పుత్రస్య జాతకర్మాదికం శుచిః । చకార విధివద్విప్రో దర్భపాణిః సుమంగలః
గర్భం నుండి పుట్టిన కుమారునికి, ధన్యుడైన దర్భను చేతబట్టి ఉన్న బ్రాహ్మణుడు, శుభకార్యాలన్నీ, జననాది క్రియలు, నియమంగా నిర్వహించాడు.
చ్యవనాచ్చ్యవనం ప్రాహుః పుత్రం సర్వే తపస్వినః । శనైఃశనైః స వవృధే శుక్లే ప్రతిపదిందువత్
గర్భం నుండి పడిపోవడం వల్ల, ఆ తపస్వులందరూ ఆ కుమారునికి 'చ్యవనుడు' అని పేరు పెట్టారు. అతడు పౌర్ణమి చంద్రుడిలా, నెమ్మదిగా పెరిగిపోతూ ఉన్నాడు.
స జగామ తపః కర్తుం రేవాం లోకైకపావనీమ్ । శిష్యైః పరివృతః సర్వైస్తపోబలసమన్వితైః
ఆయన తపస్సు చేయడానికి, లోకాలకు పవిత్రతనిచ్చే రేవానదికి, తన శిష్యులతో కూడి, తపోబలంతో నిండినవారితో కలిసి వెళ్లాడు.
గత్వా తత్ర తపస్తేపే వర్షాణామయుతం మహాన్ । అంసయోః కింశుకౌ జాతౌ వల్మీకోపరిశోభితౌ
అక్కడికి వెళ్లి, ఆ మహాత్ముడు పది వేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. అతని భుజాలపై రెండు కింశుక వృక్షాలు, పుట్టపై ప్రకాశిస్తూ పెరిగాయి.
మృగా ఆగత్య తస్యాంగే కండూం విదధురుత్సుకాః । న కించిత్స హి జానాతి దుర్వారతపసావృతః
ఆయన శరీరాన్ని కొంతమంది జింకలు వచ్చి గోకుతూ ఉన్నా, అతడు తీవ్రమైన తపస్సులో లీనమై ఉండి, ఏమీ తెలియకుండా ఉన్నాడు.
కదాచిన్మనురుద్యుక్తస్తీర్థయాత్రాం ప్రతి ప్రభుః । సకుటుంబో యయౌ రేవాం మహాబలసమావృతః
ఒకసారి, మనువు తీర్థయాత్రకు సిద్ధమై, తన కుటుంబంతో పాటు, బలవంతులైన అనుచరులతో కలిసి రేవానదికి బయలుదేరాడు.
తత్ర స్నాత్వా మహానద్యాం సంతర్ప్య పితృదేవతాః । దానాని బ్రాహ్మణేభ్యశ్చ ప్రాదాద్విష్ణుప్రతుష్టయే
అక్కడ ఆ మహానదిలో స్నానం చేసి, పితృదేవతలను తృప్తిపరిచి, విష్ణువు సంతోషానికి బ్రాహ్మణులకు దానాలు ఇచ్చాడు.
తత్కన్యా విచరంతీ సా వనమధ్యే ఇతస్తతః । సఖీభిః సహితా రమ్యా తప్తహాటకభూషణా
ఆ రాజకుమార్తె, మెరిసే బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, తన సఖులతో కలిసి అటవీ మధ్యలో సంచరిస్తూ ఆనందంగా తిరిగింది.
తత్ర దృష్ట్వాథ వల్మీకం మహాతరుసుశోభితమ్ । నిమేషోన్మేషరహితం తేజః కించిద్దదర్శ సా
అక్కడ, ఒక పెద్ద వృక్షం కింద అందంగా ఉన్న పుట్టను చూసి, కదలకుండా మెరిసిపోతున్న కాంతిని ఆమె గమనించింది.
గత్వా తత్ర శలాకాభిరతుదద్రుధిరం స్రవత్ । దృష్ట్వా రాజ్ఞాంగజా ఖేదం ప్రాప్తవత్యతిదుఃఖితా
ఆమె దగ్గరకు వెళ్లి, దండలతో ఆ పుట్టను కొట్టగా, రక్తం కారడం మొదలైంది. అది చూసి రాజకుమార్తె చాలా బాధతో మనస్తాపానికి లోనైంది.
న జనన్యై తథా పిత్రే శశంసాఘేన విప్లుతా । స్వయమేవాత్మనాత్మానం సా శుశోచ భయాతురా
పాపభారంతో బాధపడుతూ, తల్లికి గానీ తండ్రికి గానీ ఆమె చెప్పలేదు. భయంతో, మనసులో తానే తాను విచారించుకుంటూ ఉండిపోయింది.
తదా భూశ్చలితా రాజన్దివశ్చోల్కా పపాత హ । ధూమ్రా దిశో భవన్సర్వాః సూర్యశ్చ పరివేషితః
అప్పుడు, ఓ రాజా, భూమి కంపించింది, ఆకాశం నుండి ఒక జ్వాల పడి వచ్చింది, దిక్కులన్నీ పొగతో నిండిపోయాయి, సూర్యుడు చుట్టూ వలయంలా కాంతి ఏర్పడింది.
తదా రాజ్ఞో హయా నష్టా హస్తినో బహవో మృతాః । ధనం నష్టం రత్నయుతం కలహోభూన్మిథస్తదా
ఆ సమయంలో రాజు గుర్రాలు కనపడకుండా పోయాయి, అనేక ఏనుగులు చనిపోయాయి, రత్నాలతో కూడిన ధనం పోయింది, ప్రజల్లో కలహాలు మొదలయ్యాయి.
తదాలోక్య నృపో భీతః కించిదుద్విగ్నమానసః । జనానపృచ్ఛత్కేనాపి మునయే త్వపరాధితమ్
అన్ని చూసిన రాజు భయంతో, మనసులో కలవరంతో, ప్రజలను అడిగాడు— "ఎవరైనా మునికి అపరాధం చేశారా?"
పారంపర్యేణ తజ్జ్ఞాత్వా స్వపుత్ర్యాః పరిచేష్టితమ్ । యయౌ సుదుఃఖితస్తత్ర సమృద్ధబలవాహనః
తన కుమార్తె చేసిన పని మధ్యవర్తుల ద్వారా తెలుసుకున్న రాజు, ఎంతో బాధతో, తన బలమైన సైన్యం, రథాలు తీసుకొని అక్కడికి వెళ్లాడు.
తం వై తపోనిధిం వీక్ష్య మహతా తపసాయుతమ్ । స్తుత్వా ప్రసాదయామాస మునివర్య దయాం కురు
అక్కడ గొప్ప తపస్సుతో ఉన్న తపస్విని చూసి, అతన్ని స్తుతిస్తూ, 'మహర్షీ, దయ చూపించండి' అని ప్రార్థించాడు.
తస్మై తుష్టో జగాదాయం మునివర్యో మహాతపాః । తవాత్మజాకృతం సర్వముత్పాతాద్యమవేహి తత్
ఆ మహాతపస్వి ముని సంతోషంతో, 'నీ కుమార్తె చేసిన పనివల్లే ఈ అపశకునాలు జరిగాయి' అని రాజుకు వివరంగా చెప్పాడు.
తవ పుత్ర్యా మహారాజ చక్షుర్విస్ఫోటనం కృతమ్ । బహుసుస్రావ రుధిరం జానతీ త్వామువాచ న
ఓ మహారాజా, నీ కుమార్తె ఒక కన్ను పగిలేలా చేసింది. దానివల్ల బాగా రక్తం కారింది. నిన్ను తెలిసినా, ఆమె ఏమీ చెప్పలేదు.