విణ్మూత్రభక్షణాద్యం చ మోహాద్బాలః సమాచరేత్ । కౌమారః కర్ణవేధేన మాతాపిత్రోశ్చ తాడనైః
అజ్ఞానంతో బిడ్డ మలమూత్రం తినడం లాంటి పనులు చేస్తాడు. బాల్యంలో చెవి త్రవ్వడం, తల్లి తండ్రుల చేతిలో కొట్టించుకోవడం జరుగుతాయి.
అక్షరాధ్యయనాద్యైశ్చ దుఃఖం గుర్వాదిశాసనాత్ । ప్రమత్తేంద్రియవృత్తేశ్చ కామరాగప్రపీడినః
అక్షరాలు నేర్చుకోవడం, గురువుల ఆజ్ఞలు, పెద్దల చెప్పినట్లు వినడం వల్ల కూడా బాధ ఉంటుంది. అదికాక, ఇంద్రియాలు నియంత్రించుకోకపోతే, కోరికలు పెరిగితే మరింత బాధ కలుగుతుంది.
రోగార్దితస్య సతతం కుతః సౌఖ్యం హి యౌవనే । ఈర్ష్యాసు మహద్దుఃఖం మోహాద్దుఃఖం ప్రజాయతే
ఎప్పుడూ వ్యాధులతో బాధపడేవాడికి యవ్వనంలో ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? అసూయ వల్ల పెద్ద బాధ, మాయ వల్ల మరింత బాధ కలుగుతుంది.
తత్రస్యాత్కుపితస్యైవ రాగో దుఃఖాయ కేవలమ్ । రాత్రౌ న విందతే నిద్రా కామాగ్ని పరిఖేదితః
అక్కడ కోపంతో ఉన్నవాడికి కామం వల్ల కేవలం బాధే వస్తుంది. రాత్రిపూట కోరికల వేడి తట్టుకోలేక నిద్రపోవడం కూడా కష్టమే.
దివా వాపి కుతః సౌఖ్యమర్థోపార్జనచింతయా । స్త్రీష్వాయాసితదేహస్య యే పుంసః శుక్రబిందవః
పగటిపూట కూడా ధన సంపాదన ఆలోచనలతో మనసు బాధపడుతుంటే ఆనందం ఎక్కడ? స్త్రీలతో శరీరం అలసిపోయిన వాడి వీర్యబిందువులు—
న తే సుఖాయ మంతవ్యాః స్వేదజా ఇవ బిందవః । కృమిభిస్తాడ్యమానస్య కుష్ఠినః పామరస్య చ
వాటిని ఆనందంగా భావించకూడదు, అవి చెమటబిందువుల్లా. పురుగులు, కుష్టు, తక్కువ వంశంలో పుట్టినవాడికి కూడా అవే బాధలు.
కండూయనాగ్నితాపేన యత్సుఖం స్త్రీషు తద్విదుః । యాదృశం మన్యతే సౌఖ్యమర్థోపార్జనచింతయా
స్త్రీలలో కలిగే ఆనందం, ధన సంపాదనలో కలిగే ఆనందం—ఇవి రెండూ కూడా మంటతో కూడిన గజ్జి గోకడం లాంటివే.
తాదృశం స్త్రీషు మంతవ్యమధికం నైవ విద్యతే । మర్త్యస్య వేదనా సైవ యాం వినా చిత్తనిర్వృతిః
స్త్రీలలో కలిగే ఆనందం అంతే, దాని కంటే ఎక్కువేమీ లేదు. మనసు ప్రశాంతంగా లేకపోతే మానవుడికి కలిగే బాధ అదే.
తతోన్యోన్యం పురా ప్రాప్తమంతే సైవాన్యథా భవేత్ । తదేవం జరయా గ్రస్తమామయా వ్యపినప్రియమ్
ఇదంతా ఒకరితో ఒకరు పొందిన ఆనందం, చివరికి వేరేలా మారిపోతుంది. వృద్ధాప్యం, వ్యాధి పట్టిపడితే, ఇష్టమైనదీ మారిపోతుంది.
అపూర్వవత్సమాత్మానం జరయా పరిపీడితమ్ । యః పశ్యన్న విరజ్యేత కోన్యస్తస్మాదచేతనః
పూర్వం యవ్వనంగా ఉన్నవాడు, ఇప్పుడు వృద్ధాప్యం వల్ల బాధపడుతున్న తనను చూసి, ఎవడైనా విరక్తి చెందకుండా ఉండగలడా? అర్థం లేని వాడే అలా ఉంటాడు.
జరాభిభూతోపి జంతుః పత్నీపుత్రాదిబాంధవైః । అశక్తత్వాద్దురాచారైర్భృత్యైశ్చ పరిభూయతే
వృద్ధాప్యం పట్టుకున్నా, భార్య, కుమారుడు, ఇతర బంధువులు కూడా పట్టించుకోరు. శక్తిలేకపోతే, దుష్టమైన పనివాళ్లు కూడా అవమానిస్తారు.
న ధర్మమర్థం కామం చ మోక్షం చ జరయాయుతః । శక్తః సాధయితుం తస్మాద్యువా ధర్మం సమాచరేత్
వృద్ధాప్యంలో ఉన్నవాడు ధర్మం, ధనం, కామం, మోక్షం—ఏదీ సాధించలేడు. అందుకే, యవ్వనంలోనే ధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
వాతపిత్తకఫాదీనాం వైషమ్యం వ్యాధిరుచ్యతే । వాతాదీనాం సమూహేన దేహోయం పరికీర్తితః
వాయు, పిత్తం, కఫం ఇవి సమతుల్యం కాకపోతే వ్యాధి అంటారు. ఈ శరీరం వాయు మొదలైన వాటి మిశ్రమంగా చెప్పబడింది.
తస్మాద్వ్యాధిమయం జ్ఞేయం శరీరమిదమాత్మనః । వాతాద్యవ్యతిరిక్తత్వాద్వ్యాధీనాం పంజరస్య చ
కాబట్టి, ఈ శరీరం వ్యాధులతో నిండినదిగా తెలుసుకోవాలి. వాయు మొదలైన వాటి నుండి, వ్యాధుల పంజరం నుండి వేరుగా లేదు.
రోగైర్నానావిధైర్యాతి దేహీ దుఃఖాన్యనేకధా । తాని చ స్వాత్మవేద్యాని కిమన్యత్కథయామ్యహమ్
వివిధ రకాల వ్యాధులతో, ఈ దేహధారి ఎన్నో విధాలుగా బాధపడతాడు. ఆ బాధలు తనకే తెలుస్తాయి—ఇంకా నేను ఏమి చెప్పాలి?
ఏకోత్తరం మృత్యుశతమస్మిన్దేహే ప్రతిష్ఠితమ్ । తత్రైకః కాలసంయుక్తః శేషాశ్చాగంతవః స్మృతాః
ఈ శరీరంలో నూట ఒక రకాల మరణాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి కాలంతో కలిసిఉంటుంది, మిగతావి యాదృచ్ఛికంగా వస్తాయని చెబుతారు.
యే త్విహాగంతవః ప్రోక్తాస్తే ప్రశామ్యంతి భేషజైః । జపహోమప్రదానైశ్చ కాలమృత్యుర్న శామ్యతి
ఇక్కడ చెప్పిన వ్యాధులు మందులతో, జపంతో, హోమంతో, దానాలతో శాంతించవచ్చు; కానీ కాలమృత్యువు మాత్రం వీటితో శాంతించదు.
యది వాపమృత్యుర్న స్యాద్విషాస్వాదాదశంకితః । న చాత్తి పురుషస్తస్మాదపమృత్యోర్బిభేతి సః
అకాలమరణం లేకపోతే, విషం తినడం వంటివాటికి భయం ఉండదు; అందువల్ల ఎవ్వరూ వాటిని తినడాన్ని తప్పించుకోరు.
వివిధా వ్యాధయస్తత్ర సర్పాద్యాః ప్రాణినస్తథా । విషాణి చాభిచారాశ్చ మృత్యోర్ద్వారాణి దేహినామ్
వివిధ రకాల వ్యాధులు, పాములు మొదలైన జంతువులు, విషాలు, మంత్రాలు — ఇవన్నీ జీవులకు మరణానికి దారులు.
పీడితం సర్వరోగాద్యైరపి ధన్వంతరిః స్వయమ్ । స్వస్థీకర్తుం న శక్నోతి కాలప్రాప్తం న చాన్యథా
అన్ని రోగాలతో బాధపడుతున్నవారిని ధన్వంతరి స్వయంగా కూడా, కాలం వచ్చేసినప్పుడు, ఆరోగ్యంగా చేయలేడు; అది ఎలా అయినా జరగాల్సిందే.
నౌషధం న తపో దానం న మాతా న చ బాంధవాః । శక్నువంతి పరిత్రాతుం నరం కాలేన పీడితమ్
ఏ మందు, తపస్సు, దానం, తల్లి, బంధువులు — ఎవ్వరూ కాలబాధకు గురైన మనిషిని రక్షించలేరు.
రసాయన తపో జాప్యయోగసిద్ధైర్మహాత్మభిః । అవాంతరితశాంతిః స్యాత్కాలమృత్యుమవాప్నుయాత్
రసాయనాలు, తపస్సు, జపం, యోగసిద్ధులతో మహాత్ములు కొంతకాలం ఉపశమనం పొందవచ్చు; కానీ కాలమృత్యువు తప్పదు.
జాయతే యోనికీటేషు మృతః కర్మవశాత్పునః । దేహభేదేన యః పశ్యేద్వియోగం కర్మసంక్షయాత్
కర్మప్రభావంతో మరణించినవాడు, పురుగు మొదలైన జన్మల్లో తిరిగి పుడతాడు; కర్మం తీరినప్పుడు, శరీరం మారినప్పుడు, వేరుపడటం అనుభవిస్తాడు.
మరణం తద్వినిర్దిష్టం న నాశః పరమార్థతః । మహాతమః ప్రవిష్టస్య ఛిద్యమానేషు మర్మసు
మరణం అని పిలవబడేది పేరుకే; నిజంగా నాశనం ఉండదు, ప్రాణబంధాలు తెగిపోయినా, అంధకారంలోకి వెళ్లినా.
యద్దుఃఖం మరణే జంతోర్న తస్యేహోపమా క్వచిత్ । హా తాత మాతః కాంతేతి క్రందత్యేవం సుదుఃఖితః
జీవికి మరణంలో కలిగే బాధకు సమానం ఇంకేదీ లేదు; అప్పుడు అతడు 'ఓ నాన్న! ఓ అమ్మ! ప్రియమైనవాడా!' అని బాధతో విలపిస్తాడు.
మండూక ఇవ సర్పేణ గ్రస్యతే మృత్యునా జగత్ । బాంధవైః స పరిత్యక్తః ప్రియైశ్చ పరివారితః
పాము కప్పను మింగినట్లు, ఈ లోకం మృత్యువుతో పట్టుబడుతుంది; బంధువులు వదిలిపెడతారు, ప్రియమైనవారు చుట్టూ ఉంటారు.
నిఃశ్వసన్దీర్ఘముష్ణం చ ముఖేన పరిశుష్యతా । ఖట్వాయాం పరివృత్తో హి ముహ్యతే చ ముహుర్ముహుః
నోటిలో పొడి వేసి, వేడిగా దీర్ఘంగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, మంచంపై తిరుగుతూ, మళ్లీ మళ్లీ స్పృహ కోల్పోతాడు.
సంమూఢః క్షిపతేత్యర్థం హస్తపాదావితస్తతః । ఖట్వాతో వాంఛతే భూమిం భూమేః ఖట్వాం పునర్మహీమ్
అర్థం తెలియకుండా చేతులు, కాళ్లు ఊపుతూ, మంచం మీదుండి నేలకోసం, నేలపై ఉండి మళ్లీ మంచంకోసం ఆశపడతాడు.
వివశస్త్యక్తలజ్జశ్చ మూత్రవిష్ఠానులేపితః । యాచమానశ్చ సలిలం శుష్కకంఠోష్ఠతాలుకః
అసహాయంగా, లజ్జా లేకుండా, మూత్రం మలంతో మురికి పడి, గొంతు, పెదాలు, నోరు పొడిగా నీళ్లు అడుగుతాడు.
చింతయానః స్వవిత్తాని కస్యైతాని మృతే మయి । యమదూతైర్నీయమానః కాలపాశేన కర్షితః
తాను చనిపోయిన తర్వాత ఈ ధనం ఎవరిదవుతుందో అని ఆలోచిస్తూ, కాలపాశంతో యమదూతలు లాక్కెళ్తారు.