లంకాం స పశ్యన్బహుధా భగ్నప్రాకారతోరణామ్ । దృష్ట్వాఽశోకవనం తత్ర సీతాస్థానం ముమూర్చ్ఛ హ
అతడు లంకను చూడగా, అక్కడి కోటలు, గోపురాలు బాగా ధ్వంసమై ఉన్నాయి. అశోకవనాన్ని, అక్కడ సీత ఉండిన చోటును చూసి, అతడు మూర్చిపోయాడు.
శింశపాంస్తత్ర వృక్షాంశ్చ పుష్పితాన్కోరకైర్యుతాన్ । రాక్షసీభిః సమాకీర్ణాన్మృతాభిర్హనుమద్భయాత్
అక్కడ శింశపా చెట్లు, పుష్పాలతో, ముక్కులతో నిండిన ఇతర చెట్లు కనిపించాయి. హనుమంతుడి భయంతో చనిపోయిన రాక్షసీసులతో అవి నిండిపోయి ఉన్నాయి.
ఇత్థం సర్వం విలోక్యాశు రామః ప్రాయాత్పురీం ప్రతి । బ్రహ్మాదిదేవైః సహితః స్వీయస్వీయవిమానకైః
అలా అన్నిటినీ త్వరగా పరిశీలించిన రాముడు, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు తమ తమ విమానాలలో వెంట ఉండగా, తన నగరానికి ప్రయాణం ప్రారంభించాడు.
దేవదుందుభినిర్ఘోషాఞ్ఛృణ్వఞ్ఛ్రోత్రసుఖావహాన్ । తథైవాప్సరసాం నృత్యైః పూజ్యమానో రఘూత్తమః
దేవతల డుండుభి మేళాలు, చెవులకు హాయిగా వినిపిస్తూ, అప్సరసల నృత్యాలతో రఘువంశశిరోమణి రాముడు ఘనంగా సాగిపోతున్నాడు.
సీతాయై దర్శయన్మార్గే తీర్థాన్యాశ్రమవంతి చ । మునీంశ్చ మునిపుత్రాంశ్చ మునిపత్నీః పతివ్రతాః
మార్గమధ్యంలో రాముడు సీతకు తీర్థాలు, ఆశ్రమాలు, మునులు, వారి కుమారులు, మునుల భార్యలు — పతివ్రతలు — వీరందరినీ చూపించాడు.
యత్రయత్ర కృతావాసాః పూర్వం రామేణ ధీమతా । తాన్సర్వాన్దర్శయామాస లక్ష్మణేన సమన్వితః
రాముడు ముందు ఎక్కడెక్కడ నివాసం ఉండాడో, ఆ ప్రదేశాలన్నింటినీ లక్ష్మణుడితో కలిసి సీతకు చూపించాడు.
ఇత్యేవం దర్శయంస్తస్యై రామోఽద్రాక్షీత్స్వకాం పురీమ్ । తస్యాః పునః సమీపే తు నందిగ్రామం దదర్శ హ
ఇలా ఆమెకు అన్ని ప్రదేశాలు చూపిస్తూ రాముడు తన నగరాన్ని చూశాడు. దానికి దగ్గరగా నందిగ్రామాన్ని కూడా చూశాడు.
యత్ర వై భరతో రాజా పాలయన్ధర్మమాస్థితః । భ్రాతుర్వియోగజనితం దుఃఖచిహ్నం వహన్బహు
అక్కడ భరతుడు రాజుగా ధర్మబద్ధంగా పాలిస్తూ, అన్నతో వేరుపడిన దుఃఖాన్ని తనపై ఎన్నో గుర్తులుగా మోస్తూ ఉన్నాడు.
గర్తశాయీ బ్రహ్మచారీ జటావల్కలసంయుతః । కృశాంగయష్టిర్దుఃఖార్తః కుర్వన్రామకథాం ముహుః
ఒక గుహలో పడుకుని, బ్రహ్మచర్యం పాటిస్తూ, జటలు వేసుకుని, వల్కలాలు ధరించి, శరీరం బాగా క్షీణించి, బాధతో నిండినవాడై, రాముని కథను మళ్లీ మళ్లీ చెప్పుకుంటూ ఉంటాడు.
యవాన్నమపి నో భుంక్తే జలం పిబతి నో ముహుః । ఉద్యంతం సవితారం యో నమస్కృత్య బ్రవీతి చ
అతడు యవలు కలిగిన అన్నం కూడా తినడు, నీళ్లు కూడా తరచుగా తాగడు. ఉదయాన్నే సూర్యుడిని నమస్కరించి ఇలా అంటాడు.
జగన్నేత్రసురస్వామిన్హర మే దుష్కృతం మహత్ । మదర్థే రామచంద్రోఽపి జగత్పూజ్యో వనం యయౌ
లోకానికి కంటి వంటివాడా, దేవతల అధిపతీ, నా పెద్ద పాపాన్ని తొలగించు. నా కోసం ప్రపంచం పూజించే రామచంద్రుడు కూడా అడవికి వెళ్లాడు.
సీతయా సుకుమారాంగ్యా సేవ్యమానోఽటవీం గతః । యా సీతా పుష్పపర్యంకే వృంతమాసాద్య దుఃఖితా
సీతా దేవి, మృదువైన అవయవాలు కలిగి, రాముని సేవ చేస్తూ అడవిలోకి వెళ్లింది. పువ్వుల మంచంపై విశ్రాంతి తీసుకునే ఆ సీత, ఇప్పుడు కష్టాన్ని ఎదుర్కొని బాధపడుతోంది.
యా సీతా రవిసంతాపం కదాపి ప్రాప నో సతీ । మదర్థే జానకీ సా చ ప్రత్యరణ్యం భ్రమత్యహో
సూర్యుని వేడిమి ఎప్పుడూ తగలని ఆ సీత, నా కారణంగా, జనకుని కుమార్తె, ఇప్పుడు అడవిలో తిరుగుతూ బాధపడుతోంది, హాయ్!
యా సీతా రాజవృందైశ్చ న దృష్టా నయనైః కదా । సా సీతా దృశ్యతే నూనం కిరాతైః కాలరూపిభిః
రాజుల సభల్లో ఎప్పుడూ ఎవరికీ కనబడని ఆ సీత, ఇప్పుడు వేటగాళ్లకు, భయంకరమైనవారికి కనబడుతోంది.
యా సీతా మధురం త్వన్నం భోజితా న బుభుక్షతి । సా సీతాద్య వనస్థాని ఫలాని ప్రార్థయత్యహో
తీపి తిండి తిని ఎప్పుడూ ఆకలిని అనుభవించని ఆ సీత, ఇప్పుడు అడవిలో ఉండి, పండ్ల కోసం ఆశపడుతోంది, హాయ్!
ఇత్యేవమన్వహం సూర్యముపస్థాయ వదత్యదః । ప్రాతఃప్రాతర్మహారాజో భరతో రామవల్లభః
ఇలా ప్రతి ఉదయం సూర్యుని దగ్గరికి వెళ్లి ఈ మాటలు చెబుతాడు రాముని ప్రియమైన మహారాజు భరతుడు.
యశ్చోచ్యమానః సచివైః సమదుఃఖసుఖైర్బుధైః । నీతిజ్ఞైః శాస్త్రనిపుణైరితి ప్రోవాచ తాన్నృపః
బుద్ధిమంతులు, సుఖదుఃఖాలను సమంగా చూసే మంత్రులు, న్యాయాన్ని, శాస్త్రాన్ని తెలిసినవారు అతనితో మాట్లాడినప్పుడు, ఆ రాజు వారికి ఇలా అన్నాడు.
అమాత్యా దుర్భగం మాం కిం ప్రబ్రూత పురుషాధమమ్ । మదర్థే మేఽగ్రజో రామో వనం ప్రాప్యావసీదతి
మంత్రులారా, నన్ను దురదృష్టవంతుడిని, చెడ్డవాడిని ఎందుకు అంటారు? నా వల్ల నా అన్నయ్య రాముడు అడవికి వెళ్లి బాధపడుతున్నాడు.
దుర్భగస్య మమ ప్రస్వాః పాపమార్జనమాదరాత్ । కరోమి రామచంద్రాంఘ్రిం స్మారం స్మారం సుమంత్రిణః
నేను దురదృష్టవంతుడిని, నా పాపాన్ని పోగొట్టుకోవడానికి భక్తితో రామచంద్రుని పాదాలను మళ్లీ మళ్లీ స్మరిస్తూ ప్రాయశ్చిత్తం చేస్తున్నాను, సుమంత్రా.
ధన్యా సుమిత్రా సుతరాం వీరసూః స్వపతిప్రియా । యస్యాస్తనూజో రామస్య చరణౌ సేవతేఽన్వహమ్
సుమిత్రా ఎంత అదృష్టవంతురాలు! ఆమె వీరుడిని కనింది, భర్తకు ప్రియమైనది. ఆమె కుమారుడు ప్రతిరోజూ రాముని పాదాలను సేవిస్తున్నాడు.
యత్ర గ్రామే స్థితో నూనం భరతో భ్రాతృవత్సలః । విలాపం ప్రకరోత్యుచ్చైస్తం గ్రామం స దదర్శ హ
భరతుడు తన అన్నయ్యను ఎంతగా ప్రేమిస్తాడో, ఏ గ్రామంలో ఉన్నా, అక్కడ గట్టిగా విలాపిస్తాడు. ఆ గ్రామాన్ని అతడు చూశాడు.
అగస్త్య ఉవాచ। అథోగ్రం స తపో దైత్యో దశవర్షసహస్రకమ్ । చకార భానుమక్ష్ణా చ పశ్యన్నూర్ధ్వపదే స్థితః
అగస్త్యుడు చెప్పాడు: అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు పది వేల సంవత్సరాలు భయంకరమైన తపస్సు చేశాడు. సూర్యుడిని కళ్లతో చూస్తూ, కాళ్లు పైకి పెట్టుకుని నిలబడి తపస్సు చేశాడు.
కుంభకర్ణోఽపి కృతవాంస్తపః పరమదుశ్చరమ్ । విభీషణస్తు ధర్మాత్మా చచార పరమం తపః
కుంభకర్ణుడు కూడా చాలా కఠినమైన తపస్సు చేశాడు. విభీషణుడు ధర్మబుద్ధి కలవాడు, అతడూ గొప్ప తపస్సు చేశాడు.
తదా ప్రసన్నో భగవాన్దేవదేవః ప్రజాపతిః । దేవదానవయక్షాది ముకుటైః పరిసేవితః
అప్పుడు దేవతల దేవుడు, ప్రజాపతి, సంతోషంతో, దేవతలు, దానవులు, యక్షులు మొదలైనవారు కిరీటాలు ధరించి సేవ చేస్తూ వచ్చాడు.
దదౌ రాజ్యం చ సుమహద్భువనత్రయభాస్వరమ్ । వపుశ్చ కృతవాన్రమ్యం దేవదానవసేవితమ్
అతడు మూడు లోకాలంతా ప్రకాశించే గొప్ప రాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు. దేవతలు, దానవులు సేవ చేసే అందమైన రూపాన్ని కూడా ప్రసాదించాడు.
తదా సంతాపితో భ్రాతా ధనదో ధర్మబుద్ధిమాన్ । విమానం తు తతో నీతం లంకా చ నగరీ హఠాత్
అప్పుడు ధనదుడు అయిన అతని అన్నయ్య, ధర్మబుద్ధి కలవాడు, బాధతో ఉన్నాడు. అతని విమానం బలవంతంగా తీసుకుపోయారు. లంక నగరాన్ని కూడా బలవంతంగా దక్కించుకున్నారు.
భువనం తాపితం సర్వం దేవాశ్చైవ దివో గతాః । హతవాన్బ్రాహ్మణకులం మునీనాం మూలకృంతనః
ప్రపంచమంతా బాధలతో నిండిపోయింది, దేవతలు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయారు. బ్రాహ్మణుల వంశాలను పూర్తిగా నాశనం చేసి, మునుల వంశాలను కూడా మూలంతో కోసేశాడు.
తదాతిదుఃఖితా దేవాః సేంద్రా బ్రహ్మాణమాయయుః । స్తుతిం చక్రుర్మహాత్మానో దండవత్ప్రణతిం గతాః
అప్పుడు ఇంద్రునితో పాటు ఉన్న దేవతలు చాలా బాధతో బ్రహ్మదేవుడి వద్దకు వచ్చారు. వారు భూమికి నమస్కరిస్తూ, బ్రహ్మను స్తుతించారు.
తే తుష్టువుః సురాః సర్వే వాగ్భిరర్థ్యాభిరాదృతాః । తతః ప్రసన్నో భగవాన్కింకరోమీతి చాబ్రవీత్
అందరూ దేవతలు గౌరవంగా, మనస్ఫూర్తిగా బ్రహ్మను స్తుతించారు. అప్పుడు ప్రసన్నుడైన భగవంతుడు, 'నేను ఏమి చేయాలి?' అని అడిగాడు.
తతో నివేదయాంచక్రుర్బ్రహ్మణే విబుధాః పురః । దశగ్రీవాచ్చ సంకష్టం తథా నిజపరాభవమ్
తర్వాత దేవతలు బ్రహ్మదేవుని ముందు దశముఖుడి వల్ల కలిగిన కష్టాన్ని, తమ ఓటమిని వివరంగా చెప్పారు.