పశుయోనిగతా త్వం వై భాషసే మానుషం వచః । సౌష్ఠవం జ్ఞానసంపన్నం వద మే పూర్వచేష్టితమ్
నీవు జంతుయోనిలో పుట్టినా, మనుషుల మాటలు, అవి కూడా మంచి జ్ఞానంతో, మృదువుగా మాట్లాడుతున్నావు. నీ గత జీవితంలో చేసిన పనుల్ని నాకు చెప్పు.
భర్తుశ్చాపి మహారాజ భటస్యాస్య మహాత్మనః । కోయం ధర్మో మహావీర్యో గతః స్వర్గం పరాక్రమైః
ఓ మహారాజా, నీ యజమాని అయిన ఈ మహాత్ముడు, వీరుడైన భటుడి ధర్మం ఏమిటి? ఇతడు పరాక్రమంతో స్వర్గాన్ని పొందాడు కదా.
ఆత్మనశ్చ స్వభర్తుశ్చ సర్వం పూర్వానుగం వద । ఏవముక్త్వా మహాభాగా విరరామ నృపప్రియా
నీ గురించి, నీ యజమాని గురించి, మునుపటి సంగతులన్నీ నాకు చెప్పు. ఇలా అడిగి, ఆ భాగ్యవంతురాలు, రాజుని ప్రియమైనది, మౌనంగా నిలిచింది.
శూకర్యువాచ- యది పృచ్ఛసి మాం భద్రే మమాస్య చ మహాత్మనః । తత్సర్వం తే ప్రవక్ష్యామి చరితం పూర్వచేష్టితమ్
శూకరుడు ఇలా అన్నాడు — భద్రే! నువ్వు నన్ను, నా యజమానిని అడిగితే, మేమిద్దరం గతంలో చేసిన పనులన్నీ నీకు చెప్పుతాను.
అయమేష మహాప్రాజ్ఞో గంధర్వో గీతపండితః । రంగవిద్యాధరో నామ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదః
ఇతడు గొప్ప జ్ఞానవంతుడు, గంధర్వుడు, పాటల్లో నిపుణుడు, రంగవిద్యాధరుడు అని పేరు, అన్ని శాస్త్రాల అర్థాన్ని తెలిసినవాడు.
మేరుం గిరివరశ్రేష్ఠం చారుకందరనిర్ఝరమ్ । తమాశ్రిత్య మహాతేజాః పులస్త్యో మునిసత్తమః
మెరుపర్వతాన్ని, అందమైన జలపాతాలతో వెలిగిపోయే ఆ పర్వతాన్ని ఆశ్రయించి, మహాత్ముడైన మునుల్లో శ్రేష్ఠుడు అయిన పులస్త్యుడు అక్కడ నివసించాడు.
తపశ్చచార తేజస్వీ నిర్వ్యలీకేన చేతసా । విద్యాధరస్తత్ర గతః స్వేచ్ఛయా స మహాప్రభో
ఆ మహాత్ముడు మాయలేని మనస్సుతో తపస్సు చేశాడు. అక్కడే, తన ఇష్టానుసారం, ఆ విద్యాధరుడు కూడా వచ్చాడు.
తమాశ్రిత్య గిరిశ్రేష్ఠం గీతమభ్యసతే తదా । స్వరతాలసమోపేతం సుస్వరం చారుహాసిని
ఆ గొప్ప పర్వతాన్ని ఆశ్రయించి, సరైన స్వరాలు, తాళంతో, మధురమైన స్వరంతో పాటలు సాధన చేశాడు, ఓ అందమైన నవ్వుతో ఉన్నవాడా!
గీతం శ్రుత్వా మునిస్తస్య ధ్యానాచ్చలితమానసః । గాయంతం తమువాచేదం గీతవిద్యాధరం ప్రతి
అతని పాట విని, మునికి ధ్యానం భంగమైంది. ఆ గీతవిద్యాధరుని చూచి ఇలా అన్నాడు.
భవద్గీతేన దివ్యేన దేవా ముహ్యంతి నాన్యథా । సుస్వరేణ సుపుణ్యేన తాలమానేన పండిత
నీ దివ్యమైన పాట విని దేవతలకే మతిపోతుంది, పండితుడా! నీ మధురమైన, పుణ్యమైన, సరైన తాళంతో కూడిన పాటకు అంతటి శక్తి ఉంది.
లయయుక్తేన భావేన మూర్చ్ఛనా సహితేన చ । మే మనశ్చలితం ధ్యానాద్గీతేనానేన సువ్రత
లయ, భావం, మూర్ఛన కలిసిన నీ పాట వల్ల, ఓ సత్ప్రవర్తకుడా, నా మనస్సు ధ్యానం నుండి చలించిపోయింది.
ఇదం స్థానం పరిత్యజ్య అన్యస్థానం వ్రజస్వ తత్ । గీతవిద్యాధర ఉవాచ- ఆత్మజ్ఞానసమం గీతమన్యస్థానం వ్రజామి కిమ్
ఈ స్థలం వదిలి, ఇంకెక్కడికైనా వెళ్ళు. గీతవిద్యాధరుడు అన్నాడు — గానం ఆత్మజ్ఞానంతో సమానం అయితే, ఇంకెక్కడికి వెళ్ళాలి?
దుఃఖం దదే న కస్యాపి సుఖదో నృషు సర్వదా । గీతేనానేన దివ్యేన సర్వాస్తుష్యంతి దేవతాః
నేను ఎప్పుడూ ఎవరికీ దుఃఖం కలిగించను, అందరికీ సంతోషమే ఇస్తాను. నా దివ్యమైన పాట విని దేవతలందరూ సంతోషిస్తారు.
శంభుశ్చాపి సమానీతో గీతధ్వనిరతో ద్విజ । గీతం సర్వరసం ప్రోక్తం గీతమానందదాయకమ్
శంభుడు కూడా పాట ధ్వనికి ఆకర్షితుడై ఇక్కడికి వస్తాడు, ద్విజుడా! పాటలో అన్ని రసాలూ ఉంటాయి, అది ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
శృంగారాద్యారసాః సర్వే గీతేనాపి ప్రతిష్ఠితాః । శోభామాయాంతి గీతేన వేదాశ్చత్వార ఉత్తమాః
శృంగారాది రసాలన్నీ పాట ద్వారానే స్థిరంగా ఉంటాయి. పాట వల్లే నాలుగు వేదాలకు అందం వస్తుంది.
గీతేన దేవతాః సర్వాస్తోషమాయాంతి నాన్యథా । తదేవం నిన్దసే గీతం మామేవం పరిచాలయేః
పాట వలన దేవతలందరూ సంతృప్తి చెందుతారు, వేరే విధంగా కాదు. అలాంటప్పుడు, నువ్వు పాటను నిందిస్తూ, నన్ను ఇలా ఎందుకు చూస్తున్నావు?
అన్యాయోఽయం మహాభాగ తవైవ ఇహ దృశ్యతే । పులస్త్య ఉవాచ- సత్యముక్తం త్వయాద్యైవ గీతార్థం బహుపుణ్యదమ్
ఇది న్యాయమికాదు, ఓ మహాభాగ! ఇది నీలోనే కనిపిస్తోంది. పులస్త్యుడు అన్నాడు — నీవు పాట గొప్పదనాన్ని గురించి చెప్పింది నిజమే.
శృణు త్వం మామకం వాక్యం మానం త్యజ మహామతే । నాహం గీతం ప్రకుత్సామి గీతం వందామి నాన్యథా
నా మాట విను, ఓ మహామతి! గర్వాన్ని వదిలిపెట్టు. నేను పాటను తక్కువగా చూడను, పాటను గౌరవిస్తాను, ఇంకేదీ కాదు.
విద్యాశ్చతుర్దశైవైతా ఏకీభావేన భావదాః । ప్రాణినాం సిద్ధిమాయాంతి మనసా నిశ్చలేన చ
ఈ పద్నాలుగు విద్యలు ఒకటిగా కలిసినప్పుడు, స్థిరమైన మనస్సు ఉన్న జీవులకు సంపూర్ణ ఫలితాన్ని ఇస్తాయి; వారు విజయాన్ని సులభంగా పొందగలుగుతారు.
తపశ్చ తద్వన్మంత్రాశ్చ సుసిద్ధ్యంత్యేకచింతయా । హృషీకాణాం మహావర్గశ్చపలో మమ సంమతః
తపస్సు, అలాగే మంత్రాలు కూడా, ఏకాగ్రతతో సాధించబడతాయి. కానీ ఇంద్రియాల సమూహం చాలా చంచలమైనది అని నాకు అనిపిస్తుంది.
విషయేష్వేవ సర్వేషు నయత్యాత్మానముచ్చకైః । చాలయిత్వా మనస్తస్మాద్ధ్యానాదేవ న సంశయః
మనస్సు అన్ని విషయాలలో, ప్రేరేపించబడినప్పుడు, ఎంతో ఎత్తుకు తీసుకెళ్తుంది. అందుకే ధ్యానం ద్వారానే అది స్థిరపడుతుంది — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
యత్ర శబ్దం న రూపం చ యువతీ నైవ తిష్ఠతి । మునయస్తత్ర గచ్ఛంతి తపఃసిద్ధ్యర్థమేవ హి
అక్కడ శబ్దం లేదు, రూపం లేదు, యువతి కూడా ఉండదు. అలాంటి చోటే మునులు తపస్సు సిద్ధిచేసుకోవడానికి వెళ్తారు.
అయం గీతః పవిత్రస్తే బహుసౌఖ్యప్రదాయకః । న పశ్యేమ వయం వీర తిష్ఠామో వనసంస్థితాః
ఈ గీతం పవిత్రమైనది, అనేక ఆనందాలను ఇవ్వగలది. ఓ వీరా, మేము నిన్ను చూడాలని కోరుకోవడం లేదు — మేము ఇక్కడ అడవిలోనే ఉంటాము.
అన్యత్స్థానం ప్రయాహి త్వం నోవా వయం వ్రజామహే । గీతవిధాధర ఉవాచ- ఇంద్రియాణాం బలం వర్గం జితం యేన మహాత్మనా
నువ్వు ఇంకొక చోటికి వెళ్లు, లేదా మేమే ఇక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతాము. (అప్పుడు గీతాన్ని కాపాడే గంధర్వుడు ఇలా అన్నాడు:) ఎవరు ఇంద్రియాల శక్తిని జయించారో వారు మహాత్ములు.
స జయీ కథ్యతే యోగీ స చ వీరః ససాధకః । శబ్దం శ్రుత్వాథ వా దృష్ట్వా రూపమేవం మహామతే
శబ్దం విన్నా, రూపాన్ని చూసినా, ధ్యానం ద్వారా చలించని వాడు విజేత, యోగి, వీరుడు, సాధకుడు అని చెప్పబడతాడు, ఓ జ్ఞానవంతుడా.
చలతే నైవ యో ధ్యానాత్స ధీరస్తపసాధకః । భవాంస్తు తేజసా హీన ఇంద్రియైర్విజితో యతః
ధ్యానం నుండి ఎప్పుడూ చలించని వాడు ధీరుడు, తపస్సులో నిపుణుడు. కానీ నీవు ఇంద్రియాల వల్ల ఓడిపోయి, తేజస్సు కోల్పోయావు.
స్వర్గేపి నాస్తి సామర్థ్యం మమ గీతస్య ధర్షణే । వర్జయంతి వనం సర్వే హీనవీర్యా న సంశయః
స్వర్గంలో కూడా ఈ గీతాన్ని ఎదుర్కొనగల శక్తి నాకు లేదు. బలహీనులు అందరూ అడవిని దూరంగా ఉంచుతారు — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అయం సాధారణో విప్ర వనదేశో న సంశయః । దేవానాం సర్వజీవానాం యథా మమ తథా తవ
ఈ అడవి ప్రదేశం, ఓ బ్రాహ్మణా, అందరికీ సాధారణమైనదే — ఇందులో సందేహం లేదు. ఇది దేవతలకు, అన్ని జీవులకు, నాకు, నీకు సమానంగా చెందింది.
కథం గచ్ఛామ్యహం త్యక్త్వా వనమేవమనుత్తమమ్ । యూయం గచ్ఛంతు తిష్ఠంతు యద్భవ్యం తత్తు నాన్యథా
ఈ అద్భుతమైన అడవిని వదిలేసి నేను ఎలా వెళ్ళగలను? మీరు కావాలంటే వెళ్ళండి, లేక ఇక్కడే ఉండండి. ఏది జరగాల్సిందో అది తప్పక జరుగుతుంది.
ఏవమాభాష్య తం విప్రం గీతవిద్యాధరస్తదా । సమాకర్ణ్య తతస్తేన మునినా తస్య ఉత్తరమ్
అలా ఆ బ్రాహ్మణుడితో మాట్లాడిన గీతవిద్యలో నిపుణుడైన గంధర్వుడు వినిపించి, ఆ తరువాత ఆ ముని తన సమాధానాన్ని ఇచ్చాడు.