జరాభిభూతోపి జంతుః పత్నీపుత్రాదిబాంధవైః । అశక్తత్వాద్దురాచారైర్భృత్యైశ్చ పరిభూయతే
వృద్ధాప్యం పట్టుకున్నా, భార్య, కుమారుడు, ఇతర బంధువులు కూడా పట్టించుకోరు. శక్తిలేకపోతే, దుష్టమైన పనివాళ్లు కూడా అవమానిస్తారు.
న ధర్మమర్థం కామం చ మోక్షం చ జరయాయుతః । శక్తః సాధయితుం తస్మాద్యువా ధర్మం సమాచరేత్
వృద్ధాప్యంలో ఉన్నవాడు ధర్మం, ధనం, కామం, మోక్షం—ఏదీ సాధించలేడు. అందుకే, యవ్వనంలోనే ధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
వాతపిత్తకఫాదీనాం వైషమ్యం వ్యాధిరుచ్యతే । వాతాదీనాం సమూహేన దేహోయం పరికీర్తితః
వాయు, పిత్తం, కఫం ఇవి సమతుల్యం కాకపోతే వ్యాధి అంటారు. ఈ శరీరం వాయు మొదలైన వాటి మిశ్రమంగా చెప్పబడింది.
తస్మాద్వ్యాధిమయం జ్ఞేయం శరీరమిదమాత్మనః । వాతాద్యవ్యతిరిక్తత్వాద్వ్యాధీనాం పంజరస్య చ
కాబట్టి, ఈ శరీరం వ్యాధులతో నిండినదిగా తెలుసుకోవాలి. వాయు మొదలైన వాటి నుండి, వ్యాధుల పంజరం నుండి వేరుగా లేదు.
రోగైర్నానావిధైర్యాతి దేహీ దుఃఖాన్యనేకధా । తాని చ స్వాత్మవేద్యాని కిమన్యత్కథయామ్యహమ్
వివిధ రకాల వ్యాధులతో, ఈ దేహధారి ఎన్నో విధాలుగా బాధపడతాడు. ఆ బాధలు తనకే తెలుస్తాయి—ఇంకా నేను ఏమి చెప్పాలి?
ఏకోత్తరం మృత్యుశతమస్మిన్దేహే ప్రతిష్ఠితమ్ । తత్రైకః కాలసంయుక్తః శేషాశ్చాగంతవః స్మృతాః
ఈ శరీరంలో నూట ఒక రకాల మరణాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి కాలంతో కలిసిఉంటుంది, మిగతావి యాదృచ్ఛికంగా వస్తాయని చెబుతారు.
యే త్విహాగంతవః ప్రోక్తాస్తే ప్రశామ్యంతి భేషజైః । జపహోమప్రదానైశ్చ కాలమృత్యుర్న శామ్యతి
ఇక్కడ చెప్పిన వ్యాధులు మందులతో, జపంతో, హోమంతో, దానాలతో శాంతించవచ్చు; కానీ కాలమృత్యువు మాత్రం వీటితో శాంతించదు.
యది వాపమృత్యుర్న స్యాద్విషాస్వాదాదశంకితః । న చాత్తి పురుషస్తస్మాదపమృత్యోర్బిభేతి సః
అకాలమరణం లేకపోతే, విషం తినడం వంటివాటికి భయం ఉండదు; అందువల్ల ఎవ్వరూ వాటిని తినడాన్ని తప్పించుకోరు.
వివిధా వ్యాధయస్తత్ర సర్పాద్యాః ప్రాణినస్తథా । విషాణి చాభిచారాశ్చ మృత్యోర్ద్వారాణి దేహినామ్
వివిధ రకాల వ్యాధులు, పాములు మొదలైన జంతువులు, విషాలు, మంత్రాలు — ఇవన్నీ జీవులకు మరణానికి దారులు.
పీడితం సర్వరోగాద్యైరపి ధన్వంతరిః స్వయమ్ । స్వస్థీకర్తుం న శక్నోతి కాలప్రాప్తం న చాన్యథా
అన్ని రోగాలతో బాధపడుతున్నవారిని ధన్వంతరి స్వయంగా కూడా, కాలం వచ్చేసినప్పుడు, ఆరోగ్యంగా చేయలేడు; అది ఎలా అయినా జరగాల్సిందే.
నౌషధం న తపో దానం న మాతా న చ బాంధవాః । శక్నువంతి పరిత్రాతుం నరం కాలేన పీడితమ్
ఏ మందు, తపస్సు, దానం, తల్లి, బంధువులు — ఎవ్వరూ కాలబాధకు గురైన మనిషిని రక్షించలేరు.
రసాయన తపో జాప్యయోగసిద్ధైర్మహాత్మభిః । అవాంతరితశాంతిః స్యాత్కాలమృత్యుమవాప్నుయాత్
రసాయనాలు, తపస్సు, జపం, యోగసిద్ధులతో మహాత్ములు కొంతకాలం ఉపశమనం పొందవచ్చు; కానీ కాలమృత్యువు తప్పదు.
జాయతే యోనికీటేషు మృతః కర్మవశాత్పునః । దేహభేదేన యః పశ్యేద్వియోగం కర్మసంక్షయాత్
కర్మప్రభావంతో మరణించినవాడు, పురుగు మొదలైన జన్మల్లో తిరిగి పుడతాడు; కర్మం తీరినప్పుడు, శరీరం మారినప్పుడు, వేరుపడటం అనుభవిస్తాడు.
మరణం తద్వినిర్దిష్టం న నాశః పరమార్థతః । మహాతమః ప్రవిష్టస్య ఛిద్యమానేషు మర్మసు
మరణం అని పిలవబడేది పేరుకే; నిజంగా నాశనం ఉండదు, ప్రాణబంధాలు తెగిపోయినా, అంధకారంలోకి వెళ్లినా.
యద్దుఃఖం మరణే జంతోర్న తస్యేహోపమా క్వచిత్ । హా తాత మాతః కాంతేతి క్రందత్యేవం సుదుఃఖితః
జీవికి మరణంలో కలిగే బాధకు సమానం ఇంకేదీ లేదు; అప్పుడు అతడు 'ఓ నాన్న! ఓ అమ్మ! ప్రియమైనవాడా!' అని బాధతో విలపిస్తాడు.
మండూక ఇవ సర్పేణ గ్రస్యతే మృత్యునా జగత్ । బాంధవైః స పరిత్యక్తః ప్రియైశ్చ పరివారితః
పాము కప్పను మింగినట్లు, ఈ లోకం మృత్యువుతో పట్టుబడుతుంది; బంధువులు వదిలిపెడతారు, ప్రియమైనవారు చుట్టూ ఉంటారు.
నిఃశ్వసన్దీర్ఘముష్ణం చ ముఖేన పరిశుష్యతా । ఖట్వాయాం పరివృత్తో హి ముహ్యతే చ ముహుర్ముహుః
నోటిలో పొడి వేసి, వేడిగా దీర్ఘంగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, మంచంపై తిరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ స్పృహ కోల్పోతాడు.
సంమూఢః క్షిపతేత్యర్థం హస్తపాదావితస్తతః । ఖట్వాతో వాంఛతే భూమిం భూమేః ఖట్వాం పునర్మహీమ్
అర్థం తెలియకుండా చేతులు, కాళ్లు ఊపుతూ, మంచం మీదుండి నేలకోసం, నేలపై ఉండి మళ్లీ మంచంకోసం ఆశపడతాడు.
వివశస్త్యక్తలజ్జశ్చ మూత్రవిష్ఠానులేపితః । యాచమానశ్చ సలిలం శుష్కకంఠోష్ఠతాలుకః
అసహాయంగా, లజ్జా లేకుండా, మూత్రం మలంతో మురికి పడి, గొంతు, పెదాలు, నోరు పొడిగా నీళ్లు అడుగుతాడు.
చింతయానః స్వవిత్తాని కస్యైతాని మృతే మయి । యమదూతైర్నీయమానః కాలపాశేన కర్షితః
తాను చనిపోయిన తర్వాత ఈ ధనం ఎవరిదవుతుందో అని ఆలోచిస్తూ, కాలపాశంతో యమదూతలు లాక్కెళ్తారు.
మ్రియతే పశ్యతామేవం గలో ఘురుఘురాయతే । జీవస్తృణజలౌకేవ దేహాద్దేహం విశేత్క్రమాత్
చుట్టూ ఉన్నవాళ్లు చూస్తుండగానే, గొంతు ఘురుఘురూ శబ్దం చేస్తూ, ప్రాణం గడ్డి లేదా జలజంతువులా, క్రమంగా శరీరం విడిచిపోతుంది.
ప్రాప్నోత్యుత్తరమంగం చ దేహం త్యజతి పూర్వకమ్ । మరణాత్ప్రార్థనాద్దుఃఖమధికం హి వివేకినామ్
ప్రాణం పై అవయవాలకు చేరి, పాత శరీరం విడిచిపెడుతుంది; బుద్ధిమంతులకు మరణంలో కలిగే బాధ, కోరిక వల్ల కలిగే బాధకంటే ఎక్కువ.
క్షణికం మరణే దుఃఖమనంతం ప్రార్థనాకృతమ్ । జగతాం పతిరర్థిత్వాద్విష్ణుర్వామనతాం గతః
మరణంలో కలిగే బాధ క్షణకాలమే, కానీ కోరిక వల్ల కలిగేది అంతులేని బాధ; అందుకే లోకపతి అయిన విష్ణువు కూడా అభ్యర్థన వల్ల వామనరూపం ధరించాడు.
అధికః కోపరస్తస్మాద్యో న యాస్యతి లాఘవమ్ । జ్ఞాతం మయేదమధునా మృత్యోర్భవతి యద్గురుః
ఇవి అన్నింటికంటే కోపమే ఎక్కువ; అది అంత తేలికగా పోదు. ఇప్పుడు నాకు మరణంలో ఉన్న గంభీరత ఏమిటో తెలుస్తోంది.
న పరం ప్రార్థయేద్భూయస్తృష్ణాలాఘవకారణమ్ । ఆదౌ దుఃఖం తథా మధ్యే దుఃఖమంతే చ దారుణమ్
ఎవరూ ఎక్కువగా కోరుకోవద్దు, ఎందుకంటే తక్కువ ఆశ వల్లే అది కలుగుతుంది. మొదట బాధే, మధ్యలో కూడా బాధే, చివరికి మరింత తీవ్రమైన బాధ కలుగుతుంది.
నిసర్గాత్సర్వభూతానామితి దుఃఖ పరంపరా । వర్తమానాన్యతీతాని దుఃఖాన్యేతాని యాని తు
ప్రతి జీవికి సహజంగా బాధలు తరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇప్పటి బాధలు, గత బాధలు, ఇంకా ఎన్ని ఉన్నా — ఇవన్నీ ఎప్పుడూ కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.
న నరః శోచయేజ్జన్మ న విరజ్యతి తేన వై । అత్యాహారాన్మహద్దుఃఖమల్పాహారాత్తదంతరమ్
మనిషి జన్మ గురించి విచారించకూడదు, ఎందుకంటే దానివల్ల వైరాగ్యం రావడం లేదు. ఎక్కువ తింటే పెద్ద బాధ వస్తుంది, తక్కువ తింటే మరోరకమైన బాధ కలుగుతుంది.
త్రుటతే భోజనే కంఠో భోజనే చ కుతః సుఖమ్ । క్షుధా హి సర్వరోగాణాం వ్యాధిః శ్రేష్ఠతమః స్మృతః
తినేటప్పుడు గొంతు ఇబ్బంది పడుతుంది, అలాంటప్పుడు తినడంలో ఎక్కడ ఆనందం ఉంటుంది? ఆకలి అనేది అన్ని వ్యాధుల్లో గొప్పదిగా చెప్పబడింది.
సచ్ఛాంతౌషధలేపేన క్షణమాత్రం ప్రశామ్యతి । క్షుద్వ్యాధి వేదనా తీవ్రా నిఃశేషబలకృంతనీ
మంచి ఆహారం లేదా మందు పెట్టినా, అది కేవలం క్షణకాలం మాత్రమే ఉపశమనం ఇస్తుంది. ఆకలి వ్యాధి బాధ చాలా తీవ్రమైనది, అది శక్తిని పూర్తిగా తీయేస్తుంది.
తయాభిభూతో మ్రియతే యథాన్యైర్వ్యాధిభిర్నరః । తద్రసేపి హి కిం సౌఖ్యం జిహ్వాగ్రపరివర్తిని
ఆ ఆకలి వల్ల మనిషి మరణిస్తాడు, ఇతర వ్యాధుల వల్ల మరణించడంలా. రుచి నాలుకపై తిరుగుతున్నప్పుడు కూడా దానిలో నిజమైన ఆనందం ఏముంది?