అండజాః పక్షిణః సర్వే సర్పా నక్రాశ్చ భూపతే । జరాయుజాశ్చ విజ్ఞేయా మానుషాశ్చ చతుష్పదాః
అండాల్లో పుట్టే జీవులు అన్నీ పక్షులు, పాములు, మొసళ్ళు. గర్భంలో పుట్టేవారు మనుషులు, నాలుగు కాళ్ల జంతువులు.
తత్ర సిక్తా జలైర్భూమిర్రక్తే ఉష్మవిపాచితా । వాయునా ధమ్యమానా చ క్షేత్రే బీజం ప్రపద్యతే
అక్కడ భూమి నీటితో తడిపి, రక్తపు వేడితో ఉడికించి, గాలితో ఊదిపించి, క్షేత్రంలో విత్తనాన్ని స్వీకరిస్తుంది.
యథా ఉప్తాని బీజాని సంసిక్తాన్యంభసా పునః । ఉపగమ్య మృదుత్వం చ మూలభావం వ్రజంతి చ
విత్తనాలు మళ్లీ నీటితో తడిపి, మృదువుగా మారినప్పుడు, వేరుగా మారుతాయి.
తన్మూలాదంకురోత్పత్తిరంకురాత్పర్ణసంభవః । పర్ణాన్నాలం తతః కాండం కాండాచ్చ ప్రభవః పునః
ఆ వేర్ల నుంచి మొక్క మొలకెత్తుతుంది; మొలక నుంచి ఆకులు, ఆకుల నుంచి కాండం, కాండం నుంచి మళ్లీ కొత్త మొక్క పుడుతుంది.
ప్రభవాచ్చ భవేత్క్షీరం క్షీరాత్తందులసంభవః । తందులాచ్చ తతః పక్వా భవంత్యోషధయస్తథా
ఆ మొక్క నుంచి పాలు వస్తాయి; పాల నుంచి బియ్యం పుడుతుంది; బియ్యం ఉడికిన తర్వాత, ఆయుర్వేద ఔషధాలు కూడా ఏర్పడతాయి.
యవాద్యాః శాలిపర్యంతాః శ్రేష్ఠాః సప్తదశ స్మృతాః । ఓషధ్యః ఫలసారాఢ్యాః శేషా క్షుద్రా ప్రఃకీర్తితాః
యవాలు మొదలుకుని బియ్యం వరకు పదిహేడు రకాల ధాన్యాలు ఉత్తమమైనవి. మిగతా ఫలసారంతో కూడిన ఔషధాలు చిన్నవిగా పరిగణించబడతాయి.
ఏతా లూనా మర్దితాశ్చ మునిభిః పూర్వసంస్కృతాః । శూర్పోలూఖలపాత్రాద్యైః స్థాలికోదకవహ్నిభిః
ఈ ధాన్యాలను మునులు కోసి, నూరి, మొదట కుండలు, ఉలికలు, పాత్రలు, గిన్నెలు, నీరు, అగ్ని వంటివాటితో శుద్ధి చేస్తారు.
షడ్విధా హి స్వభేదేన పరిణామం వ్రజంతి తాః । అన్యోన్యరససంయోగాదనేకస్వాదతాం గతాః
వాటి స్వభావం ప్రకారం ఆరు విధాలుగా మార్పు చెందుతాయి. పరస్పర రుచులు కలిసిపోవడం వల్ల అనేక రకాల రుచులు ఏర్పడతాయి.
భక్ష్యం భోజ్యం పేయలేహ్యం చోష్యం ఖాద్యం చ భూపతే । తాసాం భేదాః షడంగాశ్చ మధురాద్యాశ్చ షడ్గుణాః
ఓ రాజా, తినే పదార్థాలు ఆరు విధాలుగా ఉంటాయి — నమిలే, మింగే, త్రాగే, నాకే, ఊది తినే, ముక్కలు చేసి తినే పదార్థాలు. ఇవన్నీ ఆరు రకాలుగా, మధురత మొదలైన ఆరు రుచులతో ఉంటాయి.
తదన్నం పిండకవలైర్గ్రాసైర్భుక్తం చ దేహిభిః । అన్నమూలాశయే సర్వప్రాణాన్స్థాపయతి క్రమాత్
ఆ ఆహారం ముక్కలుగా, గోళీలుగా, ముద్దలుగా జీవులు తింటారు. ఆ అన్నం ఆధారంగా, అన్ని ప్రాణులు క్రమంగా జీవించగలుగుతారు.
అపక్వం భుక్తమాహారం స వాయుః కురుతే ద్విధా । సంప్రవిశ్యాన్నమధ్యే చ పక్వం కృత్వా పృథగ్గుణమ్
పచ్చిగా తిన్న ఆహారాన్ని వాయువు రెండు భాగాలుగా చేస్తుంది. ఆహారంలోకి ప్రవేశించి, దాన్ని బాగా వండినట్టు చేసి, వేరు వేరు లక్షణాలు కలిగిస్తుంది.
అగ్నేరూర్ధ్వం జలం స్థాప్య తదన్నం చ జలోపరి । జలస్యాధః స్వయం ప్రాణః స్థిత్వాగ్నిం ధమతే శనైః
అగ్ని పైగా నీరు ఉంటుంది. ఆ ఆహారం ఆ నీటి మీద నిలుస్తుంది. నీటి క్రింద ప్రాణవాయువు ఉండి, మెల్లగా అగ్నిని ఊదుతూ ఉంటుంది.
వాయునా ధమ్యమానోగ్నిరత్యుష్ణం కురుతే జలమ్ । తదన్నముష్ణయోగేన సమంతాత్పచ్యతే పునః
వాయువు ఊదటంతో అగ్ని నీటిని బాగా వేడిగా చేస్తుంది. ఆ వేడి కలిసినప్పుడు ఆహారం అన్ని వైపులా బాగా వండిపోతుంది.
ద్విధా భవతి తత్పక్వం పృథక్కిట్టం పృథగ్రసః । మలైర్ద్వాదశభిః కిట్టం భిన్నం దేహాద్బహిర్వ్రజేత్
అలా వండిన ఆహారం రెండు భాగాలవుతుంది — మలాన్ని వేరు చేస్తుంది, రసాన్ని వేరు చేస్తుంది. పన్నెండు విధాల మలాలు శరీరం నుంచి వేరు వేరు గా బయటకు పోతాయి.
కర్ణాక్షి నాసికా జిహ్వా దంతోష్ఠ ప్రజనం గుదా । మలాన్స్రవేదథ స్వేదో విణ్మూత్రం ద్వాదశ స్మృతాః
చెవులు, కళ్ళు, ముక్కు, నాలుక, పళ్ళు, పెదాలు, జననేంద్రియం, గుదం — వీటిలోంచి మలాలు బయటకు వస్తాయి. చెమట, మలము, మూత్రం కలిపి పన్నెండు మలాలుగా చెప్పబడతాయి.
హృత్పద్మే ప్రతిబద్ధాశ్చ సర్వనాడ్యః సమంతతః । తాసాం ముఖేషు తం సూక్ష్మం ప్రాణః స్థాపయతే రసమ్
హృదయ పద్మంలో అన్ని నాడులు కలిసిపోతాయి. వాటి చివరల్లో ప్రాణవాయువు సూత్ష్మమైన రసాన్ని ఉంచుతుంది.
రసేన తేన తా నాడీః ప్రాణః పూరయతే పునః । సంతర్పయంతి తా నాడ్యః పూర్ణా దేహం సమంతతః
ఆ రసంతో ప్రాణవాయువు మళ్లీ ఆ నాడులను నింపుతుంది. నిండిన ఆ నాడులు మొత్తం శరీరాన్ని పోషిస్తాయి.
తతః స నాడీమధ్యస్థః శారీరేణోష్మణా రసః । పచ్యతే పచ్యమానశ్చ భవేత్పాకద్వయం పునః
తర్వాత ఆ నాడుల మధ్యలో ఉన్న రసం శరీర వేడి వల్ల మరింత వండిపోతుంది. వండుతున్నప్పుడు రెండు విధాల మార్పులు కలుగుతాయి.
త్వఙ్మాంసాస్థి మజ్జా మేదో రుధిరం చ ప్రజాయతే । రక్తాల్లోమాని మాంసం చ కేశాః స్నాయుశ్చ మాంసతః
దానివల్ల చర్మం, మాంసం, ఎముకలు, మజ్జ, కొవ్వు, రక్తం ఏర్పడతాయి. రక్తం నుంచి రోమాలు, మాంసం వస్తాయి. మాంసం నుంచి జుట్టు, స్నాయువులు ఏర్పడతాయి.
స్నాయోర్మజ్జా తథాస్థీని వసా మజ్జాస్థిసంభవా । మజ్జాకారేణ వైకల్యం శుక్రం చ ప్రసవాత్మకమ్
స్నాయువుల నుంచి మజ్జ, ఎముకలు వస్తాయి. మజ్జ, ఎముకల నుంచి కొవ్వు పుట్టుతుంది. మజ్జ రూపంలో లోపం కలిగితే, శుక్రం కూడా ఏర్పడుతుంది — అది సంతానానికి కారణం.
ఇతి ద్వాదశ శాన్తస్య పరిణామాః ప్రకీర్తితాః । శుక్రం తస్య పరీణామః శుక్రాద్దేహస్య సంభవః
ఇలా పన్నెండు విధాలుగా వండిన ఆహార మార్పులు వివరించబడ్డాయి. చివరగా శుక్రం ఏర్పడుతుంది. ఆ శుక్రం నుంచే శరీరం పుడుతుంది.
ఋతుకాలే యదా శుక్రం నిర్దోషం యోనిసంస్థితమ్ । తదా తద్వాయుసంసృష్టం స్త్రీరక్తేనైకతాం వ్రజేత్
సరైన సమయంలో, లోపం లేని శుక్రం యోనిలో ఉన్నప్పుడు, అది వాయువుతో కలసి, స్త్రీ రక్తంతో ఒక్కటవుతుంది.
విసర్గకాలే శుక్రస్య జీవః కారణసంయుతః । నిత్యం ప్రవిశతే యోనిం కర్మభిః స్వైర్నియంత్రితః
శుక్రం విడుదలయ్యే సమయంలో, జీవుడు తన కారణాలతో కలసి, తన కర్మల ప్రభావంతో ఎప్పుడూ యోనిలో ప్రవేశిస్తాడు.
శుక్రస్య సహ రక్తస్య ఏకాహాత్కలలం భవేత్ । పంచరాత్రేణ కలలే బుద్బుదత్వం తతో భవేత్
శుక్రం, రక్తం కలిసిన మొదటి రోజున కళ్లలమంటూ గడ్డకట్టిన పదార్థం ఏర్పడుతుంది. ఐదు రాత్రుల్లో ఆ గడ్డ బుడబుడలుగా మారుతుంది.
మాంసత్వం మాసమాత్రేణ పంచధా జాయతే పునః । గ్రీవా శిరశ్చ స్కంధశ్చ పృష్ఠవంశస్తథోదరమ్
ఒక నెలలో అది మాంసంగా మారుతుంది. తర్వాత అయిదు భాగాలుగా ఏర్పడుతుంది — మెడ, తల, భుజాలు, వెన్నెముక, పొత్తికడుపు.
పాణీపాదౌ తథా పార్శ్వౌ కటిర్గాత్రం తథైవ చ । మాసద్వయేన పర్వాణి క్రమశః సంభవంతి చ
అలాగే చేతులు, కాళ్లు, ప్రక్కలు, నడుము, శరీరం ఏర్పడతాయి. రెండు నెలల్లో ముడులు ఒక్కొక్కటిగా ఏర్పడతాయి.
త్రిభిర్మాసైః ప్రజాయంతే శతశోంకురసంధయః । మాసైశ్చతుర్భిర్జాయంతే అంగుల్యాది యథాక్రమమ్
మూడు నెలల్లో వందలాది సంధులు ఏర్పడతాయి. నాలుగు నెలల్లో వేళ్లు మొదలైన అవయవాలు వరుసగా ఏర్పడతాయి.
ముఖం నాసా చ కర్ణౌ చ మాసైర్జాయంతి పంచభిః । దంతపంక్తిస్తథా జిహ్వా జాయతే తు నఖాః పునః
ఐదు నెలల్లో నోరు, ముక్కు, చెవులు ఏర్పడతాయి. పళ్ల వరుస, నాలుక, తర్వాత గోర్లు కూడా ఏర్పడతాయి.
కర్ణయోశ్చ భవేచ్ఛిద్రం షణ్మాసాభ్యంతరే పునః । పాయుర్మేఢ్రముపస్థం చ శిశ్నశ్చాప్యుపజాయతే
ఆరు నెలల్లో చెవుల్లో రంధ్రాలు ఏర్పడతాయి. పాయువు, లింగం, ఇతర జననేంద్రియాలు కూడా ఏర్పడతాయి.
సంధయో యే చ గాత్రేషు మాసైర్జాయంతి సప్తభిః । అంగప్రత్యంగసంపూర్ణం శిరః కేశసమన్వితమ్
ఏడు నెలల్లో చేతులు, కాళ్లలో సంధులు ఏర్పడతాయి. అన్ని అవయవాలతో శరీరం పూర్తిగా తయారై, తలపై జుట్టు పెరుగుతుంది.