శబ్దస్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గంధశ్చ పంచమః । భూమేరేతేగుణాః ప్రోక్తా ఋషిభిస్తత్త్వవేదిభిః
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, ఐదవదిగా వాసన — ఇవే భూమికి సంబంధించిన లక్షణాలు అని తత్వాన్ని తెలిసిన ఋషులు చెప్పారు.
చత్వారోప్సుగుణా విప్రా గంధస్తత్ర న విద్యతే । శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ తేజసోథ గుణాస్త్రయః
ఓ బ్రాహ్మణులారా! నీటికి నాలుగు లక్షణాలు ఉంటాయి, కానీ వాసన ఉండదు. అగ్నికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం అనే మూడు లక్షణాలు ఉంటాయి.
శబ్దః స్పర్శశ్చ వాయోస్తు ఆకాశే శబ్ద ఏవ చ । ఏతే పంచ గుణా విప్రా మహాభూతేషు పంచసు
వాయువుకు శబ్దం, స్పర్శ లక్షణాలు; ఆకాశానికి కేవలం శబ్దమే లక్షణం. ఈ ఐదు లక్షణాలు ఐదు మహాభూతాలలో ఉన్నాయి, ఓ బ్రాహ్మణులారా!
వర్తంతే సర్వలోకేషు యేషు భూతాః ప్రతిష్ఠితాః । అన్యోన్యం నాతివర్తంతే సామ్యం భవతి వై తదా
ఈ లక్షణాలు అన్ని లోకాలలో ఉన్నాయి, వాటిలో భూతాలు స్థిరంగా ఉంటాయి; అవి పరస్పరం మించవు, అందువల్ల సమతా ఉంటుంది.
యదా తు విషమీభావమావిశంతి పరస్పరమ్ । తదా దేహైర్దేహవంతో వ్యతిరోహంతి నాన్యథా
ఎప్పుడైతే జీవులు ఒకరితో ఒకరు విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తాయో, అప్పుడు వారు ఒక శరీరం వదిలి ఇంకొకదానిలోకి వెళ్తారు; వేరే విధంగా కాదు.
ఆనుపూర్వ్యా వినశ్యంతి జాయంతే చానుపూర్వశః । సర్వాణ్యపరిమేయాణి తదేషాం రూపమైశ్వరమ్
వారు వరుసగా నశించి, మళ్లీ పుట్టుతారు; ఈ అనేక రూపాలు అన్నీ వారి దివ్య స్వభావమే.
యత్రయత్ర హి దృశ్యంతే ధావంతి పాంచభౌతికాః । తేషాం మనుష్యాస్తర్కేణ ప్రమాణాని ప్రచక్షతే
ఎక్కడైతే ఐదు భూతాలు కదులుతున్నాయో, అక్కడ మనుషులు తర్కంతో వాటి పరిమాణాలు నిర్ణయిస్తారు.
అచింత్యాః ఖలు యే భావాస్తాన్న తర్కేణ సాధయేత్ । సుదర్శనం ప్రవక్ష్యామి ద్వీపం తు మునిపుంగవాః
ఏవైతే ఊహించలేని విషయాలో, వాటిని తర్కంతో తెలుసుకోలేరు; మునులారా, ఇప్పుడు నేను సుదర్శన ద్వీపాన్ని వివరంగా చెబుతాను.
పరిమండలో మహాభాగా ద్వీపోఽసౌ చక్రసంస్థితః । నదీజలపరిచ్ఛిన్నః పర్వతైశ్చాబ్ధిసన్నిభైః
ఆ ద్వీపం పూర్తిగా వృత్తాకారంగా, చక్రంలా ఏర్పడింది; నదులు, నీళ్ళు, సముద్రాల్లాంటి పర్వతాలతో చుట్టూ ఉంది.
పురైశ్చ వివిధాకారై రమ్యైర్జనపదైస్తథా । వృక్షైః పుష్పఫలోపేతైః సంపన్నో ధనధాన్యవాన్
అది రకరకాల ఆకారాల అందమైన పట్టణాలతో, సుసంపన్నమైన గ్రామాలతో, పుష్పాలు, పండ్లు కలిగిన చెట్లతో, ధనం ధాన్యంతో నిండినది.
లవణేన సముద్రేణ సమంతాత్పరివారితః । యథా హి పురుషః పశ్యేదాదర్శే ముఖమాత్మనః
అది చుట్టూ ఉప్పు సముద్రంతో ఆవృతమై ఉంది; మనిషి అద్దంలో తన ముఖాన్ని చూసినట్టు.
ఏవం సుదర్శనో ద్వీపో దృశ్యతే చక్రమండలః । ద్విరంశే పిప్పలస్తస్య ద్విరంశే చ శశో మహాన్
అలాగే, సుదర్శన ద్వీపం చక్రంలా కనిపిస్తుంది; ఒక భాగంలో అశ్వత్థ వృక్షం, ఇంకొక భాగంలో గొప్ప ముషికం ఉంది.
సర్వౌషధిం సమాదాయ సర్వతః పరివారితః । ఆపస్తతోన్యా విజ్ఞేయాః శేషః సంక్షేప ఉచ్యతే
అన్ని ఔషధ మొక్కలను సమీకరించి, అది అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టబడి ఉంది; మిగతా నీళ్ళు కూడా అర్థం చేసుకోవాలి, మిగిలినది సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది.
ఋషయ ఊచుః-। ఉక్తో యస్య చ సంక్షేపో బుద్ధిమన్విధివత్త్వయా । తత్త్వజ్ఞశ్చాసి సర్వస్య విస్తరం సూత నో వద
ఋషులు ఇలా అన్నారు: నీవు వివేకంతో, నియమానుసారం సంక్షిప్తంగా వివరించావు; నీవు అన్నిటి తత్వాన్ని తెలిసినవాడివి, కాబట్టి వివరంగా చెప్పు సూతా.
యావాన్భూమ్యవకాశోయం దృశ్యతే శశలక్షణే । తస్య ప్రమాణం ప్రబ్రూహి తతో వక్ష్యసి పిప్పలమ్
ముషికం ఉన్న ప్రాంతంలో భూమి ఎంత విస్తరించి ఉందో, దాని పరిమాణాన్ని చెప్పు; తరువాత అశ్వత్థ వృక్షాన్ని వివరించు.
ఏవం తైః కిల పృష్టః స సూతో వాక్యమథాబ్రవీత్ । సూత ఉవాచ-। ప్రాగాయతా మహాప్రాజ్ఞాః షడేతే రత్నపర్వతాః
అలా వారు అడిగినప్పుడు, సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: మహా జ్ఞానులారా, తూర్పు వైపునకు ఆరు రత్న పర్వతాలు విస్తరించి ఉన్నాయి.
అవగాఢా హ్యుభయతః సముద్రౌ పూర్వపశ్చిమౌ । హిమవాన్హిమకూటశ్చ నిషధశ్చ నగోత్తమః
ఈ పర్వతాలు తూర్పు, పడమర సముద్రాలతో రెండు వైపులా మునిగినవిగా ఉన్నాయి; హిమవంతు, హిమకూటం, నిషధం అనే ఉత్తమ పర్వతాలు.
నీలశ్చ వైడూర్యమయః శ్వేతశ్చ శశిసన్నిభః । సర్వధాతుపినద్ధశ్చ శృంగవాన్నామపర్వతః
నీలాచలం వైడూర్య రత్నంతో, శ్వేతపర్వతం చంద్రుడిలా తెల్లగా, వివిధ లోహాలతో ముడిపడిన శృంగవాన్ అనే పర్వతం కూడా ఉన్నాయి.
ఏతే వై పర్వతా విప్రాః సిద్ధచారణసేవితాః । తేషామంతరవిష్కుంభౌ యోజనాని సహస్రశః
విప్రులారా, ఈ పర్వతాలను సిద్ధులు, చారణులు సేవిస్తారు; వాటి మధ్య దూరాలు వేల యోజనలుగా ఉంటాయి.
తత్ర పుణ్యా జనపదాస్తాని వర్షాణి సత్తమాః । వసంతి తేషాం సత్త్వాని నానాజాతీని సర్వశః
అక్కడ పవిత్రమైన ప్రాంతాలు ఉన్నాయి, అవే ఉత్తమ భూములు; అక్కడ వివిధ జాతుల జీవులు నివసిస్తారు.
ఇదం తు భారతం వర్షం తతో హైమవతం పరమ్ । హేమకూటాత్పరం చైవ హరివర్షం ప్రచక్షతే
ఇది భారత వర్షం, దాని తరువాత హిమవంతు ప్రాంతం; హేమకూటం తరువాత హరివర్షం అని పిలుస్తారు.
దక్షిణేన తు నీలస్య నిషధస్యోత్తరేణ చ । ప్రాగాయతో మహాభాగా మాల్యవాన్నామ పర్వతః
నీలాచలానికి దక్షిణంగా, నిషధానికి ఉత్తరంగా, మహా భాగ్యశాలి మాల్యవంతు అనే గొప్ప పర్వతం విస్తరించి ఉంది.
తతః పరం మాల్యవతః పర్వతో గంధమాదనః । పరిమండలస్తయోర్మధ్యే మేరుః కనకపర్వతః
అందుకు తరువాత, మాల్యవత్పర్వతానికి ఉత్తరంగా గంధమాదనపర్వతం ఉంది. ఆ ఇద్దరి మధ్యలో, వలయాకారంగా, బంగారు మెరుపుతో మెరుస్తూ, మేరు పర్వతం నిలిచుంది.
ఆదిత్యతరుణాభాసో విధూమ ఇవ పావకః । యోజనానాం సహస్రాణి చతురశీతిరుచ్ఛ్రితః
ఆ పర్వతం ఉదయించే సూర్యుని కాంతిలా ప్రకాశిస్తుంది; పొగలేని అగ్నిలా మెరిసిపోతుంది. అది ఎనభై నాలుగు వేల యోజనాల ఎత్తుకు ఎదిగిఉంది.
అధస్తాచ్చతురశీతిర్యోజనానాం ద్విజోత్తమాః । ఊర్ధ్వమధశ్చ తిర్యక్చ లోకానావృత్య తిష్ఠతి
దాని అడుగున కూడా ఎనభై నాలుగు వేల యోజనాలు విస్తరించి ఉంది. పైకి, కిందకి, అడ్డంగా — అన్ని లోకాలను ఆవరించి నిలిచిఉంది.
తస్య పార్శ్వేష్వమీ ద్వీపాశ్చత్వారః సంస్థితా ద్విజాః । భద్రాశ్వః కేతుమాలశ్చ జంబూద్వీపశ్చ సత్తమాః
ఆ పర్వతానికి పక్కన, బ్రాహ్మణులారా, ఈ నాలుగు గొప్ప ద్వీపాలు ఉన్నాయి — భద్రాశ్వ, కేతుమాల, జంబూద్వీపం.
ఉత్తరాశ్చైవ కురువః కృతపుణ్య ప్రతిశ్రయాః । విహంగసుముఖో యస్తు సుపార్శ్వస్యాత్మజః కిల
ఉత్తరంగా, పుణ్యకార్యాలు చేసినవారికి ఆశ్రయమైన ఉత్తరకురువులు ఉన్నారు. అక్కడే, సుపార్శ్వుని కుమారుడైన విహంగసుముఖుడు కూడా ఉంటాడు.
స వై విచింతయామాస సౌవర్ణాన్ప్రేక్ష్య వాయసాన్ । మేరురుత్తమమధ్యానామధమానాం చ పక్షిణామ్
అతను బంగారు కాకులను చూసి, పక్షులలో మేరు పర్వతం ఎక్కడ ఉన్నదో — ఎత్తైనదా, మధ్యమా, తక్కువదా — అని ఆలోచించసాగాడు.
అవిశేషకరో యస్మాత్తస్మాదేనం త్యజామ్యహమ్ । తమాదిత్యోనుపర్యేతి సతతం జ్యోతిషాం వరః
అది ఏదైనా తేడా చూపదు కాబట్టి, నేను దాన్ని వదిలేస్తాను. కాంతులలో శ్రేష్ఠమైన సూర్యుడు ఎప్పుడూ దాని వెనుకనే పోతుంటాడు.
చంద్రమాశ్చ సనక్షత్రో వాయుశ్చైవ ప్రదక్షిణః । స పర్వతో మహాప్రాజ్ఞా దివ్యపుష్పసమన్వితః
చంద్రుడు నక్షత్రాలతో పాటు, గాలి కూడా దాన్ని ప్రదక్షిణగా చుట్టుకుంటాయి. ఆ పర్వతం, మహాజ్ఞులారా, దివ్యపుష్పాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది.