స్పృష్టమాత్రస్య ఘోరేణ జ్వరః సముపజాయతే । తేన జ్వరేణ మహతా మహామోహః ప్రజాయతే
భయంకరమైన జ్వరం తాకగానే అది కలుగుతుంది. ఆ మహా జ్వరంతో మహా మోహం జనిస్తుంది.
సంమూఢస్య స్మృతిభ్రంశః శీఘ్రం సంజాయతే పునః । స్మృతిభ్రంశాత్తతస్తస్య పూర్వకర్మవశేన చ
మోహంలో ఉన్నవాడికి జ్ఞాపకం త్వరగా పోతుంది. ఆ జ్ఞాపకహానితో, గత కర్మ ప్రభావంతో,
రతిః సంజాయతే తస్య జంతోస్తత్రైవ జన్మని । రక్తో మూఢశ్చ లోకోయమకార్యే సంప్రవర్త్తతే
ఆ ప్రాణికి అదే జన్మలో రతి కలుగుతుంది. అందుకే ఈ లోకం మోహంలో, ఆకర్షణలో, తప్పు పనుల్లో నిమగ్నమవుతుంది.
న చాత్మానం విజానాతి న పరం న చ దైవతమ్ । న శృణోతి పరం శ్రేయః సచక్షురపి నేక్షతే
తనను తాను, ఇతరులను, దైవాన్ని కూడా తెలుసుకోడు. పరమ శ్రేయస్సును వినడు, కన్నులతో ఉన్నా చూడడు.
సమే పథి శనైర్గచ్ఛన్స్ఖలతీవ పదేపదే । సత్యాం బుద్ధౌ న జానాతి బోధ్యమానో బుధైరపి
అదే మార్గంలో నెమ్మదిగా నడుస్తూ ప్రతి అడుగులో తడబడతాడు. బుద్ధి ఉన్నా, పండితులు బోధించినా, గ్రహించడు.
సంసారే క్లిశ్యతే తేన నరో లోభవశానుగః । గర్భస్మృతేరభావే చ శాస్త్రముక్తం శివేన చ
అతడు లోభానికి లోనై సంసారంలో బాధపడతాడు. గర్భస్మృతి లేకపోవడం వల్ల శివుడు చెప్పిన శాస్త్రం ప్రచారం అవుతుంది.
తద్దుఃఖకథనార్థాయ స్వర్గమోక్షప్రసాధకమ్ । యేన తస్మిఞ్ఛివే జ్ఞాతే ధర్మకామార్థసాధనే
ఆ బాధను వివరించడానికే, స్వర్గం, మోక్షాన్ని సాధించేందుకు, ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం శివుని జ్ఞానం అవసరం.
న కుర్వంత్యాత్మనః శ్రేయస్తదత్ర మహదద్భుతమ్ । అవ్యక్తేంద్రియబుద్ధిత్వాద్బాల్యేదుఃఖం మహత్పునః
తమ శ్రేయస్సు కోసం వారు ఏమీ చేయరు — ఇది నిజంగా గొప్ప ఆశ్చర్యం. ఇంద్రియాలు, బుద్ధి అభివృద్ధి చెందకపోవడం వల్ల బాల్యంలో మళ్లీ గొప్ప బాధ కలుగుతుంది.
ఇచ్ఛన్నపి న శక్నోతి వక్తుం కర్తుం న సత్కృతీ । దంతజన్మమహద్దుఃఖం లౌల్యేన వాయునా తథా
ఇచ్చినప్పటికీ మాట్లాడలేడు, చేయలేడు. గౌరవించబడిన వాడికి పళ్ళు మొలకెత్తే బాధ తట్టుకోక తప్పదు. అలాగే, ఆకలితో, గాలివల్ల కలిగే అసహనంతో కూడా బాధపడతాడు.
బాలరోగైశ్చ వివిధైః పీడాబాలగ్రహైరపి । తృడ్బుభుక్షా పరీతాంగః క్వచిత్తిష్ఠతి గచ్ఛతి
వివిధ బాల్యరోగాలు, బాలగ్రహాల బాధలు, దాహం, ఆకలి—all కలిపి శరీరాన్ని పట్టిపీడిస్తాయి. అప్పుడప్పుడు కూర్చుంటాడు, మరికొన్ని సార్లు తిరుగుతాడు.
విణ్మూత్రభక్షణాద్యం చ మోహాద్బాలః సమాచరేత్ । కౌమారః కర్ణవేధేన మాతాపిత్రోశ్చ తాడనైః
అజ్ఞానంతో బిడ్డ మలమూత్రం తినడం లాంటి పనులు చేస్తాడు. బాల్యంలో చెవి త్రవ్వడం, తల్లి తండ్రుల చేతిలో కొట్టించుకోవడం జరుగుతాయి.
అక్షరాధ్యయనాద్యైశ్చ దుఃఖం గుర్వాదిశాసనాత్ । ప్రమత్తేంద్రియవృత్తేశ్చ కామరాగప్రపీడినః
అక్షరాలు నేర్చుకోవడం, గురువుల ఆజ్ఞలు, పెద్దల చెప్పినట్లు వినడం వల్ల కూడా బాధ ఉంటుంది. అదికాక, ఇంద్రియాలు నియంత్రించుకోకపోతే, కోరికలు పెరిగితే మరింత బాధ కలుగుతుంది.
రోగార్దితస్య సతతం కుతః సౌఖ్యం హి యౌవనే । ఈర్ష్యాసు మహద్దుఃఖం మోహాద్దుఃఖం ప్రజాయతే
ఎప్పుడూ వ్యాధులతో బాధపడేవాడికి యవ్వనంలో ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? అసూయ వల్ల పెద్ద బాధ, మాయ వల్ల మరింత బాధ కలుగుతుంది.
తత్రస్యాత్కుపితస్యైవ రాగో దుఃఖాయ కేవలమ్ । రాత్రౌ న విందతే నిద్రా కామాగ్ని పరిఖేదితః
అక్కడ కోపంతో ఉన్నవాడికి కామం వల్ల కేవలం బాధే వస్తుంది. రాత్రిపూట కోరికల వేడి తట్టుకోలేక నిద్రపోవడం కూడా కష్టమే.
దివా వాపి కుతః సౌఖ్యమర్థోపార్జనచింతయా । స్త్రీష్వాయాసితదేహస్య యే పుంసః శుక్రబిందవః
పగటిపూట కూడా ధన సంపాదన ఆలోచనలతో మనసు బాధపడుతుంటే ఆనందం ఎక్కడ? స్త్రీలతో శరీరం అలసిపోయిన వాడి వీర్యబిందువులు—
న తే సుఖాయ మంతవ్యాః స్వేదజా ఇవ బిందవః । కృమిభిస్తాడ్యమానస్య కుష్ఠినః పామరస్య చ
వాటిని ఆనందంగా భావించకూడదు, అవి చెమటబిందువుల్లా. పురుగులు, కుష్టు, తక్కువ వంశంలో పుట్టినవాడికి కూడా అవే బాధలు.
కండూయనాగ్నితాపేన యత్సుఖం స్త్రీషు తద్విదుః । యాదృశం మన్యతే సౌఖ్యమర్థోపార్జనచింతయా
స్త్రీలలో కలిగే ఆనందం, ధన సంపాదనలో కలిగే ఆనందం—ఇవి రెండూ కూడా మంటతో కూడిన గజ్జి గోకడం లాంటివే.
తాదృశం స్త్రీషు మంతవ్యమధికం నైవ విద్యతే । మర్త్యస్య వేదనా సైవ యాం వినా చిత్తనిర్వృతిః
స్త్రీలలో కలిగే ఆనందం అంతే, దాని కంటే ఎక్కువేమీ లేదు. మనసు ప్రశాంతంగా లేకపోతే మానవుడికి కలిగే బాధ అదే.
తతోన్యోన్యం పురా ప్రాప్తమంతే సైవాన్యథా భవేత్ । తదేవం జరయా గ్రస్తమామయా వ్యపినప్రియమ్
ఇదంతా ఒకరితో ఒకరు పొందిన ఆనందం, చివరికి వేరేలా మారిపోతుంది. వృద్ధాప్యం, వ్యాధి పట్టిపడితే, ఇష్టమైనదీ మారిపోతుంది.
అపూర్వవత్సమాత్మానం జరయా పరిపీడితమ్ । యః పశ్యన్న విరజ్యేత కోన్యస్తస్మాదచేతనః
పూర్వం యవ్వనంగా ఉన్నవాడు, ఇప్పుడు వృద్ధాప్యం వల్ల బాధపడుతున్న తనను చూసి, ఎవడైనా విరక్తి చెందకుండా ఉండగలడా? అర్థం లేని వాడే అలా ఉంటాడు.
జరాభిభూతోపి జంతుః పత్నీపుత్రాదిబాంధవైః । అశక్తత్వాద్దురాచారైర్భృత్యైశ్చ పరిభూయతే
వృద్ధాప్యం పట్టుకున్నా, భార్య, కుమారుడు, ఇతర బంధువులు కూడా పట్టించుకోరు. శక్తిలేకపోతే, దుష్టమైన పనివాళ్లు కూడా అవమానిస్తారు.
న ధర్మమర్థం కామం చ మోక్షం చ జరయాయుతః । శక్తః సాధయితుం తస్మాద్యువా ధర్మం సమాచరేత్
వృద్ధాప్యంలో ఉన్నవాడు ధర్మం, ధనం, కామం, మోక్షం—ఏదీ సాధించలేడు. అందుకే, యవ్వనంలోనే ధర్మాన్ని ఆచరించాలి.
వాతపిత్తకఫాదీనాం వైషమ్యం వ్యాధిరుచ్యతే । వాతాదీనాం సమూహేన దేహోయం పరికీర్తితః
వాయు, పిత్తం, కఫం ఇవి సమతుల్యం కాకపోతే వ్యాధి అంటారు. ఈ శరీరం వాయు మొదలైన వాటి మిశ్రమంగా చెప్పబడింది.
తస్మాద్వ్యాధిమయం జ్ఞేయం శరీరమిదమాత్మనః । వాతాద్యవ్యతిరిక్తత్వాద్వ్యాధీనాం పంజరస్య చ
కాబట్టి, ఈ శరీరం వ్యాధులతో నిండినదిగా తెలుసుకోవాలి. వాయు మొదలైన వాటి నుండి, వ్యాధుల పంజరం నుండి వేరుగా లేదు.
రోగైర్నానావిధైర్యాతి దేహీ దుఃఖాన్యనేకధా । తాని చ స్వాత్మవేద్యాని కిమన్యత్కథయామ్యహమ్
వివిధ రకాల వ్యాధులతో, ఈ దేహధారి ఎన్నో విధాలుగా బాధపడతాడు. ఆ బాధలు తనకే తెలుస్తాయి—ఇంకా నేను ఏమి చెప్పాలి?
ఏకోత్తరం మృత్యుశతమస్మిన్దేహే ప్రతిష్ఠితమ్ । తత్రైకః కాలసంయుక్తః శేషాశ్చాగంతవః స్మృతాః
ఈ శరీరంలో నూట ఒక రకాల మరణాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి కాలంతో కలిసిఉంటుంది, మిగతావి యాదృచ్ఛికంగా వస్తాయని చెబుతారు.
యే త్విహాగంతవః ప్రోక్తాస్తే ప్రశామ్యంతి భేషజైః । జపహోమప్రదానైశ్చ కాలమృత్యుర్న శామ్యతి
ఇక్కడ చెప్పిన వ్యాధులు మందులతో, జపంతో, హోమంతో, దానాలతో శాంతించవచ్చు; కానీ కాలమృత్యువు మాత్రం వీటితో శాంతించదు.
యది వాపమృత్యుర్న స్యాద్విషాస్వాదాదశంకితః । న చాత్తి పురుషస్తస్మాదపమృత్యోర్బిభేతి సః
అకాలమరణం లేకపోతే, విషం తినడం వంటివాటికి భయం ఉండదు; అందువల్ల ఎవ్వరూ వాటిని తినడాన్ని తప్పించుకోరు.
వివిధా వ్యాధయస్తత్ర సర్పాద్యాః ప్రాణినస్తథా । విషాణి చాభిచారాశ్చ మృత్యోర్ద్వారాణి దేహినామ్
వివిధ రకాల వ్యాధులు, పాములు మొదలైన జంతువులు, విషాలు, మంత్రాలు — ఇవన్నీ జీవులకు మరణానికి దారులు.
పీడితం సర్వరోగాద్యైరపి ధన్వంతరిః స్వయమ్ । స్వస్థీకర్తుం న శక్నోతి కాలప్రాప్తం న చాన్యథా
అన్ని రోగాలతో బాధపడుతున్నవారిని ధన్వంతరి స్వయంగా కూడా, కాలం వచ్చేసినప్పుడు, ఆరోగ్యంగా చేయలేడు; అది ఎలా అయినా జరగాల్సిందే.