అనిత్యతాత్ర భావానాం కృతకామ్యస్య దేహినః । అన్యోన్య మర్మభేదాచ్చ అన్యోన్య కరపీడనాత్
విషయాల నశ్వరత్వం, శరీరధారులకు కోరికలు, పరస్పరం హాని చేయడం, ఒకరిపై ఒకరు బాధ పెడతారు — ఇవన్నీ బాధలకు కారణం.
లుబ్ధాశ్చ పాపభేదేన అన్యోన్యస్య చ భక్షణమ్ । ఇత్యేవమాదిభిర్దుఃఖైర్యస్మాద్భీతం చరాచరమ్
లోభులు పాపంతో పరస్పరం తినేస్తారు. ఇలాంటి బాధల వల్ల జంతువులు, చెట్లు–పొదలు అన్నీ భయంతో ఉంటాయి.
నిరయాది మనుష్యాంతం తస్మాత్సర్వం త్యజేద్బుధః । స్కంధాత్స్కంధేన యన్భారం విశ్రామం మన్యతే యథా
నరకం నుంచి మనుష్య స్థానం వరకు — అందువల్ల జ్ఞానులు అన్నీ వదిలేయాలి. ఒక భారం ఒక భుజం నుంచి ఇంకొక భుజానికి మార్చినట్టు విశ్రాంతి పొందుతారు.
తద్వత్సర్వమిదం లోకే దుఃఖం దుఃఖేన శామ్యతి । అన్యోన్యాతిశయోపేతాః సర్వదా భోగసంప్లవాః
అలాగే, లోకంలో అన్ని బాధలు ఇంకొక బాధతో తగ్గిపోతాయి. అనుభవాలు ఎప్పుడూ పరస్పర పోటీతో, మితిమీరిన ఆనందంతో కలిసే ఉంటాయి.
ధర్మక్షయాచ్చ దేవానాం దివి దుఃఖమవస్థితమ్ । నానాయోనిసహస్రేషు సంభవః పుణ్యసంక్షయాత్
పుణ్యం తగ్గిపోయినప్పుడు దేవతలకు కూడా స్వర్గంలో బాధ కలుగుతుంది. పుణ్యం తగ్గినప్పుడు అనేక జన్మలు కలుగుతాయి.
రోగాశ్చ వివిధాకారా దేవలోకేఽపి సంస్మృతాః । యజ్ఞస్య హి శిరశ్ఛిన్నమశ్విభ్యాం సంధితం పునః
దేవలోకంలో కూడా ఎన్నో రకాల వ్యాధులు ఉంటాయని చెప్పబడింది. యజ్ఞానికి తల తెగిపోయినప్పుడు అశ్వినులు దానిని మళ్లీ జత చేశారు.
తేన దోషేణ యజ్ఞస్య శిరోరోగః సదైవ హి । మార్తండభానోః కుష్ఠం చ వరుణస్య జలోదరమ్
ఆ తప్పు వల్ల యజ్ఞానికి ఎప్పుడూ తల నొప్పి ఉండేది. సూర్యునికి కుష్ఠు వ్యాధి వచ్చింది, వరుణునికి జలోదరం కలిగింది.
పూష్ణోదశనవైకల్యం భుజస్తంభః శచీపతేః । సుమహాన్క్షయరోగశ్చ సోమస్య పరికీర్తితః
పూషణుడు పళ్లను కోల్పోయాడు, ఇంద్రుని చేతులు కఠినంగా మారాయి, సోమునికి తీవ్రమైన క్షయవ్యాధి వచ్చింది.
జ్వరశ్చ సుమహానాసీద్దక్షస్యాపి ప్రజాపతేః । కల్పేకల్పే చ దేవానాం మహతామపి సంక్షయః
దక్షుడైన ప్రజాపతికి గొప్ప జ్వరం వచ్చింది. ప్రతి యుగంలో దేవతలు, ఎంత గొప్పవారైనా, క్షయం అనుభవిస్తారు.
పరార్ధద్వయకాలాంతే బ్రహ్మణశ్చాప్యనిత్యతా । దక్షస్య దుహితాం పౌత్రీం బ్రహ్మా కామితవాన్పునః
రెండు పరార్ధాల అనంతరం బ్రహ్ముడికీ నశ్వరత కలుగుతుంది. బ్రహ్ముడు మళ్లీ దక్షుని మనవరాలిని ఆకాంక్షించాడు.
క్రోధేన చ జయాం దేవీం యోగజ్ఞాం శప్తవాన్ప్రభుః । కామక్రోధౌ స్థితౌ యత్ర తత్ర దోషాస్తదాత్మకాః
కోపంతో ప్రభువు యోగశక్తి కలిగిన జయాదేవిని శపించాడు. ఎక్కడ కామమూ కోపమూ ఉంటాయో అక్కడ అలాంటి దోషాలే కలుగుతాయి.
దుఃఖాని చ సమస్తాని సంస్థితాని న సంశయః । విశీర్ణజన్మమరణం సర్వాశిత్వం హవిర్భుజః
అన్ని బాధలు అక్కడే నిలిచినవే, ఇందులో సందేహం లేదు. జనన మరణ చక్రం విచ్ఛిన్నమవుతుంది, హవిర్భుజులు అన్నింటినీ అనుభవిస్తారు.
స్త్రీవధః కామసక్తిశ్చ సారథ్యం పాండవే బలే । రుద్రేణ త్రిపురం దగ్ధం దక్షయజ్ఞో వినాశితః
స్త్రీ హత్య, కామానికి ఆసక్తి, పాండవ సైన్యంలో అర్జునుని సారథ్యం, రుద్రుడు త్రిపురాన్ని కాల్చడం, దక్షుని యజ్ఞం నాశనం అవడం—
స్కందస్య జన్మ వై శుక్రాత్క్రీడాదీనాం సహస్రశః । ఏవం త్రయోపి రాగాద్యైర్దోషైర్దేవాః సమన్వితాః
శుక్రుని ద్వారా స్కందుని జననం, వేలాది ఆటలు—ఇలా ఈ ముగ్గురు దేవతలు కూడా కామాది దోషాలకు లోనవుతారు.
ఏభ్యః పరః ప్రభుః శాంతః పరిపూర్ణః స ముక్తిదః । ఏవమేతజ్జగత్సర్వమన్యోన్యాతిశయే స్థితమ్
ఇవన్నింటికంటే మించినవాడు శాంత స్వరూపి, సంపూర్ణుడు, మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు. ఈ లోకమంతా పరస్పర ఆధిక్యంలోనే ఉంది.
దుఃఖైరాకులితం జ్ఞాత్వా నిర్వేదం పరమం వ్రజేత్ । నిర్వేదాచ్చ విరాగః స్యాద్విరాగాజ్జ్ఞానసంభవః
ఈ లోకం బాధలతో నిండినదని తెలుసుకుని, పరమ వైరాగ్యం పొందాలి. వైరాగ్యంతో విరక్తి కలుగుతుంది, విరక్తితో జ్ఞానం పుట్టుకొస్తుంది.
జ్ఞానేన తత్పరం జ్ఞానం శివం ముక్తిమవాప్నుయాత్ । సమస్తదుఃఖనిర్ముక్త స్వస్థాత్మా స సుఖీ తదా
జ్ఞానంతో ఆ పరమ జ్ఞానాన్ని, శివత్వాన్ని, మోక్షాన్ని పొందవచ్చు. అన్ని బాధల నుండి విముక్తుడై, తన సహజ స్వరూపంలో స్థితుడై, ఆనందంగా ఉంటాడు.
సర్వజ్ఞః పరిపూర్ణశ్చ ముక్త ఇత్యభిధీయతే । మాతలిరువాచ- ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యత్త్వయా పరిపృచ్ఛితమ్
అటువంటి వాడిని సర్వజ్ఞుడు, సంపూర్ణుడు, ముక్తుడు అని అంటారు. మాతలి ఇలా అన్నాడు— నీవు అడిగినదంతా నీకు వివరంగా చెప్పాను.
ధర్మాధర్మవివేకో హి సర్వజ్ఞానసముద్భవః । ఇంద్రలోకే ప్రగంతవ్యం దేవరాజస్య శాసనాత్
ధర్మాధర్మాల మధ్య వివేచనమే సర్వజ్ఞానానికి మూలం. దేవేంద్రుని ఆజ్ఞతో మనం ఇంద్రలోకానికి వెళ్లాలి.
యయాతిరువాచ- అస్మద్భాగ్యప్రసంగేన భవతో దర్శనం మమ । సంజాతం శక్రసంవాహ ఏతచ్ఛ్రేయో మమాతులమ్
యయాతి ఇలా అన్నాడు— నా అదృష్టంతోనే మిమ్మల్ని దర్శించగలిగాను. శక్రుని సారథితో ఈ కలిసికలవడం నాకు అపూర్వమైన శుభం.
మానవా మర్త్యలోకే చ పాపం కుర్వంతి దారుణమ్ । తేషాం కర్మవిపాకం చ మాతలే వద సాంప్రతమ్
మనుష్యులు మానవ లోకంలో భయంకరమైన పాపాలు చేస్తారు. మాతలి! వాళ్ల కర్మ ఫలితాలు ఇప్పుడు నాకు చెప్పు.
మాతలిరువాచ- శ్రూయతామభిధాస్యామి పాపాచారస్య లక్షణమ్ । శ్రుతే సతి మహజ్జ్ఞానమత్రలోకే ప్రజాయతే
మాతలి ఇలా అన్నాడు— విను, పాపాచార లక్షణాలను వివరంగా చెబుతాను. ఇవి విన్నవారికి ఈ లోకంలో గొప్ప జ్ఞానం కలుగుతుంది.
వేదనిందాం ప్రకుర్వంతి బ్రహ్మాచారస్య కుత్సనమ్ । మహాపాతకమేవాపి జ్ఞాతవ్యం జ్ఞానపండితైః
వేదాలను నిందించడం, బ్రాహ్మణాచారాన్ని తక్కువగా చూడడం—ఇవి కూడా జ్ఞానవంతులు మహాపాతకంగా తెలుసుకోవాలి.
సాధూనామపి సర్వేషాం యః పీడాం హి సమాచరేత్ । మహాపాతకమేవాపి ప్రాయశ్చిత్తే న హి వ్రజేత్
ఎవరైనా సద్గుణులైన వారికీ బాధ కలిగిస్తే, అది కూడా మహాపాతకమే. దానికి ప్రాయశ్చిత్తం ఉండదు.
కులాచారం పరిత్యజ్య అన్యాచారం వ్రజంతి చ । ఏతచ్చ పాతకం ఘోరం కథితం కృత్యవేదిభిః
తన వంశపారంపర్య ఆచారాలను వదిలేసి, ఇతరుల ఆచారాలను అనుసరించడం, ఇది కర్మలను బాగా తెలిసినవారు ఘోరమైన పాపమని చెప్పారు.
మాతాపిత్రోశ్చ యో నిందాం తాడనం భగినీషు చ । పితృస్వసృనిందనం చ తదేవ పాతకం ధ్రువమ్
తల్లి, తండ్రిని లేదా సోదరీమణులను దూషించడం, కొట్టడం, లేదా పితృస్వసరిని అవమానించడం — ఇవన్నీ నిస్సందేహంగా పాపమే.
సంప్రాప్తే శ్రాద్ధకాలేపి పంచక్రోశాంతరేస్థితమ్ । జామాతరం పరిత్యజ్య తథా చ దుహితుః సుతమ్
శ్రాద్ధకాలంలో ఐదు క్రోశాల దూరంలో ఉండి, మన జామాతను లేదా కుమార్తె కుమారుడిని వదిలిపెడితే,
స్వసారం చైవ స్వస్రీయం పరిత్యజ్య ప్రవర్తతే । కామాత్క్రోధాద్భయాద్వాపి అన్యం భోజయతే యదా
అలాగే సోదరి లేదా మేనల్లుడు/మెనకోడలిని కూడా వదిలిపట్టి, కోరిక, కోపం లేదా భయంతో వేరే వాళ్లను భోజనానికి పిలిస్తే,
పితరో నైవ భుంజంతి దేవాశ్చైవ న భుంజతే । ఏతచ్చ పాతకం తస్య పితృఘాతసమం కృతమ్
అప్పుడు పితృదేవతలు కూడా భోజనం చేయరు, దేవతలు కూడా ఆహారం స్వీకరించరు. ఇది పితృహత్యకు సమానమైన ఘోరపాపంగా భావించబడుతుంది.
దానకాలేపి సంప్రాప్తే ఆగతే బ్రాహ్మణే కిల । భూరిదానం పరిత్యజ్య కతిభ్యో హి ప్రదీయతే
దానం చేయాల్సిన సమయం వచ్చినప్పుడు, బ్రాహ్మణుడు వచ్చినా, ఎక్కువగా దానం చేయకుండా కొద్దిమందికే ఇస్తే,