వాతాతపేన వృష్ట్యా చ కాలేప్యేవం కుతః సుఖమ్ । వివాహవిస్తరే దుఃఖం తద్గర్భోద్వహనే పునః
గాలి, వేడి, వర్షం — ఎప్పుడూ ఇలాంటి ఇబ్బందుల్లో ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? పెళ్లి వ్యవహారంలో బాధ, గర్భాన్ని మోయడంలో మళ్లీ బాధ కలుగుతుంది.
సూతివైషమ్యదుఃఖైశ్చ దుఖం విష్ఠాదికర్మభిః । దన్తాక్షిరోగే పుత్రస్య హా కష్టం కిం కరోమ్యహమ్
పుట్టుకలో ఇబ్బందులు, మలాన్ని శుభ్రం చేయడం వంటి పనుల్లో బాధ, పిల్లవాడికి పళ్ల వ్యాధి, కన్ను వ్యాధి వచ్చినప్పుడు — ఓహో! ఎంత కష్టం, నేను ఏమి చేయగలను?
గావో నష్టాః కృషిర్భగ్నా భార్యా చ ప్రపలాయితా । అమీ ప్రాఘూర్ణికాః ప్రాప్తా భయం మే శంసినో గృహాన్
పశువులు పోయాయి, యేతు విరిగిపోయింది, భార్య కూడా పారిపోయింది. ఈ తిరిగే భిక్షుకులు వచ్చారు, నా ఇంట్లో భయాన్ని తెలియజేస్తున్నారు.
బాలాపత్యా చ మే భార్యా కః కరిష్యతి రంధనమ్ । వివాహకాలే కన్యాయాః కీదృశశ్చ వరో భవేత్
నా భార్య చిన్న వయస్సులో పిల్లలను కలిగి ఉంది—ఇప్పుడు వంట ఎవరు చేస్తారు? పెళ్లి సమయంలో అమ్మాయికి ఎలా ఉన్న వరుడు దక్కుతాడు?
ఏతచ్చింతాభిభూతానాం కుతః సౌఖ్యం కుటుంబినామ్
ఇలాంటి ఆందోళనల్లో మునిగిపోయిన గృహస్థులకు ఎక్కడ ఆనందం ఉంటుంది?
కుటుంబచింతాకులితస్య పుంసః శ్రుతం చ శీలం చ గుణాశ్చ సర్వే । అపక్వకుంభే నిహితా ఇవాపః ప్రయాంతి దేహేన సమం వినాశనమ్
ఇంటి బాధల్లో మునిగిపోయిన మనిషికి చదువు, మంచితనం, అన్ని గుణాలు కూడా, పచ్చిపాత్రలో నీళ్ళు పోయినట్టు, శరీరంతో పాటు నశించిపోతాయి.
రాజ్యేపి హి కుతః సౌఖ్యం సంధివిగ్రహచింతయా । పుత్రాదపి భయం యత్ర తత్ర సౌఖ్యం హి కీదృశమ్
పాలనలో ఉన్నవారికీ రాజ్యంలో కలహాలు, ఒప్పందాల ఆందోళనలతో ఆనందం ఎక్కడ? తన కుమారుడి నుండే భయం ఉంటే, అక్కడ ఎలాంటి సుఖం ఉంటుంది?
స్వజాతీయాద్భయం ప్రాయః సర్వేషామేవ దేహినామ్ । ఏకద్రవ్యాభిలాషిత్వాచ్ఛునామివ పరస్పరమ్
ప్రతి జీవికి తనవారినుంచే ఎక్కువగా భయం ఉంటుంది. అందరూ ఒకటే వస్తువును కోరుకోవడం వల్ల, కుక్కలు ఒకదానికొకటి ఎలా భయపడతాయో అలాగే.
న ప్రవిశ్య వనం కశ్చిన్నృపః ఖ్యాతోస్తి భూతలే । నిఖిలం యస్తిరస్కృత్య సుఖం తిష్ఠతి నిర్భయః
ఈ భూమిపై ఎవ్వరూ రాజు అన్నదే, అన్నీ వదిలేసి అడవిలోకి వెళ్లి, భయములేకుండా సుఖంగా జీవించాడని వినిపించలేదు.
యుద్ధే బాహుసహస్రం హి పాతయామాస భూతలే । శ్రీమతః కార్తవీర్యస్య ఋషిపుత్రః ప్రతాపవాన్
యుద్ధంలో, మహాశక్తిశాలి ఋషిపుత్రుడు కార్తవీర్యుడు, వెయ్యి చేతులను భూమిపై పడేశాడు.
ఋషిపుత్రస్య రామస్య రామో దశరథాత్మజః । జఘాన వీర్యమతులమూర్ధ్వగం సుమహాత్మనః
దశరథుని కుమారుడు రాముడు, ఋషిపుత్రుడు రాముని, అతని అపూర్వమైన వీర్యాన్ని, గొప్ప మనసున్న వాడిని సంహరించాడు.
జరాసంధేన రామస్య తేజసా నాశితం యశః । జరాసంధస్య భీమేన తస్యాపి పవనాత్మజః
జరాసంధుడు తన తేజంతో రాముని కీర్తిని నాశనం చేశాడు; భీముడు మరల జరాసంధుని సంహరించాడు; ఆ భీముడిని పవనుని కుమారుడు జయించాడు.
హనుమానపి సూర్యేణ విక్షిప్తః పతితః క్షితౌ । నివాతకవచాన్సర్వదానవాన్బలదర్పితాన్
హనుమంతుడిని కూడా సూర్యుడు తాకి భూమిపై పడేశాడు; కానీ హనుమంతుడు, నివాతకవచ అనే అహంకారంతో ఉన్న దానవులను జయించాడు.
హతవానర్జునః శ్రీమాన్గోపాలైః స వినిర్జితః । సూర్యః ప్రతాపయుక్తోఽపి మేఘైః సంఛాద్యతే క్వచిత్
అర్జునుడు సంహరించబడ్డాడు, గోపాలుల చేతిలో ఓడిపోయాడు; సూర్యుడు ఎంత శక్తివంతుడైనా, కొన్నిసార్లు మేఘాలు అతన్ని కప్పేస్తాయి.
క్షిప్యతే వాయునా మేఘో వాయోర్వీర్యం నగైర్జితమ్ । దహ్యంతే వహ్నినా శైలాః స వహ్నిః శామ్యతే జలైః
మేఘాన్ని గాలి తిప్పేస్తుంది, కానీ ఆ గాలి శక్తిని కొండలు అడ్డుకుంటాయి; కొండలను అగ్ని కాల్చేస్తుంది, ఆ అగ్నిని నీరు ఆర్పేస్తుంది.
తజ్జలం శోష్యతే సూర్యైస్తే సూర్యాః సహ వారిణా । త్రైలోక్యేన సమస్తాశ్చ నశ్యంతి బ్రహ్మణో దినే
ఆ నీటిని సూర్యుడు ఆరబెడతాడు; అదే సూర్యులను నీరు ముంచేస్తుంది; మూడు లోకాలు అన్నీ బ్రహ్మ ఒక రోజు ముగిసే సరికి నశించిపోతాయి.
బ్రహ్మాపి త్రిదశైః సార్ధముపసంహ్రియతే పునః । పరార్ధద్వయకాలాంతే శివేన పరమాత్మనా
బ్రహ్మ కూడా దేవతలతో కలిసి, రెండు పరార్ధాల అనంతరంలో, పరమాత్మ అయిన శివునిచేత తిరిగి లయమవుతాడు.
ఏవం నైవాస్తి సంసారే యచ్చ సర్వోత్తమం బలమ్ । విహాయైకం జగన్నాథం పరమాత్మానమవ్యయమ్
ఇలా ఈ లోకంలో, జగన్నాథుడైన, మారని పరమాత్మను తప్పించి, మరే గొప్ప శక్తి లేదు.
జ్ఞాత్వా సాతిశయం సర్వమతిమానం వివర్జయేత్ । ఏవంభూతే జగత్యస్మిన్కః సురః పండితోపి వా
ఇది తెలుసుకుని, ఎవరైనా అధిక గర్వాన్ని వదిలేయాలి; ఇలాంటి లోకంలో, దేవుడు అయినా, పండితుడు అయినా—
న హ్యస్తి సర్వవిత్కశ్చిన్న వా మూర్ఖోపి సర్వతః । యావద్యస్తు విజానాతి తావత్తత్ర స పండితః
ఎవరూ అన్నీ పూర్తిగా తెలిసినవాడు లేడు, ఎవరూ పూర్తిగా అజ్ఞాని కూడా కాదు; ఎంతవరకు తెలుసుకుంటే, అంతవరకు వాడే ఆ విషయంలో పండితుడు.
సమాధానే తు సర్వత్ర ప్రభావః సదృశః స్మృతః । విత్తస్యాతిశయత్వేన ప్రభావః కస్యచిత్క్వచిత్
ప్రతి విషయంలో సమతా శక్తి ఒకేలా ఉంటుందని భావిస్తారు. కానీ ధనం ఎక్కువగా ఉన్నవారికి కొన్ని చోట్ల ప్రభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
దానవైర్నిర్జితా దేవాస్తే దైవైర్నిజితాః పునః । ఇత్యన్యోన్యం శ్రితో లోకో భాగ్యైర్జయపరాజయైః
దానవులు దేవతలను ఓడించారు, ఆ తర్వాత దేవతలు మళ్లీ దానవులను ఓడించారు. ఇలా ఈ లోకం ఒకరిపై ఒకరు ఆధారపడుతూ, అదృష్టంతోనే విజయ పరాజయాలు జరుగుతుంటాయి.
ఏవం వస్త్రయుగం రాజ్ఞాం ప్రస్థమాత్రాంబుభోజనమ్ । యానం శయ్యాసనం చైవ శేషం దుఃఖాయ కేవలమ్
రాజులకు రెండు వస్త్రాలు, కొంత తిండి నీరు, ఒక వాహనం, మంచం, కుర్చీ ఇవే సరిపోతాయి. మిగతా అన్నీ కేవలం బాధకే కారణమవుతాయి.
సప్తమే చాపి భవనే ఖట్వామాత్ర పరిగ్రహః । ఉదకుంభసహస్రేభ్యః క్లేశాయాస ప్రవిస్తరః
ఏడు భవనాల్లో ఉన్నా, రాజుకు చివరికి ఉండేది ఒక్క మంచమే. వేలాది నీళ్ళ కుండలు ఉన్నా, వాటితో కలిగేది కష్టాలే ఎక్కువ.
ప్రత్యూషే తూర్యనిర్ఘోషః సమం పురనివాసిభిః । రాజ్యేభిమానమాత్రం హి మమేదం వాద్యతే గృహే
ఉదయాన్నే నగర ప్రజలతో కలిసి వాద్యాల ధ్వని వినిపిస్తుంది. ఇంట్లో 'ఇది నాదే' అనే రాజ్య గర్వమే ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
సర్వమాభరణం భారః సర్వమాలేపనం మలమ్ । సర్వం ప్రలపితం గీతం నృత్యమున్మత్తచేష్టితమ్
అన్ని ఆభరణాలు భారమే, అన్ని లేపనాలు మలినమే. అర్ధంలేని మాటలు, పాటలు, నాట్యాలు—all మత్తులో ఉన్నవారి ప్రవర్తనలే.
ఇత్యేవం రాజ్యసంభోగైః కుతః సౌఖ్యం విచారతః । నృపాణాం విగ్రహే చింతా వాన్యోన్యవిజిగీషయా
రాజ్య సుఖాలు చూసినప్పుడు నిజమైన ఆనందం ఎక్కడ ఉంది? రాజుల మధ్య ఎప్పుడూ పోటీ, కలహం, ఒకరిని మించి ఉండాలనే ఆలోచన వల్ల చింతలే ఎక్కువ.
ప్రాయేణ శ్రీమదాలేపాన్నహుషాద్యా మహానృపాః । స్వర్గం ప్రాప్తా నిపతితాః కః శ్రియా విందతే సుఖమ్
అధిక ఐశ్వర్యంతో మత్తులో మునిగిపోయిన నహుషుడు వంటి గొప్ప రాజులు కూడా స్వర్గాన్ని చేరి అక్కడి నుంచి కింద పడిపోయారు. ఐశ్వర్యంలో నిజమైన సుఖం ఎవరికీ దక్కదు.
స్వర్గేపి చ కుతః సౌఖ్యం దృష్ట్వా దీప్తాం పరశ్రియమ్ । ఉపర్యుపరి దేవానామన్యోన్యాతిశయస్థితామ్
స్వర్గంలో కూడా, ఇతరుల తేజోమయమైన ఐశ్వర్యాన్ని చూసి, దేవతలే ఒకరిని మించి ఉండాలని పోటీ పడుతుంటే, అక్కడ ఎలా సుఖం ఉంటుంది?
నరైః పుణ్యఫలం స్వర్గే మూలచ్ఛేదేన భుజ్యతే । న చాన్యత్క్రియతే కర్మ సోఽత్ర దోషః సుదారుణః
స్వర్గంలో మనుషులు తమ పుణ్యఫలాన్ని అనుభవిస్తారు, కానీ అది నశించిపోతుంది. అక్కడ కొత్తగా ఏ పనీ చేయలేరు—ఇదే చాలా పెద్ద లోపం.