ఆత్మయూథవియోగైశ్చ బలాన్నయనబంధనే । పశూనాం సంతి కాయానామేవం దుఃఖాన్యనేకశః
తమ గుంపు నుంచి వేరు చేయడం, బలవంతంగా ఎక్కడికైనా తీసుకెళ్లడం, బందీగా పెట్టడం వల్ల జంతువులు ఎన్నో రకాల శరీరబాధలు అనుభవిస్తాయి.
వర్షాశీతాతపాద్దుఃఖం సుకష్టం గ్రహపక్షిణామ్ । క్లేశమానాతి కాయానామేవం దుఃఖాన్యనేకధా
వర్షం, చలి, ఎండ వల్ల బందీ పక్షులు, జంతువులకు తీవ్రమైన బాధలు కలుగుతాయి. ఇలా శరీరానికి అనేక విధాలుగా బాధలు వస్తుంటాయి.
గర్భవాసే మహద్దుఃఖం జన్మదుఃఖం తథా నృణామ్ । సుబాల్యదుఃఖం చాజ్ఞానం కౌమారే గురుశాసనమ్
మనుషులకు గర్భంలో ఉండటం, పుట్టడం చాలా పెద్ద బాధ. చిన్నప్పుడూ బాధ, అజ్ఞానం, యవ్వనంలో పెద్దవారి కఠినమైన నియమాలు బాధను కలిగిస్తాయి.
యౌవనే కామరాగాభ్యాం దుఃఖం చైవేర్ష్యయా పునః । కృషివాణిజ్యసేవాద్యైర్గోరక్షాదిక కర్మభిః
యవ్వనంలో కామరాగం వల్ల, మళ్లీ అసూయ వల్ల బాధ కలుగుతుంది. వ్యవసాయం, వ్యాపారం, సేవ, గోరక్షణ వంటి పనుల వల్ల కూడా బాధలు ఎదురవుతాయి.
వృద్ధభావే చ జరయా వ్యాధిభిశ్చ ప్రపీడనాత్ । మరణే చ మహద్దుఃఖం ప్రార్థనాయాం తతోధికమ్
వృద్ధాప్యంలో ముదిరిన శరీరం, వ్యాధులు బాధిస్తాయి. మరణ సమయంలో పెద్ద బాధ, జీవించాలనే ఆశలో మరింత ఎక్కువ బాధ కలుగుతుంది.
రాజాగ్నిజలదాఘాతచౌరశత్రు భయం మహత్ । అర్థస్యార్జనరక్షాయాం భయం నాశే వ్యయే పునః
రాజు, అగ్ని, నీరు, దెబ్బలు, దొంగలు, శత్రువులు — వీటి వల్ల పెద్ద భయం. ధనం సంపాదించడంలో, దాన్ని కాపాడడంలో భయం, దాని నష్టం, ఖర్చులో మళ్లీ భయం కలుగుతుంది.
కార్పణ్యం మత్సరో దమ్భో ధనాధిక్యే భయం మహత్ । అకార్యే సంప్రవృత్తిశ్చ దుఃఖాని ధనినాం సదా
ధనికులకు దుఃఖం, అసూయ, అబద్ధం, ధనం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు పెద్ద భయం, తప్పు పనుల్లో పడిపోవడం వల్ల ఎప్పుడూ బాధలు కలుగుతుంటాయి.
భృత్యవృత్తిః కుసీదం చ దాసత్వం పరతంత్రతా । ఇష్టానిష్టాభియోగశ్చ సంయోగాశ్చ సహస్రశః
ఉద్యోగం, వడ్డీ వ్యాపారం, దాసత్వం, ఇతరులపై ఆధారపడటం, ఇష్టమైనవి–ఇష్టంలేని వాటితో కలిసిపోవడం — ఇవన్నీ వేలాది విధాలుగా బాధలు కలిగిస్తాయి.
దుర్భిక్షం దుర్భగత్వం చ మూర్ఖత్వం చ దరిద్రతా । అధరోత్తరభాగశ్చ నారకం రాజవిక్రమమ్
పొట్టకూటి కష్టం, దురదృష్టం, మూర్ఖత్వం, పేదరికం, తక్కువ స్థానం, నరకం, రాజు బాధలు — ఇవన్నీ బాధలకు మూలాలు.
అన్యోన్యాభిభవం దుఃఖమన్యాంన్యతో భయం మహత్ । అన్యోన్యాచ్చ ప్రకోపశ్చ రాజ్ఞో దుఃఖం మహీభృతామ్
ఒకరిపై ఒకరు అధికారం చూపడం వల్ల బాధ, పరస్పర భయం, కోపం, రాజులకు ప్రజల వల్ల కలిగే బాధ కూడా ఉంది.
అనిత్యతాత్ర భావానాం కృతకామ్యస్య దేహినః । అన్యోన్య మర్మభేదాచ్చ అన్యోన్య కరపీడనాత్
విషయాల నశ్వరత్వం, శరీరధారులకు కోరికలు, పరస్పరం హాని చేయడం, ఒకరిపై ఒకరు బాధ పెడతారు — ఇవన్నీ బాధలకు కారణం.
లుబ్ధాశ్చ పాపభేదేన అన్యోన్యస్య చ భక్షణమ్ । ఇత్యేవమాదిభిర్దుఃఖైర్యస్మాద్భీతం చరాచరమ్
లోభులు పాపంతో పరస్పరం తినేస్తారు. ఇలాంటి బాధల వల్ల జంతువులు, చెట్లు–పొదలు అన్నీ భయంతో ఉంటాయి.
నిరయాది మనుష్యాంతం తస్మాత్సర్వం త్యజేద్బుధః । స్కంధాత్స్కంధేన యన్భారం విశ్రామం మన్యతే యథా
నరకం నుంచి మనుష్య స్థానం వరకు — అందువల్ల జ్ఞానులు అన్నీ వదిలేయాలి. ఒక భారం ఒక భుజం నుంచి ఇంకొక భుజానికి మార్చినట్టు విశ్రాంతి పొందుతారు.
తద్వత్సర్వమిదం లోకే దుఃఖం దుఃఖేన శామ్యతి । అన్యోన్యాతిశయోపేతాః సర్వదా భోగసంప్లవాః
అలాగే, లోకంలో అన్ని బాధలు ఇంకొక బాధతో తగ్గిపోతాయి. అనుభవాలు ఎప్పుడూ పరస్పర పోటీతో, మితిమీరిన ఆనందంతో కలిసే ఉంటాయి.
ధర్మక్షయాచ్చ దేవానాం దివి దుఃఖమవస్థితమ్ । నానాయోనిసహస్రేషు సంభవః పుణ్యసంక్షయాత్
పుణ్యం తగ్గిపోయినప్పుడు దేవతలకు కూడా స్వర్గంలో బాధ కలుగుతుంది. పుణ్యం తగ్గినప్పుడు అనేక జన్మలు కలుగుతాయి.
రోగాశ్చ వివిధాకారా దేవలోకేఽపి సంస్మృతాః । యజ్ఞస్య హి శిరశ్ఛిన్నమశ్విభ్యాం సంధితం పునః
దేవలోకంలో కూడా ఎన్నో రకాల వ్యాధులు ఉంటాయని చెప్పబడింది. యజ్ఞానికి తల తెగిపోయినప్పుడు అశ్వినులు దానిని మళ్లీ జత చేశారు.
తేన దోషేణ యజ్ఞస్య శిరోరోగః సదైవ హి । మార్తండభానోః కుష్ఠం చ వరుణస్య జలోదరమ్
ఆ తప్పు వల్ల యజ్ఞానికి ఎప్పుడూ తల నొప్పి ఉండేది. సూర్యునికి కుష్ఠు వ్యాధి వచ్చింది, వరుణునికి జలోదరం కలిగింది.
పూష్ణోదశనవైకల్యం భుజస్తంభః శచీపతేః । సుమహాన్క్షయరోగశ్చ సోమస్య పరికీర్తితః
పూషణుడు పళ్లను కోల్పోయాడు, ఇంద్రుని చేతులు కఠినంగా మారాయి, సోమునికి తీవ్రమైన క్షయవ్యాధి వచ్చింది.
జ్వరశ్చ సుమహానాసీద్దక్షస్యాపి ప్రజాపతేః । కల్పేకల్పే చ దేవానాం మహతామపి సంక్షయః
దక్షుడైన ప్రజాపతికి గొప్ప జ్వరం వచ్చింది. ప్రతి యుగంలో దేవతలు, ఎంత గొప్పవారైనా, క్షయం అనుభవిస్తారు.
పరార్ధద్వయకాలాంతే బ్రహ్మణశ్చాప్యనిత్యతా । దక్షస్య దుహితాం పౌత్రీం బ్రహ్మా కామితవాన్పునః
రెండు పరార్ధాల అనంతరం బ్రహ్ముడికీ నశ్వరత కలుగుతుంది. బ్రహ్ముడు మళ్లీ దక్షుని మనవరాలిని ఆకాంక్షించాడు.
క్రోధేన చ జయాం దేవీం యోగజ్ఞాం శప్తవాన్ప్రభుః । కామక్రోధౌ స్థితౌ యత్ర తత్ర దోషాస్తదాత్మకాః
కోపంతో ప్రభువు యోగశక్తి కలిగిన జయాదేవిని శపించాడు. ఎక్కడ కామమూ కోపమూ ఉంటాయో అక్కడ అలాంటి దోషాలే కలుగుతాయి.
దుఃఖాని చ సమస్తాని సంస్థితాని న సంశయః । విశీర్ణజన్మమరణం సర్వాశిత్వం హవిర్భుజః
అన్ని బాధలు అక్కడే నిలిచినవే, ఇందులో సందేహం లేదు. జనన మరణ చక్రం విచ్ఛిన్నమవుతుంది, హవిర్భుజులు అన్నింటినీ అనుభవిస్తారు.
స్త్రీవధః కామసక్తిశ్చ సారథ్యం పాండవే బలే । రుద్రేణ త్రిపురం దగ్ధం దక్షయజ్ఞో వినాశితః
స్త్రీ హత్య, కామానికి ఆసక్తి, పాండవ సైన్యంలో అర్జునుని సారథ్యం, రుద్రుడు త్రిపురాన్ని కాల్చడం, దక్షుని యజ్ఞం నాశనం అవడం—
స్కందస్య జన్మ వై శుక్రాత్క్రీడాదీనాం సహస్రశః । ఏవం త్రయోపి రాగాద్యైర్దోషైర్దేవాః సమన్వితాః
శుక్రుని ద్వారా స్కందుని జననం, వేలాది ఆటలు—ఇలా ఈ ముగ్గురు దేవతలు కూడా కామాది దోషాలకు లోనవుతారు.
ఏభ్యః పరః ప్రభుః శాంతః పరిపూర్ణః స ముక్తిదః । ఏవమేతజ్జగత్సర్వమన్యోన్యాతిశయే స్థితమ్
ఇవన్నింటికంటే మించినవాడు శాంత స్వరూపి, సంపూర్ణుడు, మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు. ఈ లోకమంతా పరస్పర ఆధిక్యంలోనే ఉంది.
దుఃఖైరాకులితం జ్ఞాత్వా నిర్వేదం పరమం వ్రజేత్ । నిర్వేదాచ్చ విరాగః స్యాద్విరాగాజ్జ్ఞానసంభవః
ఈ లోకం బాధలతో నిండినదని తెలుసుకుని, పరమ వైరాగ్యం పొందాలి. వైరాగ్యంతో విరక్తి కలుగుతుంది, విరక్తితో జ్ఞానం పుట్టుకొస్తుంది.
జ్ఞానేన తత్పరం జ్ఞానం శివం ముక్తిమవాప్నుయాత్ । సమస్తదుఃఖనిర్ముక్త స్వస్థాత్మా స సుఖీ తదా
జ్ఞానంతో ఆ పరమ జ్ఞానాన్ని, శివత్వాన్ని, మోక్షాన్ని పొందవచ్చు. అన్ని బాధల నుండి విముక్తుడై, తన సహజ స్వరూపంలో స్థితుడై, ఆనందంగా ఉంటాడు.
సర్వజ్ఞః పరిపూర్ణశ్చ ముక్త ఇత్యభిధీయతే । మాతలిరువాచ- ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యత్త్వయా పరిపృచ్ఛితమ్
అటువంటి వాడిని సర్వజ్ఞుడు, సంపూర్ణుడు, ముక్తుడు అని అంటారు. మాతలి ఇలా అన్నాడు— నీవు అడిగినదంతా నీకు వివరంగా చెప్పాను.
ధర్మాధర్మవివేకో హి సర్వజ్ఞానసముద్భవః । ఇంద్రలోకే ప్రగంతవ్యం దేవరాజస్య శాసనాత్
ధర్మాధర్మాల మధ్య వివేచనమే సర్వజ్ఞానానికి మూలం. దేవేంద్రుని ఆజ్ఞతో మనం ఇంద్రలోకానికి వెళ్లాలి.
యయాతిరువాచ- అస్మద్భాగ్యప్రసంగేన భవతో దర్శనం మమ । సంజాతం శక్రసంవాహ ఏతచ్ఛ్రేయో మమాతులమ్
యయాతి ఇలా అన్నాడు— నా అదృష్టంతోనే మిమ్మల్ని దర్శించగలిగాను. శక్రుని సారథితో ఈ కలిసికలవడం నాకు అపూర్వమైన శుభం.