దుర్లభం నాస్తి రాజేంద్ర త్రైలోక్యే సచరాచరే । సర్వేష్వేవ సులోకేషు విద్యతే తవ సువ్రత
'ఓ రాజేంద్రా, మూడు లోకాలలో చలించేవాటిలో, నిలిచినవాటిలో నీవు సాధించలేనిది ఏదీ లేదు. అన్ని మంచి లోకాలలో నీకే లభ్యం, ఓ సువ్రతా.'
విష్ణోశ్చైవ ప్రసాదేన గగనే గతిరుత్తమా । మర్త్యలోకం సమాసాద్య త్వయైవ వసుధాధిప
'విష్ణువు అనుగ్రహంతో, ఆకాశంలో ఉన్న ఉత్తమ మార్గాన్ని పొందవచ్చు. మానవ లోకానికి వచ్చి, నీవే భూమిపతి—'
జరాపలితహీనాస్తు మృత్యుహీనా జనాః కృతాః । గృహద్వారేషు సర్వేషు మర్త్యానాం చ నరర్షభ
'వృద్ధాప్యమూ, తెల్ల జుట్టూ లేకుండా, మరణం లేకుండా, ప్రతి మానవుని ఇంటి ముందు, ఓ నరశ్రేష్ఠా, నీవే ప్రజలను చేసావు.'
కల్పద్రుమా అనేకాశ్చ త్వయైవ పరికల్పితాః । యేషాం గృహేషు మర్త్యానాం మునయః కామధేనవః
'నీవే అనేక కల్పవృక్షాలను ఏర్పరిచావు. మానవుల ఇళ్లలో మునులు, కామధేనువులు ఉండేలా చేసావు.'
త్వయైవ ప్రేషితా రాజన్స్థిరీభూతాః సదా కృతాః । సుఖినః సర్వకామైశ్చ మానవాశ్చ త్వయా కృతాః
'నీవే రాజా, వీటిని పంపి, శాశ్వతంగా నిలిపావు. నీవే ప్రజలను అన్ని కోరికలు నెరవేర్చేలా సుఖంగా ఉంచావు.'
గృహైకమధ్యే సాహస్రం కులీనానాం ప్రదృశ్యతే । ఏవం వంశవివృద్ధిశ్చ మానవానాం త్వయా కృతా
'ఒక ఇంట్లోనే వెయ్యి గొప్ప కుటుంబాలు కనిపిస్తాయి. ఇలా మానవుల వంశవృద్ధిని నీవే కలిగించావు.'
యమస్యాపి విరోధేన ఇంద్రస్య చ నరోత్తమ । వ్యాధిపాపవిహీనస్తు మర్త్యలోకస్త్వయా కృతః
యమునికీ ఇంద్రునికీ ఎదిరిగా నీవు మానవ లోకాన్ని వ్యాధులూ పాపాలూ లేని స్థితికి చేర్చావు, నరశ్రేష్ఠా.
స్వతేజసాహంకారేణ స్వర్గరూపం తు భూతలమ్ । దర్శితం హి మహారాజ త్వత్సమో నాస్తి భూపతిః
నీ తేజస్సుతో, గర్వంతో, భూమిని స్వర్గంలా మార్చావు మహారాజా. నీకు సమానమైన రాజు ఇంకొకరు లేరు.
నరో నైవ ప్రసూతో హి నోత్పత్స్యతి భవాదృశః । భవంతమిత్యహం జానే సర్వధర్మప్రభాకరమ్
నీ వంటి వాడు ఇప్పటివరకు పుట్టలేదు, ఇకపై పుట్టడంలేదు. నీవే అన్ని ధర్మాలకు వెలుగు అని నాకు తెలుసు.
తస్మాన్మయా కృతో భర్తా వదస్వైవం మమాగ్రతః । నర్మముక్త్వా నృపేంద్ర త్వం వద సత్యం మమాగ్రతః
అందుకే నేను నిన్ను నా భర్తగా అంగీకరించాను. రాజా, నా ముందు సరదాగా కాకుండా నిజం చెప్పు.
యది తే సత్యమస్తీహ ధర్మమస్తి నరాధిప । దేవలోకేషు మే నాస్తి గగనే గతిరుత్తమా
నీకు ఇక్కడ సత్యమూ ధర్మమూ ఉంటే, నరాధిపా, నాకు దేవలోకాల్లో లేదా ఆకాశంలో గొప్పదారి లేదు.
సత్యం త్యక్త్వా యదా చ త్వం నైవ స్వర్గం గమిష్యసి । తదా కూటం తవ వచో భవిష్యతి న సంశయః
నువ్వు సత్యాన్ని వదిలేస్తే, నీవు స్వర్గానికి చేరుకోలేవు. అప్పుడు నీ మాటలు అబద్ధమవుతాయి, ఇది నిస్సందేహం.
పూర్వంకృతం హి యచ్ఛ్రేయో భస్మీభూతం భవిష్యతి । రాజోవాచ- సత్యముక్తం త్వయా భద్రే సాధ్యాసాధ్యం న చాస్తి మే
ముందుగా చేసిన మేలంతా బూడిదవుతుంది. రాజు ఇలా అన్నాడు—నీ మాట సత్యం భద్రే, నాకు సాధ్యాసాధ్యాల మధ్య తేడా లేదు.
సర్వంసాధ్యం సులోకం మే సుప్రసాదాజ్జగత్పతే । స్వర్గం దేవి యతో నైమి తత్ర మే కారణం శృణు
ఈ లోకంలో నాకు అన్నీ సాధ్యమవుతున్నాయి జగత్పతికి ప్రసాదం వల్ల. దేవి, నేను స్వర్గానికి ఎందుకు పోవడం లేదో కారణం విను.
ఆగంతుం తు న దాస్యంతి లోకే మర్త్యే చ దేవతాః । తతో మే మానవాః సర్వే ప్రజాః సర్వా వరాననే
దేవతలు నన్ను మానవ లోకానికి రానివ్వరు. అందుకే అందరు నా ప్రజలు నన్ను కోల్పోతారు, సుందరీ.
మృత్యుయుక్తా భవిష్యంతి మయా హీనా న సంశయః । గంతుం స్వర్గం న వాఞ్ఛామి సత్యముక్తం వరాననే
నన్ను కోల్పోయిన ప్రజలు మరణానికి లోనవుతారు, ఇది నిస్సందేహం. నాకు స్వర్గానికి పోవాలనే కోరిక లేదు—ఇది నిజం, సుందరీ.
దేవ్యువాచ-। లోకాన్దృష్ట్వా మహారాజ ఆగమిష్యసి వై పునః । పూరయస్వ మమాద్యత్వం జాతాం శ్రద్ధాం మహాతులామ్
దేవి ఇలా అన్నది—మహారాజా, లోకాలను చూసి మళ్లీ తిరిగి వస్తావు. ఇప్పుడు నా లోపల పుట్టిన గొప్ప నమ్మకాన్ని నీవు నెరవేర్చు.
రాజోవాచ-। సర్వమేవం కరిష్యామి యత్త్వయోక్తం న సంశయః । సమాలోక్య మహాతేజా యయాతిర్నహుషాత్మజః
రాజు ఇలా అన్నాడు—నువ్వు చెప్పినదంతా నేను తప్పకుండా చేస్తాను. మహాతేజస్వి నహుషుని కుమారుడు యయాతి అన్నీ చూసి సమాధానం చెప్పాడు.
ఏవముక్త్వా ప్రియాం రాజా చింతయామాస వై తదా । అంతర్జలచరో మత్స్యః సోపి జాలే న బధ్యతే
ఇలా తన ప్రియతో మాట్లాడిన రాజు ఆలోచించసాగాడు. నీటిలో తిరిగే చేప కూడా కొండెం పడదికాదు.
మరుత్సమానవేగోపి మృగః ప్రాప్నోతి బంధనమ్ । యోజనానాం సహస్రస్థమామిషం వీక్షతే ఖగః
వాయువులా వేగంగా పరుగెత్తే జింక కూడా చిక్కిపోతుంది. పక్షి వేల యోజనాల దూరంలో ఉన్న మాంసాన్ని కూడా చూస్తుంది.
సకంఠలగ్నపాశం చ న పశ్యేద్దైవమోహితః । కాలః సమవిషమకృత్కాలః సన్మానహానిదః
కానీ దైవమూ మాయచేస్తే, గొంతులో బిగుసుకున్న ఉయ్యాలపాశాన్ని చూడలేడు. కాలం సమంగా లేదా అసమంగా వచ్చి, గౌరవాన్ని తగ్గిస్తుంది.
పరిభావకరః కాలో యత్రకుత్రాపి తిష్ఠతః । నరం కరోతి దాతారం యాచితారం చ వై పునః
ఎక్కడ ఉన్నా కాలం అవమానాన్ని కలిగిస్తుంది. మనిషిని దాతగా లేదా యాచకుడిగా మళ్లీ మారుస్తుంది.
భూతాని స్థావరాదీని దివి వా యది వా భువి । సర్వం కలయతే కాలః కాలో హ్యేక ఇదం జగత్
అచేతనమైనవీ, సజీవమైనవీ, ఆకాశంలోనో భూమిలోనో ఉన్నవీ—అన్నిటినీ కాలమే లెక్కచేస్తుంది. ఈ జగత్తు మొత్తం కాలమే.
అనాదినిధనో ధాతా జగతః కారణం పరమ్ । లోకాన్కాలః స పచతి వృక్షే ఫలమివాహితమ్
ఆదిలోనూ అంతంలోనూ లేని కాలమే సృష్టికర్త, జగత్తుకు పరమకారణం. కాలమే లోకాలను వృక్షంలో పండిన పండులా పరిపక్వం చేస్తుంది.
న మంత్రా న తపో దానం న మిత్రాణి న బాంధవాః । శక్నువంతి పరిత్రాతుం నరం కాలేన పీడితమ్
మంత్రాలు కాని, తపస్సు కాని, దానం కాని, స్నేహితులు కాని, బంధువులు కాని — ఇవేవీ కాలం చేత బాధపడుతున్న మనిషిని రక్షించలేవు.
త్రయః కాలకృతాః పాశాః శక్యంతే నాతివర్తితుమ్ । వివాహో జన్మమరణం యదా యత్ర తు యేన చ
కాలం వల్ల ఏర్పడే మూడు బంధాలు ఎవ్వరూ దాటలేరు — అవి వివాహం, జననం, మరణం. ఇవి ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎవరి ద్వారా జరుగుతాయో మన చేతిలో ఉండవు.
యథా జలధరా వ్యోమ్ని భ్రామ్యంతే మాతరిశ్వనా । తథేదం కర్మయుక్తేన కాలేన భ్రామ్యతే జగత్
ఎలా మేఘాలు ఆకాశంలో గాలి తో తిప్పబడతాయో, అలాగే ఈ లోకం కూడా కర్మతో కూడిన కాలం చేత తిప్పబడుతుంది.
సుకర్మోవాచ-। కాలోఽయం కర్మయుక్తస్తు యో నరైః సముపాసితః । కాలస్తు ప్రేరయేత్కర్మ న తం కాలః కరోతి సః
సుకర్ముడు ఇలా అన్నాడు — ఈ కాలం కర్మతో కలిసినది, దీనిని మనుషులు సేవిస్తారు. కాలం మనకు కర్మ చేయించిస్తుంది, కానీ అది తానే స్వయంగా పనులు చేయదు.
ఉపద్రవా ఘాతదోషాః సర్పాశ్చ వ్యాధయస్తతః । సర్వే కర్మనియుక్తాస్తే ప్రచరంతి చ మానుషే
బాధలు, ప్రాణహాని చేసే దోషాలు, పాములు, వ్యాధులు — ఇవన్నీ కర్మతోనే మనుషుల మధ్య సంచరిస్తుంటాయి.
సుఖస్య హేతవో యే చ ఉపాయాః పుణ్యమిశ్రితాః । తే సర్వే కర్మసంయుక్తా న పశ్యేయుః శుభాశుభమ్
సుఖానికి కారణాలు, దానికి దారి చూపే మార్గాలు, పుణ్యంతో కలిసినవి — ఇవన్నీ కర్మతోనే ఉంటాయి. ఇవి మంచిదో చెడిదో తేడా చూడవు.