వటాధఃస్థో ద్విజశ్రేష్ఠస్తమువాచ మహాశుకమ్ । కో భవాన్ధర్మవక్తా హి పక్షిరూపేణ వర్తతే
వటవృక్షం క్రింద ఉన్న గొప్ప బ్రాహ్మణుడు మహాశుకుని ఇలా అడిగాడు: 'నీరు, ధర్మాన్ని చెప్పేవాడివి, పక్షిరూపంలో ఉంటున్నావు, నువ్వెవరు?'
కిం వా దేవోఽథ గంధర్వః కిం వా విద్యాధరో భవాన్ । కస్య శాపాదిమాం ప్రాప్తో యోనిం కీరస్య పాతకీమ్
'నువ్వు దేవుడవా? గంధర్వుడవా? లేక విద్యాధరుడవా? ఎవరి శాపం వల్ల ఈ పాపపూరితమైన కీరపక్షి జన్మను పొందావు?'
కస్మాత్తే ఈదృశం జ్ఞానం వర్తతేఽతీద్రియం శుక । సుపుణ్యస్య తు కస్యాపి కస్య వై తపసః ఫలమ్
ఓ శుక, నీకు ఇంత అపూర్వమైన, ఇంద్రియాలకు అందని జ్ఞానం ఎలా వచ్చింది? ఇది ఎవరి పుణ్యఫలం, ఎవరి తపస్సు ఫలితమో చెప్పు.
కిం వా చ్ఛన్నేన రూపేణ అనేనాపి మహామతే । కస్త్వం సిద్ధోఽసి దేవో వా తన్మే కథయ కారణమ్
ఓ మహామతి, ఈ రహస్యమైన రూపంతో నీవు ఎందుకు ఉన్నావు? నువ్వెవరు? సిద్ధుడవా, దేవుడవా? దానికి కారణం చెప్పు.
కుంజల ఉవాచ- భోః సిద్ధ త్వామహం జానే కులం తే గోత్రముత్తమమ్ । విద్యాం తపఃప్రభావం చ యస్మాద్భ్రమసి మేదినీమ్
కుంజలుడు ఇలా అన్నాడు — ఓ సిద్ధుడా, నేను నిన్ను, నీ వంశాన్ని, గొప్ప కులాన్ని, నీ విద్యను, తపస్సు ప్రభావాన్ని తెలుసు. వాటి వలన నువ్వు భూమి మీద సంచరిస్తున్నావు.
సర్వం విప్ర ప్రవక్ష్యామి స్వాగతం తవ సువ్రత । ఉపవిశ్యాసనే పుణ్యే ఛాయామాశ్రయశీతలామ్
ఓ సద్బ్రాహ్మణా, నీకు స్వాగతం. నేను నీకు అన్నీ చెబుతాను. ఈ పవిత్రమైన ఆసనంపై కూర్చో, చల్లని నీడలో విశ్రాంతి తీసుకో.
అవ్యక్తప్రభవో బ్రహ్మా తస్మాజ్జజ్ఞే ప్రజాపతిః । బ్రాహ్మణస్తు గుణైర్యుక్తో భృగుర్బ్రహ్మసమో ద్విజః
అప్రకటిత మూలమున్న బ్రహ్మా జన్మించాడు. ఆయన నుండి ప్రజాపతి పుట్టాడు. మంచి లక్షణాలు కలిగిన బ్రాహ్మణుడు, భృగువు, బ్రహ్మతో సమానుడు, ఓ ద్విజా.
భార్గవో నామ తస్యాసీత్సర్వధర్మార్థతత్వవిత్ । తస్యాన్వయే భవాన్విప్ర చ్యవనః ఖ్యాతిమాన్భువి
ఆయన వంశంలో భార్గవుడు పుట్టాడు. అతడు అన్ని ధర్మాలను, సత్యాన్ని తెలిసినవాడు. అతని వంశంలో నువ్వు, ఓ బ్రాహ్మణా, భూమిపై ప్రసిద్ధి పొందిన చ్యవనుడవు.
నాహం దేవో న గంధర్వో నాహం విద్యాధరః పునః । యోహం విప్ర ప్రవక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు
నేను దేవుడిని, గంధర్వుడిని, విద్యాధరుడిని కాదు. నేను ఎవరో నీకు చెబుతాను, ఓ బ్రాహ్మణా, నా మాట విను.
కశ్యపస్య కులే జాతః కశ్చిద్బ్రాహ్మణసత్తమః । వేదవేదాంగతత్త్వజ్ఞః సర్వకర్మప్రకాశకః
కశ్యపుని వంశంలో పుట్టిన ఒక గొప్ప బ్రాహ్మణుడు ఉన్నాడు. వేదాలు, వాటి శాఖలు, అన్ని కర్మల తత్వాన్ని బాగా తెలిసినవాడు.
విద్యాధరేతి విఖ్యాతః కులశీలగుణైర్యుతః । రాజమానః శ్రియా విప్ర ఆచారైస్తపసా తదా
ఆయన విద్యాధరుడిగా ప్రసిద్ధి పొందాడు. మంచి వంశం, మంచి స్వభావం, మంచి గుణాలు కలిగి, austerityతో, మంచి ఆచారాలతో మహిమను పొందాడు, ఓ బ్రాహ్మణా.
సంబభూవుః సుతాస్తస్య విద్యాధరస్య తే త్రయః । వసుశర్మా నామశర్మా ధర్మశర్మా చ తే త్రయః
ఆ విద్యాధరుడికి ముగ్గురు కుమారులు పుట్టారు. వారు వసుశర్మ, నామశర్మ, ధర్మశర్మ — ఈ ముగ్గురూ.
తేషామహం ధర్మశర్మా కనిష్ఠో గుణవర్జితః । వసుశర్మా మమ భ్రాతా వేదశాస్త్రార్థకోవిదః
వారిలో నేను ధర్మశర్మ, చిన్నవాడిని, గుణాలు లేనివాడిని. వసుశర్మ నా అన్నయ్య, వేదాలు, శాస్త్రాల అర్థాన్ని బాగా తెలిసినవాడు.
ఆచారేణ సుసంపన్నో విద్యాదిసుగుణైః పునః । నామశర్మా మహాప్రాజ్ఞస్తద్వచ్చాసీద్గుణాధికః
నామశర్మ మంచి ఆచారంతో, విద్యతో, ఇతర మంచి లక్షణాలతో నిండినవాడు. అతడు చాలా తెలివైనవాడు, అలాగే గుణాలలో కూడా ముందున్నవాడు.
అహమేకో మహామూర్ఖః సంజాతః శృణు సత్తమ । విద్యానాముత్తమం విప్ర భావమర్థం శుభం కదా
నేనొక్కడే గొప్ప మూర్ఖుడిగా మారాను, విను, ఓ ఉత్తముడా. ఎప్పుడైనా నేను విద్యలో, దాని అర్థంలో, మంగళకరమైన స్థితిలోకి చేరుతానో, ఓ బ్రాహ్మణా?
న శృణోమి న వై యామి గురుగేహమనుత్తమమ్ । తతస్తు జనకో మే తు మామేవం పరిచింతయేత్
నేను గురువు ఇంటికి వెళ్లను, వినను కూడా. అందుకే నా తండ్రి నన్ను ఇలా ఆలోచించేవాడు.
ధర్మశర్మేతి పుత్రస్య నామాస్య తు నిరర్థకమ్ । సంజాతః క్షితిమధ్యే తు న విద్వాన్మే గుణాకరః
నా పేరు ధర్మశర్మ అని పెట్టినా, దానికి అర్థం లేదు. నేనెక్కడా పుట్టినా, నేనొక పండితుడిని, గుణాల నిలయాన్ని కాదు.
ఇతి సంచింత్య ధర్మాత్మా మామువాచ సుదుఃఖితః । వ్రజ పుత్ర గురోర్గేహం విద్యార్థం పరిసాధయ
ఇలా ఆలోచించి, ధర్మాత్ముడు అయిన నా తండ్రి, చాలా బాధతో నాతో ఇలా అన్నాడు — 'బిడ్డా, గురువు ఇంటికి వెళ్లి విద్యను సంపాదించు.'
ఏవమాకర్ణ్య తత్తస్య పితుర్వాక్యం మయాశుభమ్ । నాహం తాత గమిష్యామి గురోర్గేహం సుదుఃఖదమ్
అలా తండ్రి మాట విని, నేను అనుకూలంగా స్పందించలేదు — 'తండ్రీ, నేను గురువు ఇంటికి వెళ్లను, అక్కడ చాలా బాధ ఉంది.'
యత్ర వై తాడనం నిత్యం భ్రూభంగాది చ క్రోశనమ్ । అన్నం న దృశ్యతే తత్ర కర్మణా శృణుసత్తమ
అక్కడ నిత్యం కొట్టడం, కోపంగా చూడడం, అరవడం ఉంటాయి. అక్కడ అన్నం కూడా కనిపించదు. అలాంటి పని, విను, ఓ ఉత్తముడా.
దివారాత్రౌ న నిద్రాస్తి నాస్తి సుఖస్య సాధనమ్ । తస్మాద్దుఃఖమయం తాత న యాస్యే గురుమందిరమ్
పగలు, రాత్రి నిద్ర కూడా లేదు, సుఖానికి మార్గం కూడా లేదు. అందుకే, నాన్నా, బాధతో నిండిన ఆ గురువు గారి ఇంటికి నేను వెళ్లను.
విద్యాకార్యం కరిష్యే న క్రీడార్థమహముత్సుకః । భోక్ష్యే స్వప్స్యే ప్రసాదాత్తే కరిష్యే క్రీడనం పితః
నేను చదువు పనులు చేస్తాను, ఆట కోసం ఆశపడను. తినడం, నిద్రపోవడం, ఆడుకోవడం అన్నీ మీ అనుమతితోనే చేస్తాను నాన్నా.
డింభైః సార్ద్ధం సుఖేనాపి దివారాత్రమతంద్రితః । మామువాచ స ధర్మాత్మా మూఢం జ్ఞాత్వా సుదుఃఖితః
ఇతర పిల్లలతో కలిసి పగలు, రాత్రి అలసట లేకుండా సంతోషంగా ఉన్నా, ఆ ధర్మాత్ముడు నన్ను మూర్ఖుడిగా, ఎంతో బాధతో ఉన్నవాడిగా గుర్తించి నాతో మాట్లాడాడు.
విద్యాధర ఉవాచ- మా పుత్ర సాహసం కార్షీర్విద్యార్థముద్యమం కురు । విద్యయా ప్రాప్యతే సౌఖ్యం యశః కీర్తిస్తథాతులా
విద్యాధరుడు ఇలా అన్నాడు – కుమారా, తొందరపడి తప్పు చేయకు. చదువుకోడానికి శ్రమించు. విద్య వల్ల సుఖం, పేరు, అపూర్వమైన కీర్తి లభిస్తాయి.
జ్ఞానం స్వర్గశ్చ మోక్షశ్చ తస్మాద్విద్యాం ప్రసాధయ । పూర్వం సుదుఃఖమూలా తు పశ్చాద్విద్యా సుఖప్రదా
జ్ఞానం, స్వర్గం, మోక్షం ఇవన్నీ విద్య వల్లనే వస్తాయి. అందుకే చదువులో శ్రద్ధ పెట్టు. మొదట అది చాలా కష్టం అయినా, తరువాత చదువు సుఖాన్ని ఇస్తుంది.
తస్మాత్సాధయ పుత్ర త్వం విద్యాం గురుగృహం వ్రజ । పితుర్వాక్యమకుర్వాణో అహమేవం దినదినే
కాబట్టి, కుమారా, చదువులో నీవు శ్రమించు, గురువు గారి ఇంటికి వెళ్ళు. నాన్న మాట వినక, నేను రోజుకో రోజు—
యత్రయత్ర స్థితో నిత్యమర్థహానిం కరోమ్యహమ్ । ఉపహాసః కృతో లోకైర్మమవిప్ర ప్రకుత్సనమ్
ఎక్కడ ఉన్నా, ఎప్పుడూ ధన నష్టం కలిగించేవాడినయ్యాను. ప్రజలు నన్ను నవ్వారు బ్రాహ్మణా, నిందించారు కూడా.
మమ లజ్జా సముత్పన్నా జీవనాశకరీ తదా । విద్యార్థముద్యతో విప్ర కం గురుం ప్రార్థయామ్యహమ్
అప్పుడు నాకు చాలా లజ్జ వచ్చి, ప్రాణం పోయేంతగా బాధపడ్డాను. చదువు కోసం, బ్రాహ్మణా, ఏ గురువు వద్దకు వెళ్లాలో ఆలోచించాను.
ఇతి చింతాపరో జాతో దుఃఖశోకసమాకులః । కథం విద్యామహం జానే కథం విందామ్యహం గుణాన్
ఇలా ఆలోచనల్లో మునిగిపోయి, దుఃఖంతో, శోకంతో నిండిపోయాను. ఎలా చదువు నేర్చుకుంటాను? ఎలా మంచి లక్షణాలు సంపాదిస్తాను అని ఆలోచించాను.
కథం మే జాయతే స్వర్గః కథం మోక్షం వ్రజామ్యహమ్ । ఇత్యేవం చింతయన్విప్ర వార్ద్ధక్యమగమం పునః
నాకు స్వర్గం ఎలా వస్తుంది? మోక్షం ఎలా పొందుతాను? అని ఆలోచిస్తూ, బ్రాహ్మణా, మళ్లీ వృద్ధాప్యానికి చేరుకున్నాను.