ధర్మరాజం సమాయాంతం దదర్శ సురరాట్తదా । సముత్థాయ త్వరాయుక్తో దత్వా చార్ఘమనుత్తమమ్
అప్పుడు దేవతల రాజు, ధర్మరాజు వస్తున్నాడని చూసి, త్వరగా లేచి, అతనికి ఉత్తమమైన అర్ఘ్యం సమర్పించాడు.
పప్రచ్ఛాగమనం తస్య కథయస్వ మమాగ్రతః । సమాకర్ణ్య మహద్వాక్యం దేవరాజస్య భాషితమ్
ఆయన, 'నీవు ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చావో నా ముందే చెప్పు' అని అడిగాడు. దేవతల రాజు చెప్పిన గొప్ప మాటలు విని—
ధర్మరాజోఽబ్రవీత్సర్వం యయాతేశ్చరితం మహత్ । ధర్మరాజ ఉవాచ- శ్రూయతాం దేవదేవేశ యస్మాదాగమనం మమ
ధర్మరాజు యయాతి మహాత్ముని చరిత్ర అంతటినీ వివరించాడు. ధర్మరాజు ఇలా అన్నాడు— 'దేవతల దేవా! నేను ఎందుకు వచ్చానో విను.'
కథయామ్యహమత్రాపి యేనాహమాగతస్తవ । నహుషస్యాత్మజేనాపి వైష్ణవేన మహాత్మనా
'నేను ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చానో చెప్పుతాను. నహుషుని కుమారుడు, మహాత్ముడు, వైష్ణవుడు వల్లనే వచ్చాను.'
వైష్ణవాశ్చ కృతా మర్త్యా యే వసంతి మహీతలే । వైకుంఠస్య సమం రూపం మర్త్యలోకస్య వై కృతమ్
'భూమిపై నివసించే వైష్ణవులు, మానవులు, వైకుంఠానికి సమానంగా మానవ లోకాన్ని మార్చారు.'
అమరా మానవా జాతా జరారోగవివర్జితాః । పాపమేవ న కుర్వంతి అసత్యం న వదంతి తే
'అమరులు మానవులుగా మారి, వృద్ధాప్యమూ వ్యాధులూ లేకుండా ఉన్నారు. వారు పాపం చేయరు, అబద్ధం చెప్పరు.'
కామక్రోధవిహీనాస్తే లోభమోహవివర్జితాః । దానశీలా మహాత్మానః సర్వే ధర్మపరాయణాః
'వారు కామక్రోధాలు లేని వారు, లోభమోహాలు లేని వారు, దానశీలులు, మహాత్ములు, అందరూ ధర్మాన్ని పాటించేవారు.'
సర్వధర్మైః సమర్చంతి నారాయణమనామయమ్ । తేన వైష్ణవధర్మేణ మానవా జగతీతలే
'అందరూ అన్ని విధాల ధర్మాలతో నారాయణుడిని పూజిస్తున్నారు. ఆ వైష్ణవ ధర్మంతో భూమిపై మానవులు—'
నిరామయా వీతశోకాః సర్వే చ స్థిరయౌవనాః । దూర్వా వటా యథా దేవ విస్తారం యాంతి భూతలే
'రోగమూ దుఃఖమూ లేకుండా, అందరూ యవ్వనంతో నిలకడగా ఉంటున్నారు. దూర్వా గడ్డి, వట వృక్షాల్లా భూమిపై విస్తరించారు.'
తథా తే విస్తరం ప్రాప్తాః పుత్రపౌత్రైః ప్రపౌత్రకైః । తేషాం పుత్రైః ప్రపౌత్రైశ్చ వంశాద్వంశాంతరం గతాః
'అలాగే వారు కుమారులు, మనవళ్లు, మునిమనవళ్లతో విస్తరించారు. వారి కుమారులూ మునిమనవళ్లతో వంశాలు వంశాలుగా సాగుతున్నాయి.'
ఏవం హి వైష్ణవః సర్వో జరామృత్యువివర్జితః । మర్త్యలోకః కృతస్తేన నహుషస్యాత్మజేన వై
'ఇలా ప్రతి వైష్ణవుడు వృద్ధాప్యమూ మరణమూ లేకుండా ఉన్నాడు. నహుషుని కుమారుడు భూమిని ఇలా మార్చాడు.'
పదభ్రష్టోస్మి సంజాతో వ్యాపారేణ వివర్జితః । ఏతత్సర్వం సమాఖ్యాతం మమ కర్మవినాశనమ్
'నేను నా స్థానం కోల్పోయి, పనిలేని వాడినయ్యాను. ఇది అంతా చెప్పాను— నా కర్మ నాశనం అయింది.'
ఏవం జ్ఞాత్వా సహస్రాక్ష లోకస్యాస్య హితం కురు । ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యథాపృష్టోస్మి వై త్వయా
'ఇది తెలుసుకొని, సహస్రాక్షుడా! ఈ లోకానికి మేలు చేయు. నీవు అడిగినట్టు అన్నీ చెప్పాను.'
ఏతస్మాత్కారణాదింద్ర ఆగతస్తవ సన్నిధౌ । ఇంద్ర ఉవాచ- పూర్వమేవ మయా దూత ఆగమాయ మహాత్మనః
'ఈ కారణంతోనే, ఇంద్రా! నీ సమక్షానికి వచ్చాను.' ఇంద్రుడు అన్నాడు— 'మునుపే నేను మహాత్ముడిని పిలవమని దూతను పంపించాను.'
ప్రేషితో ధర్మరాజేంద్ర దూతేనాస్యాపి భాషితమ్ । నాహం స్వర్గసుఖస్యార్థీ నాగమిష్యే దివం పునః
'ధర్మరాజుని దూతతో పంపించాను. అతను ఇలా చెప్పాడు— "నాకు స్వర్గసుఖం అవసరం లేదు. మళ్లీ స్వర్గానికి రాను."'
స్వర్గరూపం కరిష్యామి సర్వం తద్భూమిమండలమ్ । ఇత్యాచచక్షే భూపాలః ప్రజాపాల్యం కరోతి సః
'నేను భూమిని అంతా స్వర్గంలా చేస్తాను' అని భూపాలుడు ప్రకటించాడు. ఇప్పుడు అతడు ప్రజలను పాలిస్తున్నాడు.
తస్య ధర్మప్రభావేణ భీతస్తిష్ఠామి సర్వదా । ధర్మ ఉవాచ- యేనకేనాప్యుపాయేన తమానయ సుభూపతిమ్
ఆ రాజు ధర్మబలం వల్ల నేను ఎప్పుడూ భయంతో ఉంటాను. ధర్ముడు ఇలా అన్నాడు — ఏదైనా మార్గం ద్వారా ఆ మహారాజును ఇక్కడికి తీసుకురా.
దేవరాజ మహాభాగ యదీచ్ఛసి మమ ప్రియమ్ । ఇత్యాకర్ణ్య వచస్తస్య ధర్మస్యాపి సురాధిపః
దేవేంద్రుడా, నీకు నన్ను సంతోషపెట్టాలనుకుంటే — ధర్ముని మాటలు విని దేవతల అధిపతి ఇలా ఆలోచించాడు.
చింతయామాస మేధావీ సర్వతత్వేన భూపతే । కామదేవం సమాహూయ గంధర్వాంశ్చ పురందరః
అతడు తెలివిగలవాడిగా అన్నీ బాగా ఆలోచించి, కామదేవుడిని, గంధర్వులను పిలిపించాడు.
మకరందం రతిం దేవ ఆనినాయ మహామనాః । తథా కురుత వై యూయం యథాఽగచ్ఛతి భూపతిః
మహాత్ముడైన ఇంద్రుడు మకరందుని, రతిని తీసుకుని, 'మీరు అందరూ రాజును ఇక్కడికి రాకుండా చేయాలి' అని చెప్పాడు.
యూయం గచ్ఛన్తు భూర్లోకం మయాదిష్టా న సంశయః । కామ ఉవాచ- యువయోస్తు ప్రియం పుణ్యం కరిష్యామి న సంశయః
మీరు అందరూ నా ఆజ్ఞతో భూమిలోకి వెళ్ళండి, సందేహం లేదు. కామదేవుడు ఇలా అన్నాడు — 'మీ ఇద్దరికీ ఇష్టమైన, పుణ్యమైన పని నేను తప్పక చేస్తాను.'
రాజానం పశ్య మాం చైవ స్థితం చైవ సమా యుధి । తథేత్యుక్త్వా గతాః సర్వే యత్ర రాజా స నాహుషిః
'రాజును, నన్ను ఇద్దరినీ సమానంగా యుద్ధంలో చూడు.' అని చెప్పి, వారు అందరూ నాహుషుడైన రాజు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు.
నటరూపేణ తే సర్వే కామాద్యాః కర్మణా ద్విజ । ఆశీర్భిరభినంద్యైవ తే చ ఊచుః సునాటకమ్
కామదేవుడు మొదలైన వారు అందరూ నటుల రూపంలోకి వచ్చి, ఆశీర్వాదాలు పలికి, అద్భుతమైన నాటకం ప్రదర్శించారు.
తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా యయాతిః పృథివీపతిః । సభాం చకార మేధావీ దేవరూపాం సుపండితైః
వారి మాటలు విన్న భూమిపతి యయాతి, తెలివిగలవాడు, తన సభను పండితులతో దేవతల సభలా అలంకరించాడు.
సమాయాతః స్వయం భూపో జ్ఞానవిజ్ఞానకోవిదః । తేషాం తు నాటకం రాజా పశ్యమానః స నాహుషిః
జ్ఞానం, విజ్ఞానం తెలిసిన రాజు తానే వచ్చి, నాహుషుడు ఆ నాటకాన్ని ఆసక్తిగా చూశాడు.
చరితం వామనస్యాపి ఉత్పత్తిం విప్రరూపిణః । రూపేణాప్రతిమా లోకే సుస్వరం గీతముత్తమమ్
వారు వామనుని కథను, బ్రాహ్మణ రూపంలో జన్మను, అందమైన రూపంతో, మధురమైన గానంతో ప్రదర్శించారు.
గాయమానా జరా రాజన్నార్యారూపేణ వై తదా । తస్యా గీతవిలాసేన హాస్యేన లలితేన చ
ఆ సమయంలో జరా, ఆర్యస్త్రీ రూపంలో పాట పాడింది. ఆమె పాట, లయ, నవ్వుతో అందరినీ ఆకట్టుకుంది.
మధురాలాపతస్తస్య కందర్పస్య చ మాయయా । మోహితస్తేన భావేన దివ్యేన చరితేన చ
ఆమె మధురమైన మాటలు, కామదేవుని మాయ వల్ల, ఆ రాజు ఆ భావంతో, ఆ దివ్య నాటనతో మోహితుడయ్యాడు.
బలేశ్చైవ యథారూపం వింధ్యావల్యా యథా పురా । వామనస్య యథారూపం చక్రే మారోథ తాదృశమ్
బలితో, వింధ్యావళితో గతంలో జరిగినట్లే, వామనుని రూపాన్ని మారు కూడా అలా సృష్టించాడు.
సూత్రధారః స్వయం కామో వసంతః పారిపార్శ్వకః । నటీవేషధరా జాతా సా రతిర్హృష్టవల్లభా
కామదేవుడు తానే సూత్రధారి అయ్యాడు, వసంతుడు సహాయకుడయ్యాడు. రతి తన ప్రియుడితో కలిసి నటిగా మారింది.