తతస్తు జాయతే జ్ఞానం సర్వతత్త్వార్థదర్శకమ్ । తత్త్వమూలమిదం జ్ఞానం నిర్మలం సర్వదర్శకమ్
అప్పుడే అన్ని తత్త్వాల అర్థాన్ని చూడగల జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది. ఈ జ్ఞానం తత్త్వంలో వేరుపడి, నిర్మలంగా, అన్నింటినీ చూడగలదిగా ఉంటుంది.
తస్మాచ్ఛాంతిం కురుష్వ త్వం సర్వసౌఖ్యప్రవర్ద్ధినీమ్ । సమః శత్రౌ చ మిత్రే చ యథాత్మని తథాపరే
కాబట్టి, అన్ని సుఖాలను పెంచే శాంతిని నీవు పెంపొందించు. శత్రువుకైనా, మిత్రునికైనా, నీవు నీకు ఎలా ఉంటావో, ఇతరులకు కూడా అలాగే ఉండి సమంగా చూడాలి.
భవ స్వనియతో నిత్యం జితాహారో జితేంద్రియః । మైత్రం నైవ ప్రకర్తవ్యం వైరం దూరే పరిత్యజేత్
ప్రతిసారీ నీవు స్వీయ నియంత్రణతో ఉండాలి, తక్కువ భోజనం చేయాలి, ఇంద్రియాలను జయించాలి. మైత్రీను ప్రదర్శించకూడదు, శత్రుత్వాన్ని పూర్తిగా దూరం చేయాలి.
నిఃసంగో నిఃస్పృహో భూత్వా ఏకాంతస్థానమాశ్రితః । సర్వప్రకాశకో జ్ఞానీ సర్వదర్శీ భవిష్యసి
అనురాగం, ఆశలు లేకుండా, ఒంటరిగా ఉండే స్థలంలో నివసించు. అప్పుడు నీవు అన్నింటినీ వెలిగించే జ్ఞానిగా, అన్నింటినీ చూడగలవాడిగా మారుతావు.
ఏకస్థానస్థితో వత్స త్రైలోక్యే యద్భవిష్యతి । వృత్తాంతం వేత్స్యసి త్వం తు మత్ప్రసాదాన్న సంశయః
ఒకే చోట ఉండి, ఓ కుమారా, మూడు లోకాలలో ఏది జరిగినా, నా కృపతో నీవు తెలుసుకోగలవు — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
కుంజల ఉవాచ- సిద్ధేన తేన మే విప్ర జ్ఞానరూపం ప్రకాశితమ్ । తస్య వాక్యే స్థితో నిత్యం తద్భావేనాపి భావితః
కుఞ్జలుడు ఇలా అన్నాడు — ఓ బ్రాహ్మణా, ఆ సిద్ధుడు నాకు జ్ఞాన స్వరూపాన్ని వెల్లడించాడు. ఆయన మాటల్లో ఎప్పుడూ నిలిచి, ఆయన భావంతో నేను నిండిపోయాను.
త్రైలోక్యే వర్త్తతే యద్యదేకస్థానే స్థితో హ్యహమ్ । తత్తదేవ ప్రజానామి ప్రసాదాత్తస్య సద్గురోః
మూడు లోకాల్లో ఏది ఉన్నా, నేను ఒక చోటే ఉన్నప్పటికీ, ఆ నిజమైన గురువు దయ వల్ల నాకు అన్నీ తెలిసి ఉంటాయి.
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతమాత్మవృత్తాంతమేవ హి । అన్యత్కిం తే ప్రవక్ష్యామి తద్బ్రూహి ద్విజసత్తమ
ఇది నా జీవితం గురించి నీకు అన్నీ చెప్పాను. ఇంకేమి చెప్పాలి? నీవే అడుగు, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా.
చ్యవన ఉవాచ- కీరయోనిం కథం ప్రాప్తో భవాఞ్జ్ఞానవతాం వరః । తన్మే త్వం కారణం బ్రూహి సర్వసందేహనాశనమ్
చ్యవనుడు అన్నాడు — జ్ఞానవంతుల్లో నీవు గొప్పవాడవు, అయినా పక్షి రూపంలో జన్మించావు ఎలా? దయచేసి నా సందేహాలన్నీ తొలగించే ఆ కారణాన్ని చెప్పు.
కుంజల ఉవాచ- సంసర్గాజ్జాయతే పాపం సంసర్గాత్పుణ్యమేవ హి । తస్మాద్వివర్జయేచ్ఛుద్ధో భవ్యం విరుద్ధమేవ చ
కుంజలుడు అన్నాడు — సాంగత్యంతో పాపం కలుగుతుంది, సాంగత్యంతోనే పుణ్యం కూడా వస్తుంది. అందుకే శుద్ధులు చెడు, అనర్హమైన వాటిని దూరంగా ఉంచాలి.
లుబ్ధకేనాపి పాపేన కేనాప్యేకః శుకః శిశుః । బంధయిత్వా సమానీతో విక్రయార్థం సముద్యతః
ఒక లోభి పాపి ఒక చిన్న శుకపక్షిని పట్టుకుని, అమ్మేందుకు తీసుకువచ్చాడు.
చాటుకాంర సురూపం తం పటువాక్యం సమీక్ష్య చ । గృహీతో బ్రాహ్మణైకేన మమ ప్రీత్యా సమర్పితః
ఆ ఆకర్షణీయమైన, అందమైన, చక్కగా మాట్లాడే పక్షిని చూసి, ఒక బ్రాహ్మణుడు తీసుకుని, తన ప్రేమతో నాకు ఇచ్చాడు.
జ్ఞానధ్యానస్థితో నిత్యమహమేవ ద్విజోత్తమ । సమే బాలస్వభావేన కౌతుకాత్కరసంస్థితః
బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా! నేను ఎప్పుడూ జ్ఞానధ్యానంలో ఉండేవాడిని. కానీ బాల్య స్వభావంతో, ఆసక్తితో, ఆ పక్షిని చేతిలో పెట్టుకున్నాను.
తస్య కౌతుకవాక్యైర్వా ముగ్ధోఽహం ద్విజసత్తమ । శుకస్య పుత్రరూపస్య నిత్యం తత్పరమానసః
ఆ శుకపక్షి విచిత్రమైన మాటలతో నన్ను ఆకట్టుకుంది, ద్విజశ్రేష్ఠా! నా మనసంతా ఎప్పుడూ కుమారుడిలా కనిపించే ఆ పక్షిపైనే ఉండిపోయింది.
మామేవం వదతే సోపి తాతతాతేతి ఆస్యతామ్ । స్నాతుం గచ్ఛ మహాభాగ దేవమర్చయ సాంప్రతమ్
అతడు నాకు ఇలా చెప్పేవాడు — 'తండ్రి, తండ్రి, కూర్చోండి. మీరు స్నానం చేసి, ఇప్పుడు దేవతలను పూజించండి.'
ఇత్యాదిచాటుకైర్వాక్యైర్మామేవం పరిభాషయేత్ । తస్యవాక్యవినోదేన విస్మృతం జ్ఞానముత్తమమ్
ఇలాంటి మధురమైన మాటలతో నన్ను సంబోధించేవాడు. అతని మాటల ఆనందంలో నా పరమ జ్ఞానం మరచిపోయాను.
పుష్పార్థం ఫలభోగార్థం గతోహం వనమేవ చ । నీతః శుకో బిడాలేన మమ దుఃఖస్య హేతవే
పువ్వులు, ఫలాలు కోసం అడవికి వెళ్లాను. ఆ సమయంలో, నా శుకపక్షిని ఒక పిల్లి తీసుకుపోయింది. అదే నా దుఃఖానికి కారణమైంది.
మమ సంసర్గిభిః సర్వైర్వయస్యైః సాధుచారిభిః । బిడాలేన హతః పక్షీ తేనైవ భక్షితో హి సః
నా స్నేహితులందరూ మంచి ప్రవర్తన కలవారు. అయినా, ఆ పిల్లి ఆ పక్షిని చంపి, తినేసింది.
శ్రుత్వా మృత్యుం గతం విప్ర శుకం తం చాటుకారకమ్ । మహతా దుఃఖభావేన అసుఖేనాతిదుఃఖితః
బ్రాహ్మణా! ఆ మధురంగా మాట్లాడే శుకపక్షి మరణించిందని విని, నేను తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడ్డాను.
తస్య దుఃఖేన ముగ్ధోస్మి తీవ్రేణాపి సుపీడితః । మహతా మోహజాలేన బద్ధోఽహం ద్విజపుంగవ
అతని దుఃఖంతో నేను మత్తులో పడి, తీవ్రమైన బాధతో నిండిపోయాను. గొప్ప మాయాజాలంలో చిక్కుకున్నాను, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా!
ప్రాలపం రామచంద్రేతి శుకరాజేతి పండిత । శ్లోకరాజేతి తం విప్ర మోహాచ్చలితమానసః
మోహంతో నా మనసు తడబడిపోతూ, 'రామా', 'శుకా', 'పండితా', 'శ్లోకరాజా' అని పదే పదే పలికేవాడిని, బ్రాహ్మణా!
తతోఽహం దుఃఖసంతప్తః సంజాతః స్వేనకర్మణా । వియోగేనాపి విప్రేంద్ర శుకస్య శృణు సాంప్రతమ్
ఆ దుఃఖంతో బాధపడుతూ, నా స్వకర్మ ఫలితంగా నేను జన్మించాను. శుకపక్షి వేరుపడిన బాధతో కూడి, ఇప్పుడు ఆ శుకపక్షి గురించి విను, బ్రాహ్మణాధిపతీ!
విస్మృతం తన్మయా జ్ఞానం సిద్ధేనాపి ప్రకాశితమ్ । సంస్మరఞ్ఛోకసంతప్తస్తం శుకం చాటుకారకమ్
సిద్ధుడైనా నాకు తెలిపిన ఆ జ్ఞానం నేను మరచిపోయాను. ఆ మధురంగా మాట్లాడే శుకపక్షిని గుర్తు చేసుకుంటూ, దుఃఖంలో కాలిపోతున్నాను.
వత్సవత్సేతి నిత్యం వై ప్రలపఞ్ఛృణు భార్గవ । గద్యపద్యమయైర్వాక్యైః సంస్కృతాక్షరసంయుతైః
'బిడ్డా, బిడ్డా' అని ఎప్పుడూ పలుకుతూ ఉండేవాడిని. విను భార్గవా! గద్యపద్యమయమైన, సంస్కృతాక్షరాలతో కూడిన మాటలతో.
త్వాం వినా కశ్చ మాం వత్స బోధయిష్యతి సాంప్రతమ్ । కథాభిస్తు విచిత్రాభిః పక్షిరాజప్రసాద్య మామ్
నీవు లేని ఈ సమయంలో, నా బిడ్డా, నన్ను ఎవరు బోధిస్తారు? పక్షిరాజు అనుగ్రహంతో, విచిత్రమైన కథలతో నన్ను ఆకట్టుకునే నీవే నాకు తోడు.
అస్మిన్సునిర్జనోద్యానే విహాయ క్వ గతో భవాన్ । కేన దోషేణ లిప్తోస్మి తన్మే కథయ సాంప్రతమ్
ఈ నిర్మానుష్యమైన తోటలో నన్ను వదిలేసి నీవెక్కడికి పోయావు? నేను ఏ తప్పు చేశానో చెప్పు, దాని వల్లే నాకు ఈ దుస్థితి వచ్చిందా?
ఏవంవిధైరహం వాక్యైః కరుణైస్తైస్తు మోహితః । ఏవమాది ప్రలప్యాహం శోకేనాపి సుపీడితః
ఇలాంటి దుఃఖభరితమైన మాటలతో నేను మౌఢ్యానికి లోనయ్యాను; ఇలా పలకుతూ, ఇంకా ఎక్కువగా మాట్లాడుతూ, నేను శోకంతో పూర్తిగా నిండిపోయాను.
మృతోహం తేన మోహేన తద్భావేనాపి మోహితః । మరణే యాదృశో భావో మతిశ్చాసీచ్చ యాదృశీ
ఆ మౌఢ్యంతో నేను మరణించాను; ఆ స్థితిలోనే నా మనస్సు మునిగిపోయింది. మరణ సమయంలో నాకు ఉన్న భావం, ఆలోచన కూడా అలాగే ఉండిపోయింది.
తాదృశేనాపి భావేన జాతోఽహం ద్విజసత్తమ । గర్భవాసో మయా ప్రాప్తో జ్ఞానస్మృతివిధాయకః
అదే భావంతో, ద్విజశ్రేష్ఠా, నేను మళ్లీ జన్మించాను; గర్భంలో ప్రవేశించి, జ్ఞానం, స్మృతి కలిగినవాడిగా పుట్టాను.
స్మృతం పూర్వకృతం కర్మ స్వయమేవ విచేష్టితమ్ । మయా పాపేన మూఢేన కిం కృతం హ్యకృతాత్మనా
మునుపు నేను చేసిన పనులు అన్నీ నాకు గుర్తొచ్చాయి; నా మూర్ఖత్వంతో, నియమం లేని మనసుతో, నేను ఏ పాపం చేశానో ఆలోచించాను.