అన్యథా లింగ్యతే కాంతా భావేన దుహితాన్యథా । మనసా భిద్యతే వృత్తిరభిన్నేష్వపి వస్తుషు
ఒక మహిళను ప్రియురాలిగా చూస్తే ఒక విధంగా, కుమార్తెగా చూస్తే మరో విధంగా మనసు భావిస్తుంది. వస్తువులు ఒక్కటే అయినా మనసు భావం వేరుగా మారుతుంది.
అన్యథైవ సతీ పుత్రం చింతయేదన్యథా పతిమ్ । యథాయథా స్వభావస్య మహాభాగ ఉదాహృతమ్
ఒకే మహిళ అయినా తన కుమారుని గురించి ఒక విధంగా, భర్త గురించి మరో విధంగా ఆలోచిస్తుంది. ఇదే స్వభావానికి ఉదాహరణ, ఓ మహాభాగ.
పరిష్వక్తోపి యద్భార్యాం భావహీనాం న కారయేత్ । నాద్యాద్వివిధమన్నాద్యం రస్యాని సురభీణి చ
తన భార్యను ఆలింగనం చేసేటప్పుడు కూడా భావం లేకుండా ప్రవర్తించకూడదు. అలాగే ఆకలి లేకుండా రుచికరమైన, సువాసనగల వంటకాలను తినకూడదు.
అభావేన నరస్తస్మాద్భావః సర్వత్ర కారణమ్ । చిత్తం శోధయ యత్నేన కిమన్యైర్బాహ్యశోధనైః
భావం లేకపోతే ఏ పని ఫలించదు. అందుకే మనసును శ్రద్ధతో శుద్ధిపరచాలి. బయట శుద్ధి ఎంత చేసినా ప్రయోజనం లేదు.
భావతః శుచిశుద్ధాత్మా స్వర్గం మోక్షం చ విందతి । జ్ఞానామలాంభసా పుంసః సవైరాగ్యమృదాపునః
భావంతో మనసు శుద్ధిగా ఉంటే, ఆత్మ శుభ్రంగా ఉంటే, స్వర్గం, మోక్షం లభిస్తాయి. జ్ఞానం అనే స్వచ్ఛమైన నీటితో మానవుడు వైరాగ్యం, మృదుత్వాన్ని పొందుతాడు.
అవిద్యా రాగవిణ్మూత్ర లేపో నశ్యేద్విశోధనైః । ఏవమేతచ్ఛరీరం హి నిసర్గాదశుచిం విదుః
అజ్ఞానం, రాగం, మలమూత్రపు మచ్చలు శుద్ధితో పోతాయి. ఈ శరీరం సహజంగా అపవిత్రమైందని తెలుసుకోవాలి.
విద్యాదసార నిఃసారం కదలీసారసన్నిభమ్ । జ్ఞాత్వైవం దోషవద్దేహం యః ప్రాజ్ఞః శిథిలీ భవేత్
జ్ఞానం అసలైన సారం లేనిది, అరటి కాయ మధ్య భాగంలా శూన్యమై ఉంటుంది. ఈ శరీరంలో లోపాలు ఉన్నాయని తెలుసుకున్న జ్ఞాని నిర్లిప్తుడవుతాడు.
సోతిక్రామతి సంసారం దృఢగ్రాహోవతిష్ఠతి । ఏవమేతన్మహాకష్టం జన్మదుఃఖం ప్రకీర్తితమ్
అటువంటి వ్యక్తి సంసారాన్ని దాటి, దృఢంగా నిలబడతాడు. జనన బాధ ఎంత గొప్పదో ఇదే వివరించబడింది.
పుంసామజ్ఞానదోషేణ నానాకర్మవశేన చ । గర్భస్థస్య మతిర్యాసీత్సా జాతస్య ప్రణశ్యతి
అజ్ఞానం వల్ల,色色 కార్యాల ప్రభావంతో గర్భంలో ఉన్నవాడి జ్ఞానం పుట్టిన తర్వాత పోతుంది.
సుమూర్చ్ఛితస్య దుఃఖేన యోనియంత్రనిపీడనాత్ । బాహ్యేన వాయునా చాస్య మోహసంగేన దేహినామ్
గర్భంలో ఉన్నప్పుడు కలిగే బాధ, బయట గాలి తాకడం వల్ల, ఆత్మలు మోహంలో పడిపోతారు.
స్పృష్టమాత్రస్య ఘోరేణ జ్వరః సముపజాయతే । తేన జ్వరేణ మహతా మహామోహః ప్రజాయతే
భయంకరమైన జ్వరం తాకగానే అది కలుగుతుంది. ఆ మహా జ్వరంతో మహా మోహం జనిస్తుంది.
సంమూఢస్య స్మృతిభ్రంశః శీఘ్రం సంజాయతే పునః । స్మృతిభ్రంశాత్తతస్తస్య పూర్వకర్మవశేన చ
మోహంలో ఉన్నవాడికి జ్ఞాపకం త్వరగా పోతుంది. ఆ జ్ఞాపకహానితో, గత కర్మ ప్రభావంతో,
రతిః సంజాయతే తస్య జంతోస్తత్రైవ జన్మని । రక్తో మూఢశ్చ లోకోయమకార్యే సంప్రవర్త్తతే
ఆ ప్రాణికి అదే జన్మలో రతి కలుగుతుంది. అందుకే ఈ లోకం మోహంలో, ఆకర్షణలో, తప్పు పనుల్లో నిమగ్నమవుతుంది.
న చాత్మానం విజానాతి న పరం న చ దైవతమ్ । న శృణోతి పరం శ్రేయః సచక్షురపి నేక్షతే
తనను తాను, ఇతరులను, దైవాన్ని కూడా తెలుసుకోడు. పరమ శ్రేయస్సును వినడు, కన్నులతో ఉన్నా చూడడు.
సమే పథి శనైర్గచ్ఛన్స్ఖలతీవ పదేపదే । సత్యాం బుద్ధౌ న జానాతి బోధ్యమానో బుధైరపి
అదే మార్గంలో నెమ్మదిగా నడుస్తూ ప్రతి అడుగులో తడబడతాడు. బుద్ధి ఉన్నా, పండితులు బోధించినా, గ్రహించడు.
సంసారే క్లిశ్యతే తేన నరో లోభవశానుగః । గర్భస్మృతేరభావే చ శాస్త్రముక్తం శివేన చ
అతడు లోభానికి లోనై సంసారంలో బాధపడతాడు. గర్భస్మృతి లేకపోవడం వల్ల శివుడు చెప్పిన శాస్త్రం ప్రచారం అవుతుంది.
తద్దుఃఖకథనార్థాయ స్వర్గమోక్షప్రసాధకమ్ । యేన తస్మిఞ్ఛివే జ్ఞాతే ధర్మకామార్థసాధనే
ఆ బాధను వివరించడానికే, స్వర్గం, మోక్షాన్ని సాధించేందుకు, ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం శివుని జ్ఞానం అవసరం.
న కుర్వంత్యాత్మనః శ్రేయస్తదత్ర మహదద్భుతమ్ । అవ్యక్తేంద్రియబుద్ధిత్వాద్బాల్యేదుఃఖం మహత్పునః
తమ శ్రేయస్సు కోసం వారు ఏమీ చేయరు — ఇది నిజంగా గొప్ప ఆశ్చర్యం. ఇంద్రియాలు, బుద్ధి అభివృద్ధి చెందకపోవడం వల్ల బాల్యంలో మళ్లీ గొప్ప బాధ కలుగుతుంది.
ఇచ్ఛన్నపి న శక్నోతి వక్తుం కర్తుం న సత్కృతీ । దంతజన్మమహద్దుఃఖం లౌల్యేన వాయునా తథా
ఇచ్చినప్పటికీ మాట్లాడలేడు, చేయలేడు. గౌరవించబడిన వాడికి పళ్ళు మొలకెత్తే బాధ తట్టుకోక తప్పదు. అలాగే, ఆకలితో, గాలివల్ల కలిగే అసహనంతో కూడా బాధపడతాడు.
బాలరోగైశ్చ వివిధైః పీడాబాలగ్రహైరపి । తృడ్బుభుక్షా పరీతాంగః క్వచిత్తిష్ఠతి గచ్ఛతి
వివిధ బాల్యరోగాలు, బాలగ్రహాల బాధలు, దాహం, ఆకలి—all కలిపి శరీరాన్ని పట్టిపీడిస్తాయి. అప్పుడప్పుడు కూర్చుంటాడు, మరికొన్ని సార్లు తిరుగుతాడు.
విణ్మూత్రభక్షణాద్యం చ మోహాద్బాలః సమాచరేత్ । కౌమారః కర్ణవేధేన మాతాపిత్రోశ్చ తాడనైః
అజ్ఞానంతో బిడ్డ మలమూత్రం తినడం లాంటి పనులు చేస్తాడు. బాల్యంలో చెవి త్రవ్వడం, తల్లి తండ్రుల చేతిలో కొట్టించుకోవడం జరుగుతాయి.
అక్షరాధ్యయనాద్యైశ్చ దుఃఖం గుర్వాదిశాసనాత్ । ప్రమత్తేంద్రియవృత్తేశ్చ కామరాగప్రపీడినః
అక్షరాలు నేర్చుకోవడం, గురువుల ఆజ్ఞలు, పెద్దల చెప్పినట్లు వినడం వల్ల కూడా బాధ ఉంటుంది. అదికాక, ఇంద్రియాలు నియంత్రించుకోకపోతే, కోరికలు పెరిగితే మరింత బాధ కలుగుతుంది.
రోగార్దితస్య సతతం కుతః సౌఖ్యం హి యౌవనే । ఈర్ష్యాసు మహద్దుఃఖం మోహాద్దుఃఖం ప్రజాయతే
ఎప్పుడూ వ్యాధులతో బాధపడేవాడికి యవ్వనంలో ఆనందం ఎక్కడ ఉంటుంది? అసూయ వల్ల పెద్ద బాధ, మాయ వల్ల మరింత బాధ కలుగుతుంది.
తత్రస్యాత్కుపితస్యైవ రాగో దుఃఖాయ కేవలమ్ । రాత్రౌ న విందతే నిద్రా కామాగ్ని పరిఖేదితః
అక్కడ కోపంతో ఉన్నవాడికి కామం వల్ల కేవలం బాధే వస్తుంది. రాత్రిపూట కోరికల వేడి తట్టుకోలేక నిద్రపోవడం కూడా కష్టమే.
దివా వాపి కుతః సౌఖ్యమర్థోపార్జనచింతయా । స్త్రీష్వాయాసితదేహస్య యే పుంసః శుక్రబిందవః
పగటిపూట కూడా ధన సంపాదన ఆలోచనలతో మనసు బాధపడుతుంటే ఆనందం ఎక్కడ? స్త్రీలతో శరీరం అలసిపోయిన వాడి వీర్యబిందువులు—
న తే సుఖాయ మంతవ్యాః స్వేదజా ఇవ బిందవః । కృమిభిస్తాడ్యమానస్య కుష్ఠినః పామరస్య చ
వాటిని ఆనందంగా భావించకూడదు, అవి చెమటబిందువుల్లా. పురుగులు, కుష్టు, తక్కువ వంశంలో పుట్టినవాడికి కూడా అవే బాధలు.
కండూయనాగ్నితాపేన యత్సుఖం స్త్రీషు తద్విదుః । యాదృశం మన్యతే సౌఖ్యమర్థోపార్జనచింతయా
స్త్రీలలో కలిగే ఆనందం, ధన సంపాదనలో కలిగే ఆనందం—ఇవి రెండూ కూడా మంటతో కూడిన గజ్జి గోకడం లాంటివే.
తాదృశం స్త్రీషు మంతవ్యమధికం నైవ విద్యతే । మర్త్యస్య వేదనా సైవ యాం వినా చిత్తనిర్వృతిః
స్త్రీలలో కలిగే ఆనందం అంతే, దాని కంటే ఎక్కువేమీ లేదు. మనసు ప్రశాంతంగా లేకపోతే మానవుడికి కలిగే బాధ అదే.
తతోన్యోన్యం పురా ప్రాప్తమంతే సైవాన్యథా భవేత్ । తదేవం జరయా గ్రస్తమామయా వ్యపినప్రియమ్
ఇదంతా ఒకరితో ఒకరు పొందిన ఆనందం, చివరికి వేరేలా మారిపోతుంది. వృద్ధాప్యం, వ్యాధి పట్టిపడితే, ఇష్టమైనదీ మారిపోతుంది.
అపూర్వవత్సమాత్మానం జరయా పరిపీడితమ్ । యః పశ్యన్న విరజ్యేత కోన్యస్తస్మాదచేతనః
పూర్వం యవ్వనంగా ఉన్నవాడు, ఇప్పుడు వృద్ధాప్యం వల్ల బాధపడుతున్న తనను చూసి, ఎవడైనా విరక్తి చెందకుండా ఉండగలడా? అర్థం లేని వాడే అలా ఉంటాడు.