మ్రియతే పశ్యతామేవం గలో ఘురుఘురాయతే । జీవస్తృణజలౌకేవ దేహాద్దేహం విశేత్క్రమాత్
చుట్టూ ఉన్నవాళ్లు చూస్తుండగానే, గొంతు ఘురుఘురూ శబ్దం చేస్తూ, ప్రాణం గడ్డి లేదా జలజంతువులా, క్రమంగా శరీరం విడిచిపోతుంది.
ప్రాప్నోత్యుత్తరమంగం చ దేహం త్యజతి పూర్వకమ్ । మరణాత్ప్రార్థనాద్దుఃఖమధికం హి వివేకినామ్
ప్రాణం పై అవయవాలకు చేరి, పాత శరీరం విడిచిపెడుతుంది; బుద్ధిమంతులకు మరణంలో కలిగే బాధ, కోరిక వల్ల కలిగే బాధకంటే ఎక్కువ.
క్షణికం మరణే దుఃఖమనంతం ప్రార్థనాకృతమ్ । జగతాం పతిరర్థిత్వాద్విష్ణుర్వామనతాం గతః
మరణంలో కలిగే బాధ క్షణకాలమే, కానీ కోరిక వల్ల కలిగేది అంతులేని బాధ; అందుకే లోకపతి అయిన విష్ణువు కూడా అభ్యర్థన వల్ల వామనరూపం ధరించాడు.
అధికః కోపరస్తస్మాద్యో న యాస్యతి లాఘవమ్ । జ్ఞాతం మయేదమధునా మృత్యోర్భవతి యద్గురుః
ఇవి అన్నింటికంటే కోపమే ఎక్కువ; అది అంత తేలికగా పోదు. ఇప్పుడు నాకు మరణంలో ఉన్న గంభీరత ఏమిటో తెలుస్తోంది.
న పరం ప్రార్థయేద్భూయస్తృష్ణాలాఘవకారణమ్ । ఆదౌ దుఃఖం తథా మధ్యే దుఃఖమంతే చ దారుణమ్
ఎవరూ ఎక్కువగా కోరుకోవద్దు, ఎందుకంటే తక్కువ ఆశ వల్లే అది కలుగుతుంది. మొదట బాధే, మధ్యలో కూడా బాధే, చివరికి మరింత తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది.
నిసర్గాత్సర్వభూతానామితి దుఃఖ పరంపరా । వర్తమానాన్యతీతాని దుఃఖాన్యేతాని యాని తు
ప్రతి జీవికి సహజంగా బాధలు తరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇప్పటి బాధలు, గత బాధలు, ఇంకా ఎన్ని ఉన్నా — ఇవన్నీ ఎప్పుడూ కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
న నరః శోచయేజ్జన్మ న విరజ్యతి తేన వై । అత్యాహారాన్మహద్దుఃఖమల్పాహారాత్తదంతరమ్
మనిషి జన్మ గురించి విచారించకూడదు, ఎందుకంటే దానివల్ల వైరాగ్యం రావడం లేదు. ఎక్కువ తింటే పెద్ద బాధ వస్తుంది, తక్కువ తింటే మరోరకమైన బాధ కలుగుతుంది.
త్రుటతే భోజనే కంఠో భోజనే చ కుతః సుఖమ్ । క్షుధా హి సర్వరోగాణాం వ్యాధిః శ్రేష్ఠతమః స్మృతః
తినేటప్పుడు గొంతు ఇబ్బంది పడుతుంది, అలాంటప్పుడు తినడంలో ఎక్కడ ఆనందం ఉంటుంది? ఆకలి అనేది అన్ని వ్యాధుల్లో గొప్పదిగా చెప్పబడింది.
సచ్ఛాంతౌషధలేపేన క్షణమాత్రం ప్రశామ్యతి । క్షుద్వ్యాధి వేదనా తీవ్రా నిఃశేషబలకృంతనీ
మంచి ఆహారం లేదా మందు పెట్టినా, అది కేవలం క్షణకాలం మాత్రమే ఉపశమనం ఇస్తుంది. ఆకలి వ్యాధి బాధ చాలా తీవ్రమైనది, అది శక్తిని పూర్తిగా తీయేస్తుంది.
తయాభిభూతో మ్రియతే యథాన్యైర్వ్యాధిభిర్నరః । తద్రసేపి హి కిం సౌఖ్యం జిహ్వాగ్రపరివర్తిని
ఆ ఆకలి వల్ల మనిషి మరణిస్తాడు, ఇతర వ్యాధుల వల్ల మరణించడంలా. రుచి నాలుకపై తిరుగుతున్నప్పుడు కూడా దానిలో నిజమైన ఆనందం ఏముంది?
తత్క్షణాదర్ధకాలేన కంఠం ప్రాప్య నివర్తతే । ఇతి క్షుద్వ్యాధితప్తానామన్నమోషధవత్స్మృతమ్
ఆ ఆహారం క్షణంలో లేదా అర క్షణంలో గొంతులోకి వెళ్లి మాయమైపోతుంది. అందుకే ఆకలి బాధతో బాధపడేవారికి ఆహారం మందులాంటిదిగా భావించబడుతుంది.
న తత్సుఖాయ మంతవ్యం పరమార్థేన పండితైః । మృతోపమశ్చ యః శేతే సర్వకార్యవివర్జితః
దాన్ని జ్ఞానులు నిజమైన ఆనందంగా ఎప్పుడూ పరిగణించరు. అన్ని పనులు లేకుండా, చనిపోయినవాడిలా పడుకున్నవాడికి కూడా —
తత్రాపి చ కుతః సౌఖ్యం తమసా చోదితాత్మనః । ప్రబోధేపి కుతః సౌఖ్యం కార్యేషూపహతాత్మనః
అక్కడ కూడా, మనసు అజ్ఞానంలో మునిగిపోయినవాడికి ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? మేలుకొని ఉన్నా, పనుల భారంతో బాధపడేవాడికి ఆనందం ఎలా ఉంటుంది?
కృషివాణిజ్యసేవాద్య గోరక్షాది పరశ్రమైః । ప్రాతర్మూత్రపురీషాభ్యాం మధ్యాహ్నే క్షుత్పిపాసయా
వ్యవసాయం, వ్యాపారం, సేవ, గోపాలన వంటి కష్టమైన పనులతో, ఉదయం మూత్ర విసర్జన, మల విసర్జనతో, మధ్యాహ్నం ఆకలి, దాహంతో —
తృప్తాః కామ్యేన బాధ్యంతే నిద్రయా నిశి జంతవః । అర్థస్యోపార్జనే దుఃఖం దుఃఖమర్జితరక్షణే
కామంతో తృప్తి చెందిన జీవులు రాత్రి నిద్రతో ఇబ్బంది పడతారు. ధనం సంపాదించడంలో బాధ, సంపాదించిన దాన్ని కాపాడడంలో కూడా బాధే.
నాశే దుఃఖం వ్యయే దుఃఖమర్థస్యైవ కుతః సుఖమ్ । చౌరేభ్యః సలిలేభ్యోగ్నేః స్వజనాత్పార్థివాదపి
ధనం పోయినా బాధ, ఖర్చయినా బాధ — మరి ధనంలో ఆనందం ఎక్కడ? దొంగల వల్ల, నీటి వల్ల, అగ్నివల్ల, తనవాళ్ల వల్ల, రాజుల వల్ల కూడా —
భయమర్థవతాం నిత్యం మృత్యోర్దేహభృతామివ । ఖే యథా పక్షిభిర్మాంసం భక్ష్యతే శ్వాపదైర్భువి
ధనవంతులకు ఎప్పుడూ భయం ఉంటుంది, అది శరీరధారులకు మృతి భయంలా. ఆకాశంలో పక్షులు మాంసాన్ని తినడం, భూమిపై మృగాలు తినడం లాగానే —
జలే చ భక్ష్యతే మత్స్యైస్తథా సర్వత్ర విత్తవాన్ । విమోహయంతి సంపత్సు వారయంతి విపత్సు చ
నీటిలో చేపలు తినడం లాగానే, అన్ని చోట్లా ధనవంతులను ఇబ్బందులు చుట్టేస్తాయి. సంపద ఉన్నప్పుడు మోసపోతారు, కష్టాల్లో అడ్డంకులు ఎదురవుతాయి.
ఖేదయంత్యర్జనే కాలే కదార్థాః స్యుః సుఖావహాః । ప్రాగర్థపతిరుద్విగ్నః పశ్చాత్సర్వార్థనిఃస్పృహః
సంపద సంపాదించడంలో అలసట వస్తుంది. ఆనందం ఇస్తుందని అనుకున్నవి చివరికి బాధే కలిగిస్తాయి. ముందు ధనాధిపతి ఆందోళనతో ఉంటాడు, తర్వాత అన్ని వస్తువుల పట్ల ఆసక్తి కోల్పోతాడు.
తయోరర్థపతిర్దుఃఖీ సుఖీ మన్యేర్విరక్తధీః । వసంతగ్రీష్మతాపేన దారుణం వర్షపర్వసు
ఈ ఇద్దరిలో ధనవంతుడు బాధపడతాడు, కానీ వైరాగ్యంగా ఉన్నవాడు సంతోషంగా ఉంటాడు. వసంతం, గ్రీష్మం వేడిలో, వర్షాకాలంలో కఠినతలో —
వాతాతపేన వృష్ట్యా చ కాలేప్యేవం కుతః సుఖమ్ । వివాహవిస్తరే దుఃఖం తద్గర్భోద్వహనే పునః
గాలి, వేడి, వర్షం — ఎప్పుడూ ఇలాంటి ఇబ్బందుల్లో ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? పెళ్లి వ్యవహారంలో బాధ, గర్భాన్ని మోయడంలో మళ్లీ బాధ కలుగుతుంది.
సూతివైషమ్యదుఃఖైశ్చ దుఖం విష్ఠాదికర్మభిః । దన్తాక్షిరోగే పుత్రస్య హా కష్టం కిం కరోమ్యహమ్
పుట్టుకలో ఇబ్బందులు, మలాన్ని శుభ్రం చేయడం వంటి పనుల్లో బాధ, పిల్లవాడికి పళ్ల వ్యాధి, కన్ను వ్యాధి వచ్చినప్పుడు — ఓహో! ఎంత కష్టం, నేను ఏమి చేయగలను?
గావో నష్టాః కృషిర్భగ్నా భార్యా చ ప్రపలాయితా । అమీ ప్రాఘూర్ణికాః ప్రాప్తా భయం మే శంసినో గృహాన్
పశువులు పోయాయి, యేతు విరిగిపోయింది, భార్య కూడా పారిపోయింది. ఈ తిరిగే భిక్షుకులు వచ్చారు, నా ఇంట్లో భయాన్ని తెలియజేస్తున్నారు.
బాలాపత్యా చ మే భార్యా కః కరిష్యతి రంధనమ్ । వివాహకాలే కన్యాయాః కీదృశశ్చ వరో భవేత్
నా భార్య చిన్న వయస్సులో పిల్లలను కలిగి ఉంది—ఇప్పుడు వంట ఎవరు చేస్తారు? పెళ్లి సమయంలో అమ్మాయికి ఎలా ఉన్న వరుడు దక్కుతాడు?
ఏతచ్చింతాభిభూతానాం కుతః సౌఖ్యం కుటుంబినామ్
ఇలాంటి ఆందోళనల్లో మునిగిపోయిన గృహస్థులకు ఎక్కడ ఆనందం ఉంటుంది?
కుటుంబచింతాకులితస్య పుంసః శ్రుతం చ శీలం చ గుణాశ్చ సర్వే । అపక్వకుంభే నిహితా ఇవాపః ప్రయాంతి దేహేన సమం వినాశనమ్
ఇంటి బాధల్లో మునిగిపోయిన మనిషికి చదువు, మంచితనం, అన్ని గుణాలు కూడా, పచ్చిపాత్రలో నీళ్ళు పోయినట్టు, శరీరంతో పాటు నశించిపోతాయి.
రాజ్యేపి హి కుతః సౌఖ్యం సంధివిగ్రహచింతయా । పుత్రాదపి భయం యత్ర తత్ర సౌఖ్యం హి కీదృశమ్
పాలనలో ఉన్నవారికీ రాజ్యంలో కలహాలు, ఒప్పందాల ఆందోళనలతో ఆనందం ఎక్కడ? తన కుమారుడి నుండే భయం ఉంటే, అక్కడ ఎలాంటి సుఖం ఉంటుంది?
స్వజాతీయాద్భయం ప్రాయః సర్వేషామేవ దేహినామ్ । ఏకద్రవ్యాభిలాషిత్వాచ్ఛునామివ పరస్పరమ్
ప్రతి జీవికి తనవారినుంచే ఎక్కువగా భయం ఉంటుంది. అందరూ ఒకటే వస్తువును కోరుకోవడం వల్ల, కుక్కలు ఒకదానికొకటి ఎలా భయపడతాయో అలాగే.
న ప్రవిశ్య వనం కశ్చిన్నృపః ఖ్యాతోస్తి భూతలే । నిఖిలం యస్తిరస్కృత్య సుఖం తిష్ఠతి నిర్భయః
ఈ భూమిపై ఎవ్వరూ రాజు అన్నదే, అన్నీ వదిలేసి అడవిలోకి వెళ్లి, భయములేకుండా సుఖంగా జీవించాడని వినిపించలేదు.
యుద్ధే బాహుసహస్రం హి పాతయామాస భూతలే । శ్రీమతః కార్తవీర్యస్య ఋషిపుత్రః ప్రతాపవాన్
యుద్ధంలో, మహాశక్తిశాలి ఋషిపుత్రుడు కార్తవీర్యుడు, వెయ్యి చేతులను భూమిపై పడేశాడు.