నాస్త్యాసాం హి పృథగ్ధర్మః పతిశుశ్రూషణం వినా । తస్మాత్కాంతసహాయం తే కుర్వాణా సుఖదాయినీ
భర్తకు సేవ చేయకుండా స్త్రీలకు వేరే ధర్మం లేదు. అందుకే, భర్తకు తోడుగా ఉండే స్త్రీ ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
తవచ్ఛాయాం సమాశ్రిత్య ఆగమిష్యామి నాన్యథా । విష్ణురువాచ- రూపం శీలం గుణం భక్తిం సమాలోక్య వయస్తథా
నీ నీడలో ఆశ్రయమై తప్ప మరొక విధంగా నేను రాను. విష్ణువు ఇలా అన్నాడు— రూపం, స్వభావం, గుణం, భక్తి, వయస్సు ఇవన్నీ పరిశీలించి—
సౌకుమార్యం విచార్యైవం కృకలః స పునఃపునః । యద్యేవం హి నయిష్యామి దుర్గమార్గం సుదుఃఖదమ్
ఆమె సున్నితత్వాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుని, ఆ కర్పటుడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించాడు. ఇలా అయితే, దుర్గమార్గంలో, కష్టాలతో నడిపిస్తాను.
రూపనాశో భవేచ్చాస్యాః శీతాతపవిలోడనాత్ । పద్మగర్భప్రతీకాశమస్యాశ్చాంగం ప్రవర్ణకమ్
చలితో, వేడితో ఆమె అందం పోతుంది. పద్మకోశాన్ని పోలిన ఆమె అవయవాలు రంగు కోల్పోతాయి.
ఝంఝావాతేన శీతేన కృష్ణవర్ణం భవిష్యతి । పంథాః కర్కశ సుగ్రావా పాదౌచాస్యాః సుకోమలౌ
బలమైన గాలితో, చలితో ఆమె చర్మం నలుపు రంగులోకి మారుతుంది. మార్గం కఠినంగా, రాళ్లతో ఉంటుంది, ఆమె పాదాలు చాలా మృదువుగా ఉంటాయి.
ఏష్యతే వేదనాం తీవ్రామథో గంతుం న చ క్షమా । క్షుత్తృష్ణాభిపరీతాంగీ కీదృశీయం భవిష్యతి
ఆమెకు తీవ్రమైన నొప్పి కలుగుతుంది, ముందుకు వెళ్లలేరు. ఆకలి, దాహంతో బాధపడుతూ ఆమె స్థితి ఎలా ఉంటుందో?
వామాంగీ మమ చ స్థానం సుఖస్థానం వరాననా । మమ ప్రాణప్రియా నిత్యం నిత్యం ధర్మస్య చాశ్రయః
ఆమె ఎడమవైపు నా స్థానం, అది సుఖంగా ఉంటుంది, సుందరివదనా! ఆమె నాకు ఎప్పుడూ ప్రాణప్రియ, ధర్మానికి ఆధారం.
నాశమేతి యదా బాలా మమ నాశో భవేదిహ । ఇయం మే జీవికా నిత్యమియం ప్రాణస్య చేశ్వరీ
ఈ బాలిక నశిస్తే, నేనూ ఇక్కడే నశిస్తాను. ఆమె నాకు ఎప్పటికీ జీవనాధారం, నా ప్రాణానికి అధిపతి.
న నయిష్యే వనం తీర్థమేకశ్చైవాప్యహం వ్రజే । చింతయిత్వా క్షణం నూనం కృకలేన మహాత్మనా
నేను ఆమెను అడవికి, తీరథానికి తీసుకెళ్లను, ఒంటరిగా వెళ్తాను. ఒక క్షణం ఆలోచించిన అనంతరం, ఆ మహాత్ముడు కర్పటుడు—
తస్య చిత్తానుగో భావస్తయా జ్ఞాతో నృపోత్తమ । పునరూచే మహాభాగా భర్త్తారం ప్రస్థితం తదా
ఆయన మనసులోని భావాన్ని ఆమె గ్రహించింది, రాజశ్రేష్ఠా! అప్పుడా పుణ్యవంతురాలు, ప్రయాణానికి సిద్ధమైన భర్తను మళ్లీ ఇలా అడిగింది.
అనఘా నైవ వై త్యాజ్యా పురుషైః శృణు సత్తమ । మూలమేవం హి ధర్మస్య పురుషస్య మహామతే
నిష్పాపురాలా, విను. భార్యను పురుషులు ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టకూడదు. ఎందుకంటే, ఆమెనే మనిషికి ధర్మానికి మూలంగా చెప్పారు, జ్ఞానవంతుడా.
ఏవం జ్ఞాత్వా మహాభాగ మామేవం నయ సాంప్రతమ్ । విష్ణురువాచ- శ్రుత్వా సర్వం హి తేనాపి ప్రియాయా భాషితం బహు
ఇలా తెలిసినవాడివి కావు, అదృష్టవంతుడా, ఇప్పుడు నన్ను కూడా అలాగే నడిపించు. విష్ణువు ఇలా అన్నాడు— తన ప్రియమైన భార్య చెప్పిన మాటలన్నీ వినిన తరువాత—
ప్రహస్యైవ వచో బ్రూతే తామేవం కృకలః పునః । నైవ త్యాజ్యా భవేద్భార్యా ప్రాప్తా ధర్మేణ వై ప్రియే
అప్పుడు కృకలుడు చిరునవ్వుతో ఆమెతో మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మబద్ధంగా లభించిన భార్యను, ప్రియమైనవాడా, ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టకూడదు.'
యేన భార్యా పరిత్యక్తా సునీతా ధర్మచారిణీ । దశాంగధర్మస్తేనాపి పరిత్యక్తో వరాననే
ధర్మాన్ని పాటించే మంచి భార్యను ఎవడు వదిలిపెడతాడో, అతడితోపాటు పది విధాలైన ధర్మమూ పోతుంది, అందాలవతీ.
తస్మాత్త్వామేవ భద్రం తే నైవ త్యక్ష్యే కదా ప్రియే । విష్ణురువాచ- ఏవమాభాష్య తాం భార్యాం సంబోధ్య చ పునఃపునః
అందుకే, నీకు మంగళం కలగాలి, ప్రియమైనవాడా, నిన్ను నేను ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టను. విష్ణువు ఇలా అన్నాడు— భార్యను పలుమార్లు ధైర్యం చెప్పాడు.
తస్యా అజ్ఞాతమాత్రేణ ససార్థేన సమం గతః । గతే తస్మిన్మహాభాగే కృకలే పుణ్యకర్మణి
ఆమెకు తెలియకుండా, తన వాణిజ్యబృందంతో కలిసి వెళ్లిపోయాడు. ఆ పుణ్యకర్మలు చేసే మహాత్ముడు కృకలుడు వెళ్లిన తరువాత—
దేవకర్మసువేలాయాం కాలే పుణ్యే శుభాననా । నైవ పశ్యతి భర్తారం కృకలం నిజమందిరే
దేవతలకు సంబంధించిన పుణ్యమైన సమయాన, అందమైన ముఖముగల ఆమె, తమ ఇంట్లో తన భర్త కృకలుడిని కనిపెట్టలేదు.
సముత్థాయ త్వరాయుక్తా రుదమానా సుదుఃఖితా । వయస్యాన్పృచ్ఛతే భర్తుర్దుఃఖశోకాధిపీడితా
ఆమె త్వరగా లేచి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ, తీవ్ర దుఃఖంతో, తన భర్త గురించి స్నేహితులను అడిగింది.
యుష్మాభిర్వా మహాభాగా దృష్టోఽసౌ కృకలో మమ । ప్రాణేశ్వరో గతః క్వాపి భవంతో మమ బాంధవాః
అదృష్టవంతులారా, నా ప్రాణప్రియమైన కృకలుడు ఎక్కడికో వెళ్ళాడు, మీరు ఎవరికైనా అతడిని చూశారా? మీరు నా బంధువులే.
యది దృష్టో మహాభాగాః కృకలో మమ సాంప్రతమ్ । భర్తారం పుణ్యకర్తారం సర్వజ్ఞం సత్యపండితమ్
మీరు నా కృకలుడిని, పుణ్యకారుడైన నా భర్తను, అన్నీ తెలిసినవాడిని, నిజమైన పండితుడిని ఇప్పుడు ఎక్కడైనా చూశారా?
కథయంతు మహాత్మానం యది దృష్టో మహామతిః । తస్యాస్తద్భాషితం శ్రుత్వా తామూచుస్తే మహామతిమ్
మీరు ఆ మహాత్ముడిని, ఆ జ్ఞానవంతుడిని ఎక్కడైనా చూశారో చెప్పండి. ఆమె మాటలు విని, వారు ఆ జ్ఞానవతికి ఇలా చెప్పారు—
ధర్మయాత్రాప్రసంగేన నాథస్తే కృకలః శుభే । తీర్థయాత్రాం చకారాసౌ కస్మాచ్ఛోచసి సువ్రతే
నీ భర్త కృకలుడు, శుభలక్షణాలా, ధర్మయాత్ర కోసం తీర్థయాత్రకు వెళ్లాడు. నీకు మంచి ధర్మం ఉన్నది, మరి ఎందుకు బాధపడుతున్నావు?
సాధయిత్వా మహాతీర్థం పునరేష్యతి శోభనే । ఏవమాశ్వాసితా సా చ పురుషైరాప్తకారిభిః
ఆయన గొప్ప తీర్థయాత్రను పూర్తి చేసి తిరిగి వస్తాడు, అందాలవతీ. అలా నమ్మకమైన వారు ఆమెను ఓదార్చారు.
పునర్గేహం గతా రాజన్సుకలా చారుభాషిణీ । రురోద కరుణం దుఃఖం సుకలాపి పరాయణా
రాజా, మధురమైన మాటలు మాట్లాడే సుకలా తిరిగి ఇంటికి వెళ్లింది. అయినా, భర్తపై పరమభక్తి కలిగిన సుకలా దుఃఖంతో హృదయవిదారకంగా ఏడ్చింది.
యావదాయాతి మే భర్త్తా భూమౌ స్వప్స్యామి సంస్తరే । ఘృతం తైలం న భోక్ష్యేఽహం దధిక్షీరం తథైవ చ
నా భర్త తిరిగి వచ్చే వరకు నేనూ నేలపై దిండు వేసుకుని పడుకుంటాను. నెయ్యి, నూనె, పెరుగు, పాలు ఏమి తినను.
లవణం చ పరిత్యక్తం తథా తాంబూలమేవ చ । మధురం చ తథా రాజంస్త్యక్తం గుడాదికం తథా
ఉప్పు, పానసుపాకూ వదిలేశాను. అలాగే, రాజా, బెల్లం వంటి మధుర పదార్థాలన్నీ కూడా తినను.
ఏకాహారా నిరాహారా తావత్స్థాస్యే న సంశయః । యావచ్చాగమనం భర్తుః పునరేవ భవిష్యతి
నా భర్త తిరిగి వచ్చే వరకు నేను ఒక్క భోజనం మాత్రమే చేస్తాను, లేదా ఉపవాసంగా ఉంటాను. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఏవం దుఃఖాన్వితా భూత్వా ఏకవేణీధరా పునః । ఏకకంచుకసంవీతా మలినా చ బభూవ సా
ఇలా దుఃఖంతో బాధపడుతూ, ఒక్క వేణి వేసుకుని, ఒక్క వస్త్రం ధరించి, అలంకారాలు లేకుండా ఉండిపోయింది.
మలినేనాపి వస్త్రేణ ఏకేనైవ స్థితా పునః । హాహాకారం ప్రముంచంతీ నిఃశ్వసంతీ సుదుఃఖితా
ఒక్క ముద్దైన బట్టతోనే నిలబడి, ఆమె గాఢమైన దుఃఖంలో గట్టిగా అరుస్తూ, లోతుగా ఊపిరి విడిచింది.
వియోగానలసందగ్ధా కృష్ణాంగీ మలధారిణీ । ఏవం దుఃఖసమాచారా సుకృశా విహ్వలా తదా
విడిపోవడం వల్ల కలిగిన బాధలో కాలిన ఆమె శరీరం ముదురు రంగులో, మురికి పట్టినట్టుగా మారింది. ఆ దుఃఖంలో ఆమె బాగా క్షీణించి, మనసు తడబడిపోయింది.