నక్తం చాన్నం సమశ్నీయాద్దివా చాహృత్య శక్తితః । చతుర్థకాలకో వా స్యాత్కిం వాప్యష్టమకాలికః
అతడు రాత్రిపూట భోజనం చేయవచ్చు, లేకపోతే తన శక్తికి అనుగుణంగా పగలు ఆహారం తెచ్చుకోవచ్చు. నాలుగో సమయాన భోజనం చేయవచ్చు, లేదా ఎనిమిదో సమయాన కూడా చేయవచ్చు.
చాంద్రాయణవిధానైర్వా శుక్లేకృష్ణే చ వర్జయేత్ । పక్షేపక్షే సమశ్నీయాద్యవాగూం క్వథితాం సకృత్
లేకపోతే చాంద్రాయణ వ్రత నియమాల ప్రకారం, శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షంలో ఉపవాసం చేయాలి. ప్రతి పక్షంలో ఒక్కసారి మాత్రమే ఉడికించిన యవ పాయసం తినాలి.
పుష్పమూలఫలైర్వాపి కేవలైర్వర్తయేత్సదా । స్వాభావికైః స్వయంశీర్ణైర్వైఖానసమతే స్థితః
అతడు ఎప్పుడూ పువ్వులు, మూలాలు, పండ్లు మాత్రమే తిని జీవించవచ్చు. అవి సహజంగా నేలపై పడినవే కావాలి; వైఖానస విధానంలో స్థిరంగా ఉండాలి.
భూమౌ వా పరివర్తేత తిష్ఠేద్వా ప్రపదైర్దినమ్ । స్థానాసనాభ్యాం విహరేన్న క్వచిద్ధైర్య్యముత్సృజేత్
భూమిపై తిరుగుతూ ఉండవచ్చు, లేకపోతే రోజంతా పాదాల మీద నిలబడి ఉండవచ్చు. నిల్చోవడం, కూర్చోవడం చేస్తూ సంచరించాలి; ఎక్కడా సహనం వదలకూడదు.
గ్రీష్మే పంచతపాశ్చ స్యాద్వర్షాస్వభ్రావకాశికః । ఆర్ద్రవాసాశ్చ హేమంతే క్రమశో వర్ద్ధయేత్తపః
వెన్నెల కాలంలో అయిదు అగ్నుల తపస్సు చేయాలి. వర్షాకాలంలో గుహల్లో నివసించాలి. శీతాకాలంలో తడిగా ఉండే వస్త్రాలు ధరించాలి. ఇలా క్రమంగా తపస్సు పెంచాలి.
ఉపస్పృశేత్త్రిషవణం పితృదేవాంశ్చ తర్పయేత్ । ఏకపాదేన తిష్ఠేత మరీచిం వా పిబేత్సదా
రోజుకు మూడుసార్లు స్నానం చేయాలి; పితృదేవతలకు తర్పణం చేయాలి. ఒక్క కాలిపై నిలబడాలి, లేక ఎప్పుడూ సూర్యకిరణాలు పానము చేయాలి.
పంచాగ్నిధూమగో వా స్యాదూష్మగః సోమపోపి వా । పయః పిబేచ్ఛుక్లపక్షే కృష్ణపక్షే తు గోమయమ్
అతడు అయిదు అగ్నుల పొగలో ఉండేవాడైనా, వేడి ఆహారం తినేవాడైనా, సోమపానం చేయేవాడైనా ఉండవచ్చు. శుక్లపక్షంలో పాలు తాగాలి, కృష్ణపక్షంలో గోమయం తాగాలి.
శీర్ణపర్ణాశనో వా స్యాత్కృచ్ఛ్రైర్వా వర్తయేత్సదా । యోగాభ్యాసరతశ్చ స్యాద్రుద్రాధ్యాయీ భవేత్సదా
వాడు ఎండిన ఆకులు తినేవాడైనా, కఠినమైన తపస్సులతో జీవించేవాడైనా ఉండవచ్చు. యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నుడై, ఎప్పుడూ రుద్రపఠనం చేయాలి.
అథర్వశిరసోధ్యేతా వేదాంతాభ్యాసతత్పరః । యమాన్సేవేత సతతం నియమాంశ్చాప్యతంద్రితః
అథర్వశిరస్సు అధ్యయనం చేయాలి; వేదాంత సాధనలో నిమగ్నుడై ఉండాలి. ఎప్పుడూ నియమాలను పాటించాలి, యమాలను శ్రద్ధగా ఆచరించాలి.
అథ చాగ్నీన్సమారోప్య స్వాత్మని ధ్యానతత్పరః
తర్వాత అగ్నులను తనలోనే స్థాపించి, ధ్యానంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి.
అనగ్నిరనికేతో వా మునిర్మోక్షపరో భవేత్ । తాపసేష్వేవ విప్రేషు యాత్రికం భైక్షమాహరేత్
లేక అగ్ని లేకుండా, స్థిరమైన నివాసం లేకుండా, ముక్తిని కోరుతూ ఉండవచ్చు. తపస్వులు, బ్రాహ్మణుల మధ్య యాత్ర కోసం భిక్షను పొందాలి.
గృహమేధిషు చాన్యేషు ద్విజేషు వనచారిషు । గ్రామాదాహృత్య చాశ్నీయాదష్టౌ గ్రాసాన్వనే వసన్
గృహస్థులు, ఇతర బ్రాహ్మణులు, అడవి వాసుల వద్ద గ్రామంలో ఎనిమిది ముద్దలు తెచ్చుకుని, అడవిలో నివసిస్తూ వాటిని తినాలి.
ప్రతిగృహ్య పుటేనైవ పాణినా శకలేన వా । వివిధాశ్చోపనిషద ఆత్మసంసిద్ధయే జపేత్
ఆ ముద్దలను ఆకులోనో, చేతిలోనో, లేక ముక్కలోనో స్వీకరించి, ఆత్మసిద్ధి కోసం విభిన్న ఉపనిషత్తులను జపించాలి.
విద్యావిశేషాన్సావిత్రీం రుద్రాధ్యాయం తథైవ చ । మహాప్రస్థానికం వాసౌ కుర్య్యాదనశనం తథా । అగ్నిప్రవేశమన్యద్వా బ్రహ్మార్పణవిధౌ స్థితః
విశేష విద్యలు, సావిత్రి మంత్రం, రుద్రపఠనం కూడా చేయాలి. మహాప్రస్థానం, ఉపవాసం, అగ్నిలో ప్రవేశం లేదా ఇతర బ్రహ్మార్పణ కర్మలు చేయాలి.
ఇతి శ్రీపాద్మే మహాపురాణే స్వర్గఖండే వానప్రస్థాశ్రమాచారధర్మో నామాష్టపంచాశత్తమోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీపద్మమహాపురాణంలో స్వర్గఖండంలో వానప్రస్థాశ్రమ ధర్మం పేరుతో యాభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది.
వ్యాస ఉవాచ- ఏవం వనాశ్రమే స్థిత్వా తృతీయం భాగమాయుషః । చతుర్థం చాయుషో భాగం సంన్యాసేన నయేత్క్రమాత్
వ్యాసుడు చెప్పాడు — ఇలా వానప్రస్థాశ్రమంలో జీవితం మూడవ భాగం గడిపిన తర్వాత, నాలుగవ భాగాన్ని క్రమంగా సంయాసంలో గడపాలి.
అగ్నీనాత్మని సంస్థాప్య ద్విజః ప్రవ్రజితో భవేత్ । యోగాభ్యాసరతః శాంతో బ్రహ్మవిద్యాపరాయణః
అగ్నులను తనలోనే స్థాపించుకొని, ద్విజుడు సంయమనం పాటిస్తూ, యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నమై, శాంతంగా, బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని పొందడానికే జీవించాలి.
యదా మనసి సంపన్నం వైరాగ్యం సర్వవస్తుషు । తదా సంన్యాసమిచ్ఛేచ్చ పతితః స్యాద్విపర్యయే
మనసులో అన్ని వస్తువుల పట్ల విరక్తి కలిగినప్పుడు, అప్పుడే సంయాసాన్ని కోరాలి; అది లేకపోతే, దారి తప్పినవాడవుతాడు.
ప్రాజాపత్యాం నిరూప్యేష్టిమాగ్నేయీమథవా పునః । దాంతః శుక్లకషాయోసౌ బ్రహ్మాశ్రమముపాశ్రయేత్
ప్రజాపత్య యాగం లేదా అగ్నేయ యాగం చేసి, మనస్సు, శరీరం శుద్ధిగా, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకొని, బ్రహ్మాశ్రమంలో ప్రవేశించాలి.
జ్ఞానసంన్యాసినః కేచిద్వేదసంన్యాసినోఽపరే । కర్మసంన్యాసినస్త్వన్యే త్రివిధాః పరికీర్తితాః
కొంతమంది జ్ఞానాన్ని వదిలేవారు, మరికొందరు వేదాలను, ఇంకొందరు కర్మలను వదిలేవారు; ఈ మూడు విధాల సంయాసులు ఉన్నారు.
యః సర్వత్ర వినిర్ముక్తో నిర్ద్వంద్వశ్చైవ నిర్భయః । ప్రోచ్యతే జ్ఞానసంన్యాసీ ఆత్మన్యేవ వ్యవస్థితః
ఎవరైనా అన్ని విషయాల నుంచి విముక్తుడై, ద్వంద్వాలను దాటి, భయములేని వాడై, తనలోనే స్థిరంగా ఉంటే, అతడిని జ్ఞాన సంయాసి అంటారు.
వేదమేవాభ్యసేన్నిత్యం నిరాశీర్నిష్పరిగ్రహః । ప్రోచ్యతే వేదసంన్యాసీ ముముక్షుర్విజితేంద్రియః
ఎవరైనా ఆశలు లేకుండా, ఏదీ తనది అనుకోకుండా, ప్రతి రోజు వేదాన్ని అధ్యయనం చేస్తే, ఇంద్రియాలను జయించి, మోక్షాన్ని కోరుతూ ఉంటే, అతడిని వేద సంయాసి అంటారు.
యస్త్వగ్నిమాత్మసాకృత్వా బ్రహ్మార్పణపరో ద్విజః । జ్ఞేయః స కర్మసంన్యాసీ మహాయజ్ఞపరాయణః
ఎవరైనా అగ్నిని తనలోనే భావించి, బ్రహ్మానికి అర్పణ చేయడంలో నిమగ్నమై ఉంటే, ఆ ద్విజుడు కర్మ సంయాసిగా, మహాయజ్ఞంలో నిబద్ధుడిగా పరిగణించాలి.
త్రయాణామపి చైతేషాం జ్ఞానీ త్వభ్యధికో మతః । న తస్య విద్యతే కార్యం న లింగం వా విపశ్చితః
ఈ ముగ్గురిలో జ్ఞాని అత్యుత్తముడు అని భావించబడతాడు; అతనికి ఏ కార్యమూ లేదు, బయటకు కనిపించే గుర్తు కూడా ఉండదు.
నిర్మమో నిర్భయః శాంతో నిర్ద్వంద్వః పర్ణభోజనః । జీర్ణకౌపీనవాసాః స్యాన్నగ్నో వా ధ్యానతత్పరః
తనదనం లేకుండా, భయములేకుండా, శాంతంగా, ద్వంద్వాలను దాటి, ఆకులే ఆహారంగా, పాత కౌపీనాన్ని ధరించి, లేకపోతే నగ్నంగా, ధ్యానంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు.
బ్రహ్మచారీ జితాహారో గ్రామాదన్నం సమాహరేత్ । అధ్యాత్మరతిరాసీత నిరపేక్షో నిరాశిషః
బ్రహ్మచారి, తినే తిండిని నియంత్రించుకొని, గ్రామంలో భిక్షాటన చేసి, తనలోనే ఆనందిస్తూ, ఎవరిపైనా ఆధారపడకుండా, ఆశలు లేకుండా ఉండాలి.
ఆత్మనైవ సహాయేన సుఖార్థం విచరేదిహ । నాభినందేత మరణం నాభినందేత జీవనమ్
తానే తనకు తోడుగా, సుఖార్థంగా ఈ లోకంలో సంచరించాలి; మరణంలోనూ, జీవనంలోనూ ఆనందించకూడదు.
కాలమేవ ప్రతీక్షేత నిర్దేశం భృతకో యథా । నాధ్యేతవ్యం న వర్తవ్యం శ్రోతవ్యం న కదాచన
ఒక పనిమనిషిలా, నిర్ణీత సమయాన్ని ఎదురుచూడాలి; ఎప్పుడూ చదవకూడదు, వ్యవహరించకూడదు, వినకూడదు.
ఏవం జ్ఞానపరో యోగీ బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే । ఏకవాసాథ వా విద్వాన్కౌపీనాచ్ఛాదనోపి వా
ఇలా జ్ఞానంలో నిమగ్నమైన యోగి, బ్రహ్మంగా మారటానికి యోగ్యుడు; ఒక్క వస్త్రం లేదా కౌపీనంతో ఉన్నవాడైనా, జ్ఞానిగా పరిగణించాలి.
ముండీ శిఖీ వాథ భవేత్త్రిదండీ నిష్పరిగ్రహః । కాషాయవాసాః సతతం ధ్యానయోగపరాయణః
తల ముండగా ఉన్నా, శిఖధారి అయినా, త్రిదండిగా ఉన్నా, ఏదీ తనది అనుకోకుండా, ఎప్పుడూ కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి, ధ్యానయోగంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి.