మహామోహః సముత్పన్నో మమాంగే మునిపుంగవ । వ్యాపకః సర్వలోకానాం మమాంగే మతినాశకః
మహర్షీ, నా అంతరంగంలో గొప్ప మాయ కలిగింది. అది అన్ని లోకాలలో వ్యాపించి, నా బుద్ధిని నాశనం చేసింది.
తస్మాన్నిద్రా సముత్పన్నా యథా మర్త్యేషు వర్తతే । సుప్తయా తు మయా దృష్టః స్వప్నో వై దారుణో మునే
అందువల్ల నిద్ర వచ్చింది, మనుషులలో ఎలా వస్తుందో అలాగే. ఆ నిద్రలో నేను భయంకరమైన కలను చూశాను మునివరా!
కేనాప్యుక్తం సమేత్యైవ పురతో ద్విజసత్తమ । అవ్యక్తోఽసౌ హృషీకేశః సంసారం స గమిష్యతి
ఒకరు వచ్చి నా ముందే ఇలా అన్నారు ద్విజశ్రేష్ఠా — 'అవ్యక్తుడైన హృషీకేశుడు సంసారంలోకి వెళ్తాడు.'
తదా ప్రభృతి దుఃఖేన వ్యాపితాహం మహామతే । తన్మే త్వం కారణం బ్రూహి భవాఞ్జ్ఞానవతాం వరః
అప్పటి నుంచి మహామతుడా! నేను దుఃఖంతో నిండిపోయాను. దీనికి కారణం ఏమిటో మీరు జ్ఞానవంతులలో శ్రేష్ఠుడిగా చెప్పండి.
నారద ఉవాచ- వాతికః పైత్తికశ్చైవ కఫజః సాన్నిపాతికః । స్వప్నః ప్రవర్తతే భద్రే మానవేషు న సంశయః
నారదుడు ఇలా అన్నాడు — భద్రే! మనుషులలో కలలు వాతము, పిత్తము, కఫము లేదా వీటి మిశ్రమం వల్ల కలుగుతాయి. ఇందులో సందేహం లేదు.
న జాయతే చ దేవేషు స్వప్నో నిద్రా చ సుందరి । ఆదిత్యోదయవేలాయాం దృశ్యతే స్వప్న ఉత్తమః
అయితే దేవతల్లో కలలు, నిద్ర ఉండవు సుందరి! సూర్యోదయ సమయానికి కలలు ఉత్తమంగా కనిపిస్తాయి.
సత్స్వప్నో మానవానాం హి పుణ్యస్య ఫలదాయకః । అన్యదేవం ప్రవక్ష్యామి స్వప్నస్య కారణం శుభే
మానవులకు మంచి కలలు పుణ్యఫలాన్ని ఇస్తాయి. శుభే! ఇప్పుడు కలలకు ఇంకొక కారణాన్ని చెబుతాను.
మహావాతాందోలనైశ్చ చలంత్యాపో వరాననే । త్రుటంత్యంబుకణాః సూక్ష్మాస్తస్మాదుదకసంచయాత్
మంచి ముఖవతీ! పెద్ద గాలులతో నీళ్లు కదిలిపోతాయి. అప్పుడు నీటి చిన్న చుక్కలు ఆ నీటి సముదాయంనుంచి విడిపోతాయి.
బహిరేవ పతంత్యేతే నిర్మలాంబుకణాః శుభే । పునర్లయం ప్రయాంత్యేతే దృశ్యాదృశ్యా భవంతి వై
ఆ పవిత్రమైన నీటి చుక్కలు బయట పడిపోతాయి శుభే! తరువాత అవి మళ్లీ కలిసిపోతాయి. అవి కనబడేవి, కనబడని విధంగా మారిపోతాయి.
తద్వత్స్వప్నస్య వై భావః కథ్యతే శృణు భామిని । ఆత్మా శుద్ధో విరక్తస్తు రాగద్వేషవివర్జితః
అదేవిధంగా కలల స్వభావాన్ని నేను చెబుతాను భామినీ! మన ఆత్మ శుద్ధమైనది, విరక్తమైనది, రాగద్వేషాలు లేనిది.
పంచభూతాత్మకానాం చ ముషిత్వైవ సునిశ్చలః । షడ్వింశతిసు తత్వానాం మధ్యే చైష విరాజతే
ఐదు భూతాలతో కూడిన దేహాలను వదిలేసి, ఆత్మ స్థిరంగా ఉంటుంది. ఇరవై ఆరు తత్త్వాల మధ్య అది ప్రకాశిస్తుంది.
శుద్ధాత్మా కేవలో నిత్యః ప్రకృతేః సంగతిం గతః । తద్భావైర్వాయురూపైశ్చ చలతే స్థానతో యదా
శుద్ధాత్మ ఒక్కటే, నిత్యమైనది. అది ప్రకృతితో సంయోగం పొందినప్పుడు, ఆ వాయువుల రూపమైన కారణాలతో తన స్థానం విడిచిపోతుంది.
ఆత్మనస్తేజసశ్చైవ ప్రతితేజః ప్రజాయతే । అంతరాత్మా శుభం నామ తస్య ఏవ ప్రకథ్యతే
ఆత్మ నుండి వెలువడే తేజస్సు వల్ల మరొక తేజస్సు పుట్టుకొస్తుంది. దానినే లోనిఆత్మ అని పిలుస్తారు, ఓ మంగళకరమైనవాడా.
పయసశ్చ యథా భిన్నా భవంత్యంబుకణాః శుభే । ఆత్మనస్తు తథా తేజ అంతరాత్మా ప్రకథ్యతే
ఎలా నీటిలో నుండి విడివిడిగా నీటి బిందువులు ఏర్పడతాయో, అలాగే ఆత్మ తేజస్సు నుండి లోనిఆత్మ పుట్టుకొస్తుందని చెబుతారు, ఓ మంగళకరమైనవాడా.
స హి పృథ్వీ స వై వాయుః స చాప్యాకాశ ఏవ హి । స వై తోయం స దీప్యేత ఏతే పంచ పురా కృతాః
అది నేల, అదే గాలి, అదే ఆకాశం, అదే నీరు, అదే వెలుగు. ఈ ఐదు మొదట్లోనే సృష్టించబడ్డాయి.
ఆత్మనస్తేజసో భూతా మలరూపా మహాత్మనః । తస్యాపి సంగతిం ప్రాప్తా ఏకత్వం హి ప్రయాంతి తే
ఆ మహాత్ముని తేజస్సు నుండి భూతాలు, అశుద్ధ స్వరూపంగా పుట్టాయి. అవి ఆత్మతో ఐక్యమై, మళ్లీ ఒక్కటైపోతాయి.
స్వాత్మభావప్రదోషేణ నాశయంతి వరాననే । తత్పిండమన్యమిచ్ఛంతి వారం వారం వరాననే
తమ స్వభావంలో కలిగే లోపాల వల్ల, ఓ మంగళముఖి, అవి నాశనం చెందుతాయి. మళ్లీ మళ్లీ వేరే శరీరం కోరుకుంటూ ఉంటాయి.
తేషాం క్రీడావిహారోయం సృష్టిసంబంధకారణమ్ । ఉదకస్య తరంగస్తు జాయతే చ విలీయతే
వాటికి ఈ సృష్టిలో కలయిక, ఆటవిడుపు లాంటిది. నీటిలో అల ఎలా పుట్టి మాయమవుతుందో, అలా అవి కూడా పుట్టి లయమవుతాయి.
పునర్భూతిః పునర్హానిస్తాదృశస్య పునః పునః । అపాం రూపస్య దృష్టాంతం తద్వదేషాం న సంశయః
ఇలాంటి రూపాలకు మళ్లీ మళ్లీ పుట్టడం, మళ్లీ మళ్లీ నశించడం జరుగుతూనే ఉంటుంది. ఇది నీటి ఉదాహరణతో పోల్చవచ్చు; వాటికీ ఇదే విధంగా జరుగుతుందని సందేహం లేదు.
ఆత్మా న నశ్యతే దేవి తేజో వాయుర్న నశ్యతి । న నశ్యతో ధరాకాశౌ న నశ్యంత్యాప ఏవ చ
ఆత్మ నశించదు, ఓ దేవీ. తేజస్సు, గాలి కూడా నశించవు. నేల, ఆకాశం, నీరు కూడా నశించవు.
పంచైవ ఆత్మనా సార్ద్ధం ప్రభవంతి ప్రయాంతి చ । ఆత్మాదయో హ్యమీ భద్రే నిత్యరూపా న సంశయః
ఈ ఐదు భూతాలు ఆత్మతో కలిసి పుట్టి, మళ్లీ లయమవుతాయి. ఇవన్నీ ఆత్మతో మొదలై ఎప్పటికీ ఉండేవే, ఓ మంగళకరమైనవాడా, ఇందులో సందేహం లేదు.
పిండ ఏవ ప్రణశ్యేత తేషాం సంజాత ఏవ చ । విషయాణాం సుదోషైః స రాగద్వేషాదిభిర్హతః
శరీరమే నశిస్తుంది, అదే మళ్లీ పుడుతుంది. ఇంద్రియాల లోపాలతో, రాగద్వేషాదుల వల్ల అది బాధపడుతుంది.
ప్రాణాః ప్రయాంతి వై పిండాత్పంచపంచాత్మకా ద్విజ । పిండాంతే వసతే ఆత్మా ప్రతిరూపస్తు తస్య చ
ప్రాణాలు శరీరం విడిచిపోతాయి, అవి ఐదు స్వరూపాలుగా ఉంటాయి, ఓ ద్విజా. శరీరం అంతంలో ఆత్మ ఉంటుంది, దాని ప్రతిబింబం కూడా అక్కడే ఉంటుంది.
అంతరాత్మా యథా చాగ్నేః స్ఫులింగస్తు ప్రకాశతే । తథా ప్రకాశమాయాతి దృశ్యాదృశ్యః ప్రజాయతే
ఎలా అగ్నిలో నుండి చిరుగుపుల్లి వెలుగుతుందో, అలాగే లోనిఆత్మ వెలుగుతో కనిపించేది, కనిపించనిది రెండింటిగా అవతరిస్తుంది.
శుద్ధాత్మా చ పరం బ్రహ్మ సదా జాగర్తి నిత్యశః । అంతరాత్మా ప్రబద్ధస్తు ప్రకృతేశ్చ మహాగుణైః
పవిత్రమైన ఆత్మ, పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా ఉంటుంది. కాని లోనిఆత్మ ప్రకృతిలోని గొప్ప గుణాలతో బంధించబడి ఉంటుంది.
అన్నాహారేణ సంపుష్టైరంతరాత్మా సుఖం వ్రజేత్ । సుసుఖాజ్జాయతే మోహస్తస్మాన్మనః ప్రముహ్యతి
ఆహారం వల్ల పోషణ పొందినప్పుడు లోనిఆత్మ ఆనందాన్ని పొందుతుంది. ఎక్కువ సుఖం వల్ల మోహం కలుగుతుంది, అందువల్ల మనస్సు మాయలో పడిపోతుంది.
పశ్చాత్సంజాయతే నిద్రా తామసీ లయవర్ద్ధినీ । నాడీమార్గేణ యః సూర్యో మేరుముల్లంఘ్య గచ్ఛతి
తర్వాత నిద్ర కలుగుతుంది, అది తమోగుణంతో కూడినది, లయాన్ని పెంచుతుంది. నాడుల మార్గంలో సూర్యుడు మేరు పర్వతాన్ని దాటి వెళ్తాడు.
తదా రాత్రిః ప్రజాయేత యావన్నోదయతే రవిః । విషయాంధకారైర్ముక్తస్తు అంతరాత్మా ప్రకాశతే
అప్పుడు రాత్రి ఏర్పడుతుంది, సూర్యుడు ఉదయించేవరకు. ఇంద్రియాల అంధకారం తొలగినప్పుడు లోనిఆత్మ వెలుగుతుంటుంది.
భావైస్తత్త్వాత్మకానాం తు పంచతత్త్వైః ప్రపోషితైః । పూర్వజన్మస్థితైః పిండైరంతరాత్మా ప్రగృహ్యతే
ఐదు భూతాల స్వరూపాల వల్ల, అవి ఐదు తత్త్వాలతో పోషించబడినవిగా, గత జన్మలలో పొందిన శరీరాల ద్వారా లోనిఆత్మను గ్రహించవచ్చు.
స యాస్యతి చ వై స్థానముచ్చావచం మహామతే । సంసార అంతరాత్మా వై దోషైర్బద్ధః ప్రణీయతే
అది ఎత్తైన స్థితికైనా, తక్కువ స్థితికైనా వెళ్తుంది, ఓ మహామతివంతుడా. లోనిఆత్మ దోషాలతో బంధించబడి, సంసారంలో నడిపించబడుతుంది.