ఛిన్నమూలతరుర్యద్వద్దివసైః పతతి క్షితౌ । పుణ్యస్య సంక్షయాత్తద్వన్నిపతంతి దివౌకసః
వేర్లు కోసిన చెట్టు కొంతకాలానికి నేలపై పడిపోతుంది. అలాగే పుణ్యం తగ్గిపోయినప్పుడు, స్వర్గవాసులు కూడా కింద పడిపోతారు.
సుఖాభిలాషనిష్ఠానాం సుఖభోగాది సంప్లవైః । అకస్మాత్పతితం దుఃఖం కష్టం స్వర్గేదివౌకసామ్
సుఖాన్ని కోరుతూ, అనేక రకాల ఆనందాల్లో మునిగిపోయినవారికి, స్వర్గంలో ఉన్నప్పటికీ, అకస్మాత్తుగా తీవ్రమైన దుఃఖం వస్తుంది.
ఇతి స్వర్గేఽపి దేవానాం నాస్తి సౌఖ్యం విచారతః । క్షయశ్చ విషయాసిద్ధౌ స్వర్గే భోగాయ కర్మణామ్
అందువల్ల స్వర్గంలో ఉన్న దేవతలకు కూడా, ఆలోచిస్తే నిజమైన సుఖం ఉండదు. అనుభవాలు ముగిసిన తర్వాత, స్వర్గానికి కారణమైన పుణ్యఫలాలు కూడా పోతాయి.
తత్ర దుఃఖం మహత్కష్టం నరకాగ్నిషు దేహినామ్ । ఘోరైశ్చ వివిధైర్భావైర్వాఙ్మనః కాయ సంభవైః
అక్కడ నరకాగ్నిలో జీవులు తీవ్రమైన, భయంకరమైన దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తారు. మాట, మనసు, శరీరంతో కలిగే భయంకరమైన బాధలు ఉంటాయి.
కుఠారచ్ఛేదనం తీవ్రం వల్కలానాం చ తక్షణమ్ । పర్ణశాఖాఫలానాం చ పాతశ్చండేన వాయునా
అక్కడ గొడ్డళ్లతో నరుకుట, చెట్ల తొక్కను తీసివేయుట, గాలితో ఆకులు, కొమ్మలు, పండ్లు ఊడిపోవుట వంటి తీవ్రమైన బాధలు ఉంటాయి.
ఉన్మూలనాన్నదీభిశ్చ గజైరన్యైశ్చ దేహిభిః । దావాగ్నిహిమశోషైశ్చ దుఃఖం స్థావరజాతిషు
నదుల వలన, ఏనుగుల వలన, ఇతర జంతువుల వలన చెట్లు పెకిలిపోవడం, అరణ్యాగ్ని, చలి, ఎండ వల్ల స్థావరజాతులకు ఎన్నో బాధలు కలుగుతాయి.
తద్వద్భుజంగసర్పాణాం క్రోధే దుఃఖం చ దారుణమ్ । దుష్టానాం ఘాతనం లోకే పాశేన చ నిబంధనమ్
అలాగే పాములకు కోపంతో తీవ్రమైన దుఃఖం కలుగుతుంది. దుష్టులకు లోకంలో హింస, తాడుతో కట్టివేయడం వంటి శిక్షలు ఎదురవుతాయి.
అకస్మాజ్జన్మమరణం కీటానాం చ ముహుర్ముహుః । సరీసృపనికాయానామేవం దుఃఖాన్యనేకధా
పురుగులకు అకస్మాత్తుగా జననం, మరణం పదే పదే జరుగుతుంటుంది. సరీసృపాలకు, క్రిమికీటకాదులకు కూడా ఇలానే అనేక రకాల బాధలు ఉంటాయి.
పశూనామాత్మశమనం దండతాడనమేవ చ । నాసావేధేన సంత్రాసః ప్రతోదేన సుతాడనమ్
జంతువులకు నియమం చెయ్యించేందుకు కొరడాతో కొట్టడం, ముక్కులో దులిపి భయపెట్టడం, కర్రతో గట్టిగా తాకడం వంటివి చేస్తారు.
వేత్రకాష్ఠాదినిగడైరంకుశేనాంగబంధనమ్ । భావేన మనసా క్లేశైర్భిక్షా యువాదిపీడనమ్
కర్రలు, చెక్కబందీలు, అంకుశం వంటివాటితో కట్టేయడం, మనసుతో బాధ పెట్టడం, భిక్షాటన లేదా యవ్వనంలో కలిగే కష్టాలు — ఇవన్నీ శరీరానికి బాధలు కలిగిస్తాయి.
ఆత్మయూథవియోగైశ్చ బలాన్నయనబంధనే । పశూనాం సంతి కాయానామేవం దుఃఖాన్యనేకశః
తమ గుంపు నుంచి వేరు చేయడం, బలవంతంగా ఎక్కడికైనా తీసుకెళ్లడం, బందీగా పెట్టడం వల్ల జంతువులు ఎన్నో రకాల శరీరబాధలు అనుభవిస్తాయి.
వర్షాశీతాతపాద్దుఃఖం సుకష్టం గ్రహపక్షిణామ్ । క్లేశమానాతి కాయానామేవం దుఃఖాన్యనేకధా
వర్షం, చలి, ఎండ వల్ల బందీ పక్షులు, జంతువులకు తీవ్రమైన బాధలు కలుగుతాయి. ఇలా శరీరానికి అనేక విధాలుగా బాధలు వస్తుంటాయి.
గర్భవాసే మహద్దుఃఖం జన్మదుఃఖం తథా నృణామ్ । సుబాల్యదుఃఖం చాజ్ఞానం కౌమారే గురుశాసనమ్
మనుషులకు గర్భంలో ఉండటం, పుట్టడం చాలా పెద్ద బాధ. చిన్నప్పుడూ బాధ, అజ్ఞానం, యవ్వనంలో పెద్దవారి కఠినమైన నియమాలు బాధను కలిగిస్తాయి.
యౌవనే కామరాగాభ్యాం దుఃఖం చైవేర్ష్యయా పునః । కృషివాణిజ్యసేవాద్యైర్గోరక్షాదిక కర్మభిః
యవ్వనంలో కామరాగం వల్ల, మళ్లీ అసూయ వల్ల బాధ కలుగుతుంది. వ్యవసాయం, వ్యాపారం, సేవ, గోరక్షణ వంటి పనుల వల్ల కూడా బాధలు ఎదురవుతాయి.
వృద్ధభావే చ జరయా వ్యాధిభిశ్చ ప్రపీడనాత్ । మరణే చ మహద్దుఃఖం ప్రార్థనాయాం తతోధికమ్
వృద్ధాప్యంలో ముదిరిన శరీరం, వ్యాధులు బాధిస్తాయి. మరణ సమయంలో పెద్ద బాధ, జీవించాలనే ఆశలో మరింత ఎక్కువ బాధ కలుగుతుంది.
రాజాగ్నిజలదాఘాతచౌరశత్రు భయం మహత్ । అర్థస్యార్జనరక్షాయాం భయం నాశే వ్యయే పునః
రాజు, అగ్ని, నీరు, దెబ్బలు, దొంగలు, శత్రువులు — వీటి వల్ల పెద్ద భయం. ధనం సంపాదించడంలో, దాన్ని కాపాడడంలో భయం, దాని నష్టం, ఖర్చులో మళ్లీ భయం కలుగుతుంది.
కార్పణ్యం మత్సరో దమ్భో ధనాధిక్యే భయం మహత్ । అకార్యే సంప్రవృత్తిశ్చ దుఃఖాని ధనినాం సదా
ధనికులకు దుఃఖం, అసూయ, అబద్ధం, ధనం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు పెద్ద భయం, తప్పు పనుల్లో పడిపోవడం వల్ల ఎప్పుడూ బాధలు కలుగుతుంటాయి.
భృత్యవృత్తిః కుసీదం చ దాసత్వం పరతంత్రతా । ఇష్టానిష్టాభియోగశ్చ సంయోగాశ్చ సహస్రశః
ఉద్యోగం, వడ్డీ వ్యాపారం, దాసత్వం, ఇతరులపై ఆధారపడటం, ఇష్టమైనవి–ఇష్టంలేని వాటితో కలిసిపోవడం — ఇవన్నీ వేలాది విధాలుగా బాధలు కలిగిస్తాయి.
దుర్భిక్షం దుర్భగత్వం చ మూర్ఖత్వం చ దరిద్రతా । అధరోత్తరభాగశ్చ నారకం రాజవిక్రమమ్
పొట్టకూటి కష్టం, దురదృష్టం, మూర్ఖత్వం, పేదరికం, తక్కువ స్థానం, నరకం, రాజు బాధలు — ఇవన్నీ బాధలకు మూలాలు.
అన్యోన్యాభిభవం దుఃఖమన్యాంన్యతో భయం మహత్ । అన్యోన్యాచ్చ ప్రకోపశ్చ రాజ్ఞో దుఃఖం మహీభృతామ్
ఒకరిపై ఒకరు అధికారం చూపడం వల్ల బాధ, పరస్పర భయం, కోపం, రాజులకు ప్రజల వల్ల కలిగే బాధ కూడా ఉంది.
అనిత్యతాత్ర భావానాం కృతకామ్యస్య దేహినః । అన్యోన్య మర్మభేదాచ్చ అన్యోన్య కరపీడనాత్
విషయాల నశ్వరత్వం, శరీరధారులకు కోరికలు, పరస్పరం హాని చేయడం, ఒకరిపై ఒకరు బాధ పెడతారు — ఇవన్నీ బాధలకు కారణం.
లుబ్ధాశ్చ పాపభేదేన అన్యోన్యస్య చ భక్షణమ్ । ఇత్యేవమాదిభిర్దుఃఖైర్యస్మాద్భీతం చరాచరమ్
లోభులు పాపంతో పరస్పరం తినేస్తారు. ఇలాంటి బాధల వల్ల జంతువులు, చెట్లు–పొదలు అన్నీ భయంతో ఉంటాయి.
నిరయాది మనుష్యాంతం తస్మాత్సర్వం త్యజేద్బుధః । స్కంధాత్స్కంధేన యన్భారం విశ్రామం మన్యతే యథా
నరకం నుంచి మనుష్య స్థానం వరకు — అందువల్ల జ్ఞానులు అన్నీ వదిలేయాలి. ఒక భారం ఒక భుజం నుంచి ఇంకొక భుజానికి మార్చినట్టు విశ్రాంతి పొందుతారు.
తద్వత్సర్వమిదం లోకే దుఃఖం దుఃఖేన శామ్యతి । అన్యోన్యాతిశయోపేతాః సర్వదా భోగసంప్లవాః
అలాగే, లోకంలో అన్ని బాధలు ఇంకొక బాధతో తగ్గిపోతాయి. అనుభవాలు ఎప్పుడూ పరస్పర పోటీతో, మితిమీరిన ఆనందంతో కలిసే ఉంటాయి.
ధర్మక్షయాచ్చ దేవానాం దివి దుఃఖమవస్థితమ్ । నానాయోనిసహస్రేషు సంభవః పుణ్యసంక్షయాత్
పుణ్యం తగ్గిపోయినప్పుడు దేవతలకు కూడా స్వర్గంలో బాధ కలుగుతుంది. పుణ్యం తగ్గినప్పుడు అనేక జన్మలు కలుగుతాయి.
రోగాశ్చ వివిధాకారా దేవలోకేఽపి సంస్మృతాః । యజ్ఞస్య హి శిరశ్ఛిన్నమశ్విభ్యాం సంధితం పునః
దేవలోకంలో కూడా ఎన్నో రకాల వ్యాధులు ఉంటాయని చెప్పబడింది. యజ్ఞానికి తల తెగిపోయినప్పుడు అశ్వినులు దానిని మళ్లీ జత చేశారు.
తేన దోషేణ యజ్ఞస్య శిరోరోగః సదైవ హి । మార్తండభానోః కుష్ఠం చ వరుణస్య జలోదరమ్
ఆ తప్పు వల్ల యజ్ఞానికి ఎప్పుడూ తల నొప్పి ఉండేది. సూర్యునికి కుష్ఠు వ్యాధి వచ్చింది, వరుణునికి జలోదరం కలిగింది.
పూష్ణోదశనవైకల్యం భుజస్తంభః శచీపతేః । సుమహాన్క్షయరోగశ్చ సోమస్య పరికీర్తితః
పూషణుడు పళ్లను కోల్పోయాడు, ఇంద్రుని చేతులు కఠినంగా మారాయి, సోమునికి తీవ్రమైన క్షయవ్యాధి వచ్చింది.
జ్వరశ్చ సుమహానాసీద్దక్షస్యాపి ప్రజాపతేః । కల్పేకల్పే చ దేవానాం మహతామపి సంక్షయః
దక్షుడైన ప్రజాపతికి గొప్ప జ్వరం వచ్చింది. ప్రతి యుగంలో దేవతలు, ఎంత గొప్పవారైనా, క్షయం అనుభవిస్తారు.
పరార్ధద్వయకాలాంతే బ్రహ్మణశ్చాప్యనిత్యతా । దక్షస్య దుహితాం పౌత్రీం బ్రహ్మా కామితవాన్పునః
రెండు పరార్ధాల అనంతరం బ్రహ్ముడికీ నశ్వరత కలుగుతుంది. బ్రహ్ముడు మళ్లీ దక్షుని మనవరాలిని ఆకాంక్షించాడు.