కపాటోత్పాటనార్థీ తు యత్నేన మహతాఽభవత్ । లోహయంత్రావరుద్ధశ్చ స నోద్ధాటయితుం క్షమః
తలుపు తెరచేందుకు ఎంతో శ్రమపడ్డాడు. కానీ అది ఇనుప పరికరంతో బలంగా మూసి ఉండటంతో, తెరవలేకపోయాడు.
ఆరురోహ తదా తస్య బ్రాహ్మణస్యావిశద్గృహమ్ । ప్రవిశ్య తద్గృహం క్రూరః కృపణం పాణినాదధత్
తర్వాత, ఆ బ్రాహ్మణుని ఇంటిపైకి ఎక్కి లోపలికి ప్రవేశించాడు. లోపలికి వెళ్లిన వెంటనే, ఆ క్రూరుడు ఆ దరిద్రునిపై చేయి వేసాడు.
అట్టాలికాం స పాపిష్ఠో నాపితస్తస్కరక్రియః । తత్రాపశ్యత్ప్రసుప్తౌ తౌ దంపతీరతివిహ్వలౌ
అతడు, దొంగతనంలో నిమగ్నమైన ఆ దుష్ట నాపితుడు, పై అంతస్తుకు ఎక్కి, అక్కడ నిద్రలో ఉన్న ఆ భార్యాభర్తలను తీవ్ర బాధతో చూసాడు.
జగామ చ తయోః పార్శ్వే హేమభూషాజిఘృక్షయా । శయ్యాయా ఏకదేశస్థం గృహీత్వా భూషణం బహు
వాళ్ల బంగారు ఆభరణాలపై ఆశతో దగ్గరికి వెళ్లి, మంచంపై ఒక వైపున ఉన్న ఎన్నో ఆభరణాలు తీసుకున్నాడు.
హర్తుం తదంగతో హస్తం ప్రససార స నాపితః । తస్కరస్పర్శతో విప్రో జజాగార భయాతురః
ఆ ఆభరణాలు తీసేందుకు నాపితుడు చేయి చాపగా, దొంగ చేతి స్పర్శతో భయంతో బ్రాహ్మణుడు మేల్కొన్నాడు.
న కించిదూచే సంమీల్య నేత్రే తత్రైవ సంస్థితః । యదా స తస్కరః పాపో గృహీత్వా దేహభూషణమ్
అతడు కనులు మూసుకుని అక్కడే నిశ్చలంగా ఉన్నాడు. ఆ పాపి దొంగ అతని శరీరంపై ఉన్న ఆభరణాలు తీసుకుంటుండగా—
చలితః స తదా తేన దోర్భ్యామాత్తో ద్విజేన హి । పశ్చాదాగత్య విత్తస్యాసహమానేన సంక్షయమ్
దొంగ వెళ్లిపోతుండగా, తన ధన నష్టం తట్టుకోలేక బ్రాహ్మణుడు రెండు చేతులతో అతడిని పట్టుకున్నాడు.
తేనాపి నృప చౌరేణ కృపాణేన హతో ద్విజః । విదీర్ణోదరమధ్యస్తు తాతమాతరితీరయన్
రాజా! అప్పుడు ఆ దొంగ కత్తితో బ్రాహ్మణుణ్ని చంపేశాడు. కడుపు చీలిపోయి, తండ్రి తల్లి అంటూ అరవసాగాడు.
వదంతః కింకిమేత్యేతత్పార్శ్వం తస్యా యయుర్జనాః । దదృశుస్తం నిఃసృతాంత్రం రుధిరాలిప్తవిగ్రహమ్
'ఏమైంది? ఇది ఏమిటి?' అని అడుగుతూ జనాలు దగ్గరకు వచ్చారు. అతని కడుపు నుండి ఆంతరాలు బయటకు వచ్చి, శరీరం రక్తంతో తడిసిపోవడం చూశారు.
పప్రచ్ఛుశ్చ ముకుందేదం కర్మ కేనేదృశం కృతమ్ । సోఽపి కృచ్ఛ్రేణ మహతా ప్రోవాచేదం స్వబాంధవాన్
ముకుందుని అడిగి, 'ఇది ఎవరు చేసారు?' అని ప్రశ్నించారు. అతడు ఎంతో కష్టం మీద తన బంధువులకు చెప్పాడు.
ముకుంద ఉవాచ-। మమైవ పరిపాకోఽయం పూర్వోపార్జితకర్మణామ్ । న కశ్చిత్సుఖదుఃఖస్య దాతా కస్యాపి దేహినః
ముకుందుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఇది నా పూర్వజన్మలో చేసిన కార్యాల ఫలితమే. ఎవరికీ సుఖం లేదా దుఃఖం ఇచ్చేవాడు ఎవరూ లేరు.'
ధర్మోఽధర్మశ్చ తావేవ తేషాం మూలం పురాకృతౌ । నారద ఉవాచ- ఇత్యుక్త్వా స తు భూయస్యాపీడయా గాఢపీడితః
'ధర్మం, అధర్మం రెండూ కూడా గత కార్యాల వలన కలుగుతాయి.' నారదుడు చెప్పాడు: ఇలా చెప్పి, అతడు తీవ్రమైన బాధతో—
తత్యాజ భూపతే ప్రాణాన్పశ్యతాం సుహృదాం తదా । విలలాప తదా తస్య మాతా ద్విజసతీ నృప
రాజా! స్నేహితులు చూస్తుండగానే ప్రాణాలు విడిచాడు. అప్పుడే ఆ బ్రాహ్మణ సతీ అయిన తల్లి విలపించింది.
నిధాయ తచ్ఛిరః స్వాంకే కుండలాభ్యామలంకృతమ్ । మాతోవాచ- హా హతాస్మి త్వయా వత్స దశామంత్యాం చ గచ్ఛతా
ఆమె తన కొడుకును కుండలాలతో అలంకరించబడిన తలని ఒడిలో పెట్టుకుని, 'హాయ్! నీవు చివరి క్షణంలో నన్ను వదిలిపోతూ నాశనం చేశావు బిడ్డా!' అని అంది.
దినశ్రీరివ సూర్యేణ పశ్చిమాచలలంబినా । యదంగం చందనాలేపయోగ్యం తవ మహామతే
'సూర్యుడు పడమటి కొండ వెనుకకు వెళ్ళినప్పుడు దినసౌందర్యం ఎలా మాయమవుతుందో, మహామతివంతుడా! సుగంధ ద్రవ్యాలతో అలంకరించదగిన నీ శరీరమూ ఇప్పుడు—'
మాం మజ్జయార్తిశోకాబ్ధౌ తదిదం ధూలిధూసరమ్
'—దుమ్ముతో కప్పబడిపోయి, నన్ను బాధ, శోక సముద్రంలో ముంచేసింది.'
తాంబూలచర్వణేభ్యాసో యస్త్వయా విహితస్త్వసౌ । స ఏవ రుధిరోద్గార మిశ్రేణ క్రియతే ధ్రువమ్ । తవ యే లోచనే పూర్వం జిగ్యతుః కమలశ్రియమ్
నీవు తాంబూలం నమిలే అలవాటు వేసినందువల్లే ఇప్పుడు రక్తం, ఉమ్మి కలసి బయటకు వస్తున్నాయి. నీ కన్నులు, ఒకప్పుడు కమలాల అందాన్ని మించిపోయినవి—
త ఏవ సాంప్రతం జాతే తిమిరౌఘా వృతే ఇవ । ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ వత్స త్వం శిష్యానధ్యాపయాత్మనః
అవే కన్నులు ఇప్పుడు చీకటి మబ్బుతో కప్పబడి ఉన్నాయి. లేచి రా, బిడ్డా, నీవే నీ శిష్యులకు బోధించు.
యథావద్వైశ్వదేవాంతే పూజయాతిథిమాగతమ్ । ద్వారి స్థితా వయస్యాస్తే త్వాహ్వయంతి ప్రయాహి తాన్
వైశ్వదేవ పూజ ముగిసిన తర్వాత వచ్చిన అతిథిని ఎలా ఆతిథ్యం చేస్తారో, అలాగే నీ స్నేహితులు గుమ్మం వద్ద నిలబడి, నిన్ను పిలుస్తున్నారు. వాళ్ల దగ్గరకు వెళ్లి రా.
దాతవ్యం యద్దదస్వైభ్యో గృహీతవ్యం గృహాణ తత్ । హాహా దేహి ప్రతివచః పతామి తవ పాదయోః
ఇవ్వాల్సింది వాళ్లకు ఇవ్వు, తీసుకోవాల్సింది తీసుకో. అయ్యో! నాకు ఒక్క మాట చెప్పు, నీ పాదాల దగ్గర పడిపోతున్నాను.
నోచేదహం విమోక్ష్యామి ప్రాణాంస్తవ సమీపతః । నారద ఉవాచ- ఇత్యుక్త్వా మూర్ఛితా తస్య ముకుందస్య ప్రసూస్తదా
లేకపోతే, నీ దగ్గరే నా ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను. నారదుడు ఇలా చెప్పాడు— ఇలా అన్న తర్వాత, ముకుందుని భార్య అక్కడే మూర్చిపోయింది.
భార్యా తస్య శిరః స్వాంకే విధాయ వ్యలపచ్చ సా । భార్యోవాచ- నామమార్గేణ పాథోధే మదీయం వచనం శృణు
ఆమె తన భర్త తలని తన మడిలో పెట్టుకుని ఏడ్చింది. భార్య ఇలా చెప్పింది— సముద్రమా! నీ నామమార్గం ద్వారా నా మాట విను.
రుష్టోఽసి చేత్సమం మాత్రా కుతో వద మమాగ్రతః । న కదాచిత్త్వయా సాధో మౌనమీదృక్కృతం పురా । కేనాపి లఘునా భ్రాత్రా హ్యపమానః కృతస్తవ
నీవు కోపంగా ఉన్నావా? అయితే నన్ను ఎదుట నిలబెట్టి చెప్పు. ఓ సద్గుణశీలుడా! ఇంతకు ముందు నీవెప్పుడూ ఇలా మౌనంగా ఉండలేదు. ఏ చిన్న తమ్ముడు నిన్ను అవమానించాడా?
శుకోఽయం పంజరస్థస్తే నాన్నమత్తి త్వయా వినా । భోజయైనం సుసిద్ధాన్నం కలవాచం చ సారికామ్
నీ పంజరంలో ఉన్న ఈ శుకపక్షి నీవు లేకుండా అన్నం తినదు. దానికి బాగా వండిన అన్నం పెట్టు, మధుర స్వరంతో మాట్లాడే సారిక పక్షికీ పెట్టు.
రామరామ హరేకృష్ణ విష్ణో నామావలీమితి । పాఠయోత్తిష్ఠ నిపుణౌ ద్వావేతౌ సారికాశుకౌ
ఈ ఇద్దరికి— సారిక, శుకపక్షులకు— 'రామ రామ హరే కృష్ణ విష్ణు' అనే నామావళిని పఠించు. లేచి, వీరిద్దరికీ నేర్పు. వీరు తెలివైనవారు.
అపరాద్ధం మయా కిం తే యత్వం మాం నాభిభాషసే । యత్త్వయా మే ధనం దత్తం తన్మయా సాధురక్షిణమ్
నీవు నాతో మాట్లాడకపోవడానికి నేను ఏ తప్పు చేసాను? నీవు నాకు ఇచ్చిన ధనాన్ని నేను నమ్మకంగా కాపాడాను.
అర్పితం యత్త్వయా నాథ నిజతేజో మమోదరే । సూతికాలమహం తస్య నోపేక్షే త్వామనువ్రజే
ప్రభూ! నీవు నాకు అప్పగించిన నీ తేజస్సును నా గర్భంలో నేను జాగ్రత్తగా కాపాడుతున్నాను. ప్రసవ సమయం వచ్చినప్పుడు, నేను నిర్లక్ష్యం చేయను. నీ వెంట వస్తాను.
నారద ఉవాచ- ఏవం విలప్య సా తస్య ముకుందస్య ప్రియా తదా । న రురోద స్వభర్తారమనుగంతుమనా సతీ
నారదుడు ఇలా చెప్పాడు— ఇలా విలపిస్తూ, ముకుందుని ప్రియమైన భార్య, భర్తను అనుసరించాలనే సంకల్పంతో, కన్నీరు పెట్టలేదు.
అథ తస్య ముకుందస్య గురుర్వేదాయనాభిధః । సంన్యాసీ పర్యటన్పృథ్వీం తస్య వేశ్మ యయౌ నృప
అప్పటికి ముకుందుని గురువు అయిన వేదాయనుడు, సంయాసిగా భూమి మీద తిరుగుతూ, అతని ఇంటికి వచ్చాడు, ఓ రాజా.
ముకుందః క్వ గతో మాతా భార్యా తస్య చ ధీమతః । న దృశ్యతే తదా తేన పృష్టేత్యాచష్ట చేటికా
ముకుందుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? అతని తల్లి, భార్య కూడా కనబడటం లేదు. అని అడిగాడు. దానికి సేవకురాలు ఇలా సమాధానం చెప్పింది.