గ్రీష్మే పంచతపాశ్చ స్యాద్వర్షాస్వభ్రావకాశికః । ఆర్ద్రవాసాశ్చ హేమంతే క్రమశో వర్ద్ధయేత్తపః
వేసవిలో అయిదు అగ్నుల తపస్సు చేయాలి, వర్షాకాలంలో వెలుపల ఉండాలి, శీతాకాలంలో తడిగా ఉండాలి, తపస్సును క్రమంగా పెంచాలి.
ఉపస్పృశేత్త్రిషవణం పితృదేవాంశ్చ తర్పయేత్ । ఏకపాదేన తిష్ఠేత మరీచిం వా పిబేత్సదా
రోజూ మూడుసార్లు స్నానం చేయాలి, పితృదేవతలను తృప్తిపర్చాలి, ఒక కాలు మీద నిలబడాలి, లేదా ఎప్పుడూ సూర్యకిరణాలను గ్రహించాలి.
పంచాగ్నిధూమగో వా స్యాదూష్మగః సోమపోపి వా । పయః పిబేచ్ఛుక్లపక్షే కృష్ణపక్షే తు గోమయమ్
అతడు అయిదు అగ్నుల పొగను భరించేవాడై ఉండవచ్చు, లేక సూర్యకాంతిలో ఉడికినదే తినవచ్చు, లేక సోమరసం మాత్రమే తాగవచ్చు. శుక్లపక్షంలో పాలే తాగాలి, కృష్ణపక్షంలో గోమయం తాగాలి.
శీర్ణపర్ణాశనో వా స్యాత్కృచ్ఛ్రైర్వా వర్తయేత్సదా । యోగాభ్యాసరతశ్చ స్యాద్రుద్రాధ్యాయీ భవేత్సదా
పడి ఉన్న ఆకులు తినవచ్చు, లేక కఠినమైన వ్రతాలు ఎప్పుడూ పాటించవచ్చు. యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి, ఎప్పుడూ రుద్ర పారాయణం చేయాలి.
అథర్వశిరసోధ్యేతా వేదాంతాభ్యాసతత్పరః । యమాన్సేవేత సతతం నియమాంశ్చాప్యతంద్రితః
అథర్వశిరస్సును అధ్యయనం చేయాలి, ఉపనిషత్తుల అధ్యయనంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి, ఎప్పుడూ యమ నియమాలను అలసత్వం లేకుండా పాటించాలి.
అథ చాగ్నీన్సమారోప్య స్వాత్మని ధ్యానతత్పరః
తర్వాత, అగ్నులను తనలో స్థాపించి, ధ్యానంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి.
అనగ్నిరనికేతో వా మునిర్మోక్షపరో భవేత్ । తాపసేష్వేవ విప్రేషు యాత్రికం భైక్షమాహరేత్
అగ్ని లేకపోయినా, స్థిర నివాసం లేకపోయినా, ఒక ముని మోక్షాన్ని కోరుతూ ఉండవచ్చు. అతడు తపస్సు చేసే బ్రాహ్మణుల మధ్య మాత్రమే యాచకుడిగా భిక్షాటనం చేయాలి.
గృహమేధిషు చాన్యేషు ద్విజేషు వనచారిషు । గ్రామాదాహృత్య చాశ్నీయాదష్టౌ గ్రాసాన్వనే వసన్
ఇతర గృహస్థులు, ఇతర బ్రాహ్మణులు లేదా అడవిలో నివసించే వారు ఉన్నప్పుడు, అతడు గ్రామానికి వెళ్లి భోజనం తెచ్చుకొని, అడవిలో ఉంటూ ఎనిమిది ముద్దలు మాత్రమే తినాలి.
ప్రతిగృహ్య పుటేనైవ పాణినా శకలేన వా । వివిధాశ్చోపనిషద ఆత్మసంసిద్ధయే జపేత్
పాత్రలో, చేతిలో లేదా చిన్న ముక్కలో భిక్ష తీసుకున్న తర్వాత, తన ఆత్మసిద్ధి కోసం色色 ఉపనిషత్తులను జపించాలి.
విద్యావిశేషాన్సావిత్రీం రుద్రాధ్యాయం తథైవ చ । మహాప్రస్థానికం వాసౌ కుర్య్యాదనశనం తథా । అగ్నిప్రవేశమన్యద్వా బ్రహ్మార్పణవిధౌ స్థితః
విశేషమైన విద్యలు, సావిత్రి మంత్రం, రుద్రాధ్యాయం కూడా అభ్యసించాలి. మహాప్రస్థానం, ఉపవాసం, అగ్నిలో ప్రవేశించడం లేదా ఇతర బ్రహ్మార్పణ విధులను ఆచరించవచ్చు.
ఇతి శ్రీపాద్మే మహాపురాణే స్వర్గఖండే వానప్రస్థాశ్రమాచారధర్మో నామాష్టపంచాశత్తమోఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీపద్మ మహాపురాణంలో స్వర్గఖండంలో వానప్రస్థాశ్రమ ధర్మం అనే యాభై ఎనిమిదవ అధ్యాయం ముగిసింది.
వ్యాస ఉవాచ- ఏవం వనాశ్రమే స్థిత్వా తృతీయం భాగమాయుషః । చతుర్థం చాయుషో భాగం సంన్యాసేన నయేత్క్రమాత్
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఈ విధంగా వనప్రస్థాశ్రమంలో జీవితం మూడవ భాగం గడిపిన తర్వాత, నాలుగవ భాగాన్ని క్రమంగా సంయాసాశ్రమంలో గడపాలి.
అగ్నీనాత్మని సంస్థాప్య ద్విజః ప్రవ్రజితో భవేత్ । యోగాభ్యాసరతః శాంతో బ్రహ్మవిద్యాపరాయణః
అగ్నిని తనలోనే స్థాపించి, ద్విజుడు సంయాసిగా మారాలి. అతడు యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నుడై, శాంతుడై, బ్రహ్మవిద్యలో తలమునకగా ఉండాలి.
యదా మనసి సంపన్నం వైరాగ్యం సర్వవస్తుషు । తదా సంన్యాసమిచ్ఛేచ్చ పతితః స్యాద్విపర్యయే
మనస్సులో అన్ని విషయాలపై విరక్తి కలిగినప్పుడు మాత్రమే సంయాసాన్ని కోరాలి. లేకపోతే, అతడు పతించిపోతాడు.
ప్రాజాపత్యాం నిరూప్యేష్టిమాగ్నేయీమథవా పునః । దాంతః శుక్లకషాయోసౌ బ్రహ్మాశ్రమముపాశ్రయేత్
ప్రాజాపత్య యజ్ఞం, అగ్నేయ యజ్ఞం చేయడం లేదా, నియమంగా ఉండి తెలుపు లేదా కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి, బ్రహ్మాశ్రమాన్ని ఆశ్రయించాలి.
జ్ఞానసంన్యాసినః కేచిద్వేదసంన్యాసినోఽపరే । కర్మసంన్యాసినస్త్వన్యే త్రివిధాః పరికీర్తితాః
కొంతమంది జ్ఞానాన్ని వదిలేవారు, మరికొందరు వేదాలను వదిలేవారు, ఇంకొందరు కర్మలను వదిలేవారు — ఇలా మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది.
యః సర్వత్ర వినిర్ముక్తో నిర్ద్వంద్వశ్చైవ నిర్భయః । ప్రోచ్యతే జ్ఞానసంన్యాసీ ఆత్మన్యేవ వ్యవస్థితః
ఎవరైతే అన్ని బంధనాల నుంచి విముక్తుడై, ద్వంద్వాలను దాటి, భయములేని వాడై, తనలోనే స్థిరంగా ఉంటాడో, అతడే జ్ఞాన సంయాసి.
వేదమేవాభ్యసేన్నిత్యం నిరాశీర్నిష్పరిగ్రహః । ప్రోచ్యతే వేదసంన్యాసీ ముముక్షుర్విజితేంద్రియః
ఎవరైతే ఎప్పుడూ వేదాన్ని అభ్యసిస్తూ, ఆశలు లేకుండా, స్వంతం లేకుండా ఉంటాడో, అతడే వేద సంయాసి. అతడు మోక్షాన్ని కోరుతూ, ఇంద్రియాలను జయించినవాడై ఉంటాడు.
యస్త్వగ్నిమాత్మసాకృత్వా బ్రహ్మార్పణపరో ద్విజః । జ్ఞేయః స కర్మసంన్యాసీ మహాయజ్ఞపరాయణః
అగ్నిని తన ఆత్మగా చేసుకొని, బ్రహ్మార్పణంలో నిమగ్నుడై ఉండే ద్విజుడు కర్మ సంయాసిగా, మహాయజ్ఞంలో నిమగ్నుడిగా పరిగణించాలి.
త్రయాణామపి చైతేషాం జ్ఞానీ త్వభ్యధికో మతః । న తస్య విద్యతే కార్యం న లింగం వా విపశ్చితః
ఈ ముగ్గురిలో జ్ఞాని అత్యుత్తముడిగా భావించబడతాడు. అతనికి ఏ విధమైన కర్తవ్యమూ, బాహ్య గుర్తింపు కూడా ఉండదు.
నిర్మమో నిర్భయః శాంతో నిర్ద్వంద్వః పర్ణభోజనః । జీర్ణకౌపీనవాసాః స్యాన్నగ్నో వా ధ్యానతత్పరః
అతడు స్వార్థం లేకుండా, భయములేకుండా, శాంతంగా, ద్వంద్వాలను దాటి, ఆకులే భోజనంగా, పాత కౌపీనములు ధరించి, లేకపోతే నగ్నంగా, ధ్యానంలో నిమగ్నుడై ఉండాలి.
బ్రహ్మచారీ జితాహారో గ్రామాదన్నం సమాహరేత్ । అధ్యాత్మరతిరాసీత నిరపేక్షో నిరాశిషః
అతడు బ్రహ్మచారి, తక్కువ తినేవాడు, గ్రామంలో భిక్షాటనం చేసి తినేవాడు, ఆత్మానందంలో తలమునకగా, ఆశలు లేకుండా, నిర్లిప్తుడై ఉండాలి.
ఆత్మనైవ సహాయేన సుఖార్థం విచరేదిహ । నాభినందేత మరణం నాభినందేత జీవనమ్
తనకే తానే తోడుగా, సుఖార్థం కోసం ఈ లోకంలో సంచరించాలి. మరణాన్ని ఆశించకూడదు, జీవనాన్ని కూడా కోరకూడదు.
కాలమేవ ప్రతీక్షేత నిర్దేశం భృతకో యథా । నాధ్యేతవ్యం న వర్తవ్యం శ్రోతవ్యం న కదాచన
తగిన సమయం కోసం, పనికివచ్చే వాడిలా, ఆగిపోవాలి. చదవకూడదు, చేయకూడదు, వినకూడదు.
ఏవం జ్ఞానపరో యోగీ బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే । ఏకవాసాథ వా విద్వాన్కౌపీనాచ్ఛాదనోపి వా
ఈ విధంగా జ్ఞానానికి పరమమైన యోగి, ఒకే వస్త్రంతో ఉన్నా గానీ, కేవలం కౌపీనంతో మాత్రమే తనను కప్పుకున్నా గానీ, బ్రహ్మంతో ఐక్యమవడానికి యోగ్యుడవుతాడు.
ముండీ శిఖీ వాథ భవేత్త్రిదండీ నిష్పరిగ్రహః । కాషాయవాసాః సతతం ధ్యానయోగపరాయణః
తల ముండ చేసుకున్నా గానీ, జటా పెట్టుకున్నా గానీ, మూడు దండలు ధరించినా గానీ, ఏదీ తనది అని అనుకోకుండా, ఎల్లప్పుడూ కాషాయ వస్త్రాలు ధరించి, ధ్యానం, యోగంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు.
గ్రామాంతే వృక్షమూలే వా వసేద్దేవాలయేపి వా । సమః శత్రౌ తథా మిత్రే తథా మానాపమానయోః
ఆ యోగి గ్రామాంత్యంలో గానీ, చెట్టు కింద గానీ, దేవాలయంలో గానీ నివసించవచ్చు. శత్రువుకైనా, మిత్రునికైనా, గౌరవంలోనైనా, అవమానంలోనైనా సమభావంతో ఉంటాడు.
భైక్ష్యేణ వర్తయేన్నిత్యం నైకాన్నాదీ భవేత్క్వచ్చిత్ । యస్తు మోహేన వాన్యస్మాదేకాన్నాదీ భవేద్యతిః
ఆయన ఎప్పుడూ భిక్షతో జీవించాలి, ఒక్క ఇంటి అన్నం తినకూడదు. కానీ, ఎవడైనా మోహంతో ఒక్క ఇంటి నుంచే అన్నం తీసుకుంటే,
న తస్య నిష్కృతిః కాచిద్ధర్మశాస్త్రేషు దృశ్యతే । రాగద్వేషవియుక్తాత్మా సమలోష్టాశ్మకాంచనః
అటువంటి వానికి ధర్మశాస్త్రాల్లో ఎలాంటి ప్రాయశ్చిత్తం లేదు. అతని మనసు రాగద్వేషాలు లేకుండా, మట్టికట్టు, రాయి, బంగారం అన్నీ సమంగా చూడాలి.
ప్రాణిహింసానివృత్తశ్చ మౌనీ స్యాత్సర్వనిస్పృహః । దృష్టిపూతం న్యసేత్పాదం వస్త్రపూతం జలం పిబేత్
ప్రాణులకు హాని చేయకుండా, మౌనంగా, ఎటువంటి ఆశలు లేకుండా ఉండాలి. తన చూపుతో పరిశుద్ధమైన చోటే అడుగు పెట్టాలి, వస్త్రంతో వడకట్టి నీరు తాగాలి.