మేరుశృంగే పురా దేవమీశానం త్రిపురద్విషమ్ । దేవాసనగతా దేవీ మహాదేవమపృచ్ఛత
పూర్వం మేరు శిఖరంపై, దేవతల మధ్య కూర్చున్న దేవీ, త్రిపురాసురుని శత్రువైన మహాదేవుడిని అడిగింది.
దేవ్యువాచ-। దేవదేవ మహాదేవ భక్తానామార్తినాశన । కథం త్వాం పురుషో దేవమచిరాదేవ పశ్యతి
దేవీ ఇలా అడిగింది — దేవదేవా! మహాదేవా! భక్తుల బాధలను తొలగించే వాడా! ఓ పరమేశ్వరా! మానవుడు నిన్ను త్వరగా ఎలా దర్శించగలడు?
సాంఖ్యయోగస్తథా ధ్యానం కర్మయోగోఽథ వైదికః । ఆయాసబహులా లోకే యాని చాన్యాని శంకర
సాంఖ్యయోగం, ధ్యానం, కర్మయోగం, వేదకర్మలు — ఇవన్నీ, శంకరా, లోకంలో చాలా శ్రమతో కూడినవే.
యేన విశ్రాంతచిత్తానాం యోగినాం కర్మిణామపి । దృశ్యో హి భగవాన్సూక్ష్మః సర్వేషామథ దేహినామ్
ఏ మార్గంలో విశ్రాంతమైన మనస్సుతో ఉన్న యోగులు, కర్మలో నిమగ్నమైనవారు, ఇతర జీవులు కూడా ఆ సూత్ష్మమైన భగవంతుడిని చూడగలుగుతారు?
ఏతద్గుహ్యతమం జ్ఞానం గూఢం శక్రాదిసేవితమ్ । హితాయ సర్వభూతానాం బ్రూహి కామాగ్నినాశనమ్
ఇది అత్యంత గూఢమైన జ్ఞానం, ఇంద్రాది దేవతలు పూజించినది, కామాగ్ని నాశనం చేసేది. దయచేసి అన్ని జీవుల హితార్థంగా దాన్ని చెప్పు.
ఈశ్వర ఉవాచ-। అవాచ్యమత్ర విజ్ఞానం జ్ఞానమజ్ఞైర్బహిష్కృతమ్ । వక్ష్యే తవ యథాతత్త్వం యదుక్తం పరమర్షిభిః
ఈశ్వరుడు ఇలా అన్నాడు — ఈ జ్ఞానం చెప్పదగినది కాదు, అజ్ఞానులు దాన్ని తిరస్కరించారు. అయినా, పరమ ఋషులు చెప్పినట్లుగా నీకు నిజంగా చెబుతాను.
పరం గుహ్యతమం క్షేత్రం మమ వారాణసీ పురీ । సర్వేషామేవ భూతానాం సంసారార్ణవతారిణీ
వారణాసి అనే నా నగరం పరమ గూఢమైన క్షేత్రం, అత్యున్నతమైనది. అది అన్ని జీవులను సంసార సముద్రం దాటి తీసుకుపోతుంది.
తత్ర భక్త్యా మహాదేవి మదీయం వ్రతమాస్థితాః । నివసంతి మహాత్మానః పరం నియమమాస్థితాః
అక్కడ, ఓ మహాదేవి! నా వ్రతాన్ని పాటిస్తూ, పరమ నియమంతో భక్తితో నివసించే వారు మహాత్ములు.
ఉత్తమం సర్వతీర్థానాం స్థానానాముత్తమం చ యత్ । జ్ఞానానాముత్తమం జ్ఞానమవిముక్తం పరం మమ
సర్వ తీర్థాలలో ఇది అత్యుత్తమమైనది; అన్ని స్థలాలలో ఇది శ్రేష్ఠమైనది; అన్ని జ్ఞానాలలో ఇది పరమమైన జ్ఞానం — అవిముక్తం నా పరమ స్థానం.
స్థానాంతర పవిత్రాణి తీర్థాన్యాయతనాని చ । శ్మశానసంస్థితాన్యేవ దివ్యభూమిగతాని చ
ఇతర పవిత్ర స్థలాలు, తీర్థాలు, ఆలయాలు, శ్మశానాల్లోనైనా, దివ్య భూముల్లోనైనా ఉన్నవీ అన్నీ కూడా —
భూర్లోకే నైవ సంలగ్నమంతరిక్షే మమాలయమ్ । అముక్తాస్తత్ర పశ్యంతి ముక్తాః పశ్యంతి చేతసా
భూమిలో నా నివాసం ఎక్కడా బంధించబడలేదు, ఆకాశంలోనూ లేదు; ముక్తి పొందని వారు అక్కడే చూస్తారు, ముక్తులు మాత్రం మనసుతో తెలుసుకుంటారు.
శ్మశానమేతద్విఖ్యాతమవిముక్తమితి శ్రుతమ్ । కాలో భూత్వా జగదిదం సంహరామ్యత్ర సుందరి
ఈ శ్మశానం 'అవిముక్తం' అని ప్రసిద్ధి పొందింది, అలాగే వినిపించేది కూడా. అందాలవతీ, నేను కాలరూపంగా మారి ఇక్కడే జగత్తును లయముచేస్తాను.
దేవీదం సర్వగుహ్యానాం స్థానం ప్రియతరం మమ । మద్భక్తాస్తత్ర గచ్ఛంతి మామేవ ప్రవిశంతి చ
దేవీ, ఇది అన్ని రహస్య స్థలాలలో నాకు అత్యంత ప్రీతికరమైనది; నా భక్తులు అక్కడికి వెళ్ళితే, వారు నన్ను చేరుకుంటారు.
దత్తం జప్తం హుతం చేష్టం తపస్తప్తం కృతం చ యత్ । ధ్యానమధ్యయనం జ్ఞానం సర్వం తత్రాక్షయం భవేత్
ఇక్కడ ఇచ్చిన దానం, జపం, హోమం, చేసిన పూజ, తపస్సు, ధ్యానం, పఠనం, జ్ఞానం — ఇవన్నీ నశించని ఫలితాన్ని ఇస్తాయి.
జన్మాంతరసహస్రేషు యత్పాపం పూర్వసంచితమ్ । అవిముక్తం ప్రవిష్టస్య తత్సర్వం వ్రజతి క్షయమ్
వెయ్యి జన్మల్లో కూడిన పాపమంతా అవిముక్తంలో ప్రవేశించినవారికి పూర్తిగా నశిస్తుంది.
బ్రాహ్మణాః క్షత్రియా వైశ్యాః శూద్రాశ్చ వర్ణసంకరాః । స్త్రియో మ్లేచ్ఛాశ్చ యే చాన్యే సంకీర్ణాః పాపయోనయః
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు, మిశ్రమ వర్ణాలు, స్త్రీలు, మ్లేచ్ఛులు, ఇతర పాపయోనుల్లో పుట్టినవారు —
కీటాః పిపీలికాశ్చైవ యే చాన్యే మృగపక్షిణః । కాలేన నిధనం ప్రాప్తా అవిముక్తే వరాననే
కీటకాలు, పొట్టెముక్కలు, ఇతర జంతువులు, పక్షులు — అందరూ, అవిముక్తంలో మరణించినవారు అందాలవతీ —
చంద్రార్ద్ధమౌలయస్త్ర్యక్షా మహావృషభవాహనాః । శివే మమ పురే దేవి జాయంతే తత్ర మానవాః
చంద్రార్ధ మౌళి, మూడు కళ్ళు, మహా వృషభాన్ని ఎక్కిన శివుడు ఉన్న నా నగరంలో జన్మించినవారు, దేవీ, మానవులే.
నావిముక్తే మృతః కశ్చిన్నరకం యాతి కిల్బిషీ । ఈశ్వరానుగృహీతా హి సర్వే యాంతి పరాం గతిమ్
అవిముక్తంలో మరణించినవారు, ఎంత పాపులు అయినా నరకానికి పోరు; అందరూ ఇశ్వరుని కృపతో పరమగతిని పొందుతారు.
మోక్షం సుదుర్ల్లభం మత్వా సంసారం చాతిభీషణమ్ । అశ్మనా చరణౌ భంక్త్వా వారాణస్యాం వసేన్నరః
మోక్షం చాలా అరుదైనదని, సంసారం భయంకరమైనదని భావించి, మనిషి రాయితో తన కాళ్లు విరిచినా సరే, వారణాసిలో నివసించాలి.
దుర్ల్లభా తపసా చాపి మృతస్య పరమేశ్వరి । యత్ర తత్ర విపన్నస్య గతిః సంసారమోక్షణీ
పరమేశ్వరీ, తపస్సుతో కూడ మరణించినవారికి అది దుర్లభం; ఎక్కడ మరణించినా అక్కడే సంసార బంధనాల నుంచి విముక్తి కలుగుతుంది.
ప్రసాదాజ్జాయతే సమ్యక్మమ శైలేంద్రనందిని । అప్రవృద్ధా న పశ్యంతి మమ మాయావిమోహితాః
పర్వతరాజ కుమారీ, నా కృప వల్ల మాత్రమే అది నిజంగా లభిస్తుంది; ఇంకా పరిపక్వత రాని వారు నా మాయ వల్ల మోహితులై నన్ను చూడలేరు.
విణ్మూత్రరేతసాం మధ్యే తే వసంతి పునః పునః । హన్యమానోఽపి యో విద్వాన్వసేద్విఘ్నశతైరపి
విసర్జన, మూత్రం, వీర్యం మధ్యలో వారు మళ్లీ మళ్లీ జన్మిస్తారు; అయినా, వంద అవరోధాలు వచ్చినా, జ్ఞాని అక్కడే ఉండాలి.
స యాతి పరమం స్థానం యత్ర గత్వా న శోచతి । జన్మమృత్యుజరాముక్తం పరం యాంతి శివాలయమ్
అతడు పరమ స్థానం చేరుకుంటాడు; అక్కడికి వెళ్లినవాడు ఇక దుఃఖించడు; జననం, మరణం, వృద్ధాప్యం లేని శివాలయాన్ని పొందుతాడు.
అపునర్మరణానాం హి సా గతిర్మోక్షకాంక్షిణామ్ । యాం ప్రాప్య కృతకృత్యః స్యాదితి మన్యంతి పండితాః
ఇది మరల మరణం లేనివారి స్థానం, మోక్షాన్ని కోరువారి లక్ష్యం; దానిని పొందినవాడు సర్వకృత్యసిద్ధుడవుతాడు అని పండితులు భావిస్తారు.
న దానైర్న తపోభిశ్చ న యజ్ఞైర్నాపి విద్యయా । ప్రాప్యతే గతిరుత్కృష్టా యావిముక్తే తు లభ్యతే
దానం, తపస్సు, యజ్ఞం, విద్య వల్ల ఆ ఉత్తమ గతి లభించదు; కానీ అవిముక్తంలో అది సులభంగా లభిస్తుంది.
నానావర్ణా వివర్ణాశ్చ చాండాలాద్యా జుగుప్సితాః । కిల్బిషైః పూర్ణదేహాశ్చ విశిష్టైః పాతకైస్తథా
వివిధ రంగులవారు, రంగుల్లేని వారు, చండాలాదులు, అందరూ ద్వేషించబడే వారు, పాపాలతో నిండిన శరీరాలు కలవారు, తీవ్రమైన దోషాలతో ఉన్నవారు—
భేషజం పరమం తేషామవిముక్తం విదుర్బుధాః । అవిముక్తం పరం జ్ఞానమవిముక్తం పరం పదమ్
వారికోసం, జ్ఞానులు అవిముక్తాన్ని పరమ ఔషధంగా భావిస్తారు; అవిముక్తమే గొప్ప జ్ఞానం, అవిముక్తమే అత్యున్నత స్థానం.
అవిముక్తం పరం తత్త్వమవిముక్తం పరం శివమ్ । కృత్వా వై నైష్ఠికీం దీక్షామవిముక్తే వసంతి యే
అవిముక్తమే పరమ తత్త్వం, అవిముక్తమే శ్రేష్ఠమైన మంగళం; నిశ్చల దీక్ష తీసుకొని అవిముక్తంలో నివసించే వారు—
తేషాం తత్పరమం జ్ఞానం దదామ్యంతే పరం పదమ్ । ప్రయాగం నైమిషారణ్యం శ్రీశైలోఽథ మహాబలమ్
వారికి నేను ఆ పరమ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తాను, చివరికి పరమ పదాన్ని కూడా ఇస్తాను. ప్రయాగం, నైమిశారణ్యం, శ్రీశైలం, మహాబలం,