ధ్యాయేఽఖిలస్య భువనం స్వపతిం చ దేవం దుఃఖాంధకారదలనార్థమిహైవ చంద్రమ్ । లోకస్య పాలనకృతే పరిణీతధర్మం సత్యాన్వితం సకలలోకగురుం సురేశమ్
ఈ లోకంలోని అన్ని భువనాలకు అధిపతియైన దేవుణ్ని, దుఃఖాంధకారాన్ని చంద్రుడిలా తొలగించేవాడిని, లోకాన్ని రక్షించేవాడిని, ధర్మంలో స్థిరుడైనవాడిని, సత్యంతో కూడినవాడిని, అన్ని లోకాలకు గురువైన దేవతాధిపతిని నేను ఇక్కడ ధ్యానిస్తున్నాను.
గాయామ్యహం సురసగీతకతాలమానైః శ్రీరంగమేకమనిశం భువనస్య దేవమ్ । అజ్ఞాననాశకమలం చ దినేశతుల్యమానందకందమఖిలం మహిమా సమేతమ్
నేను రాగభావంతో, తాళంతో కూడిన మధురమైన పాటలతో, రాత్రింబవళ్ళు శ్రీరంగంలోని ఏకైక దేవుడిని పాడుతుంటాను. ఆయన అజ్ఞానాన్ని నశింపజేసేవాడు, సూర్యునిలా ప్రకాశించే వాడు, ఆనందానికి మూలమైనవాడు, సమస్త మహిమతో కూడినవాడు.
సంపూర్ణమేవమమృతస్యకలానిధానం తం గీతకౌశలమనన్యరసైః ప్రగాయే । యుక్తం స్వయోగకరణైః పరమార్థదృష్టిం విశ్వం స పశ్యతి చరాచరమేవ నిత్యమ్
అమృతస్వరూపంతో నిండినవాడు, సంగీతంలో నైపుణ్యంతో, ఇతర రుచుల్లో ఆసక్తి లేకుండా పాడుతూ, తన యోగ సాధనాలతో ఏకమై, ఎల్లప్పుడూ పరమార్థ దృష్టితో ఈ జగత్తులోని చరాచరమంతా చూస్తుంటాడు.
పశ్యంతి నైవ యమిహాథ సుపాపలోకాస్తం కేశవం శరణమేవముపైతి నిత్యమ్
ఈ లోకంలో దుష్టులు అతన్ని చూడలేరు; అయినా అతడు ఎప్పుడూ ఆ కేశవుని శరణు వెళ్తాడు.
కరాభ్యాం వాద్యమానస్తు తాలం తాలసమన్వితమ్ । గీతేనగాయతే కృష్ణం బాలకైః సహ మోదతే
తన చేతులతో తాళం వేసుకుంటూ, సమయానికి తగినట్టు, బాలురతో కలిసి కృష్ణుని గురించి పాడుతూ ఆనందిస్తాడు.
ఏవం క్రీడారతో నిత్యం బాలభావేన వై తదా । సువ్రతః సుమనాపుత్రో విష్ణుధ్యానపరాయణః
ఇలా బాలబావంతో ఎల్లప్పుడూ ఆటలలో మునిగిపోయి, సుమనా కుమారుడు, సువ్రతుడు, విష్ణు ధ్యానంలో నిమగ్నంగా ఉండేవాడు.
క్రీడమానం ప్రాహ మాతా సువ్రతం చారులక్షణమ్ । భోజనం కురు మే వత్స క్షుధా త్వాం పరిపీడయేత్
ఆడుకుంటున్న తన కుమారుడైన సువ్రతుని చూసి, మాత తీయని లక్షణాలతో, "నా బిడ్డా, భోజనం చేయు, ఆకలి నిన్ను బాధించకముందే," అని అన్నది.
తామువాచ పునః ప్రాజ్ఞః సుమనా మాతరం పునః । మహామృతేన తృప్తోస్మి హరిధ్యానరసేన వై
అప్పుడు జ్ఞానవంతుడైన సుమనా తన తల్లిని ఇలా అన్నాడు: "తల్లి, నేను మహామృతంతో, హరిధ్యానరసంతో తృప్తిపడుతున్నాను."
భోజనాసనమారూఢో మిష్టమన్నం ప్రపశ్యతి । ఇదమన్నం స్వయం విష్ణురాత్మా హ్యన్నం సమాశ్రితః
భోజనానికి కూర్చొని, రుచికరమైన అన్నాన్ని చూసి, "ఈ అన్నం విష్ణువు స్వరూపమే; నిజంగా ఆత్మ అన్నంలోనే ఆశ్రయించిందని" భావించాడు.
ఆత్మరూపేణ యో విష్ణురనేనాన్నేన తృప్యతు । క్షీరసాగరసంవాసో యస్యైవ పరిసంస్థితః
"ఆత్మరూపంగా ఉన్న విష్ణువు ఈ అన్నంతో తృప్తి పొందాలి; పాలసముద్రంలో నివసించే, అందరూ ఆయనలోనే నిలిచినవాడు."
జలేనానేన పుణ్యేన తృప్తిమాయాతు కేశవః । తాంబూలచందనైర్గంధైరేభిః పుష్పైర్మనోహరైః
"ఈ పవిత్రమైన నీటితో, తాంబూలం, గంధపు చెక్క, ఈ మధురమైన పువ్వులతో కేశవుడు తృప్తి పొందాలి."
ఆత్మస్వరూపేణ తృప్తస్తృప్తిమాయాతు కేశవః । శయనే యాతి ధర్మాత్మా తదా కృష్ణం ప్రచింతయేత్
"తన అసలైన స్వరూపంలో తృప్తి చెందిన కేశవుడు సంపూర్ణ సంతృప్తిని పొందాలి." అలా ధర్మాత్ముడు పడుకుంటున్నప్పుడు కృష్ణుని ధ్యానం చేస్తాడు.
యోగనిద్రాన్వితం కృష్ణం తమహం శరణం గతః । భోజనాచ్ఛాదనేష్వేవమాసనే శయనే ద్విజః
"యోగనిద్రతో కూడిన ఆ కృష్ణుని నేను శరణు పొందాను." భోజనం, వస్త్రధారణ, కూర్చోవడం, పడుకోవడం వంటి పనులలో ఆ ద్విజుడు ఎల్లప్పుడూ ఆయనను స్మరిస్తాడు.
చింతయేద్వాసుదేవం తం తస్మై సర్వం ప్రకల్పయేత్ । తారుణ్యం ప్రాప్య ధర్మాత్మా కామభోగాన్విహాయ వై
వాసుదేవుని ధ్యానం చేస్తూ, అన్నింటినీ ఆయనకే అర్పించాలి; యవ్వనంలోకి వచ్చాక, ధర్మాత్ముడు కామసుఖాలను వదిలిపెడతాడు.
స యుక్తః కేశవధ్యానే వైడూర్యపర్వతోత్తమే । యత్ర సిద్ధేశ్వరం లింగం వైష్ణవం పాపనాశనమ్
కేశవుని ధ్యానంలో లీనమై, వైడూర్య పర్వతంపై ఉన్న పాపాలను తొలగించే వైష్ణవ స్వరూపమైన సిద్ధేశ్వర లింగాన్ని దర్శించాడు.
రుద్రమోంకారసంజ్ఞం చ ధ్యాత్వా చైవ మహేశ్వరమ్ । బ్రహ్మణా వర్ద్ధితం దేవం నర్మదాదక్షిణే తటే
ఓంకారమనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన రుద్రుని, అలాగే మహేశ్వరుని, బ్రహ్మచే అభివృద్ధి చేయబడిన దేవుడిని, నర్మదా నది దక్షిణ తీరంలో ధ్యానం చేశాడు.
సిద్ధేశ్వరం సమాశ్రిత్య తపోభావం వ్యచింతయత్
సిద్ధేశ్వరుని ఆశ్రయించి, తపస్సు స్వరూపాన్ని ధ్యానించాడు.
వ్యాస ఉవాచ- ప్రశ్నమేకం మహాభాగ కరిష్యే సాంప్రతం వద । త్వయైవ పూర్వముక్తం హి సువ్రతం చ ప్రతీశ్వరమ్
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: "మహాభాగ, నేను ఇప్పుడు ఒక ప్రశ్న అడుగుతాను, చెప్పు. నువ్వే ముందుగా సువ్రతుని, ప్రతీశ్వరుని గురించి చెప్పావు."
పూర్వాభ్యాసేన సంధ్యాయన్నారాయణమనామయమ్ । కస్యాం జ్ఞాత్యాం సముత్పన్నః సువ్రతః పూర్వజన్మని
పూర్వజన్మలో సంధ్యాకాలంలో నారాయణుని ధ్యానం చేస్తూ, ఏ వంశంలో సువ్రతుడు జన్మించాడు?
తన్మే త్వం సాంప్రతం బ్రూహి కథమారాధితో హరిః । అనేనాపి స దేవేశ కోయం పుణ్యసమావిలః
ఇప్పుడు నాకు చెప్పు: ఆ హరిని అతడు ఎలా ఆరాధించాడు? దేవతలలో అధిపతివైనవాడా, ఈ పుణ్యవంతుడు ఎవరు, ఎలాంటి పుణ్యాన్ని సంపాదించాడు?
బ్రహ్మోవాచ- వైదిశే నగరే పుణ్యే సర్వఋద్ధిసమాకులే । తత్ర రాజా మహాతేజా ఋతధ్వజసుతో బలీ
బ్రహ్మా ఇలా అన్నాడు — వైదిశ అనే పవిత్ర నగరంలో, అన్ని సంపదలతో నిండిన చోట, ఋతధ్వజుడి కుమారుడైన పరాక్రమశాలి, మహాతేజస్వి రాజు ఉన్నాడు.
తస్యాత్మజో మహాప్రాజ్ఞో రుక్మభూషణవిశ్రుతః । సంధ్యావలీ తస్య భార్యా ధర్మపత్నీ యశస్వినీ
ఆ రాజుకు మహాప్రజ్ఞావంతుడైన కుమారుడు ఉండేవాడు. అతడు బంగారు ఆభరణాలతో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు. అతని భార్య సంధ్యావళి, ధర్మమార్గంలో నిలిచిన, కీర్తిశాలి సతీమణి.
తస్యాం పుత్రం సముత్పాద్య స ఆత్మసదృశం తతః । తస్య ధర్మాంగదం నామ చకార నృపనందనః
ఆ సంధ్యావళి నుంచి, తనకు సమానంగా ఉన్న కుమారుడిని అతడు పొందాడు. ఆ రాజునందనుడికి ధర్మాంగదుడు అనే పేరు పెట్టారు.
సర్వలక్షణసంపన్నః పితృభక్తిపరాయణః । రుక్మాంగదస్య తనయో యోయం భగవతాం వరః
అతడు అన్ని శుభలక్షణాలతో కూడినవాడు, తండ్రిని ఎంతో ప్రేమించే వాడు. రుక్మాంగదుని కుమారుడైన ఈ ధర్మాంగదుడు భగవంతుని భక్తుల్లో శ్రేష్ఠుడు.
పితుః సౌఖ్యాయ యేనాపి మోహిన్యై తు శిరో దదే । వైష్ణవేన చ ధర్మేణ పితృభక్త్యా తు తస్య హి
తండ్రి సుఖం కోసం, మోహినికి తన తలకూడా సమర్పించినవాడు. వైష్ణవ ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, తండ్రిపట్ల భక్తితో జీవించాడు.
సుప్రసన్నో హృషీకేశః సకాయో వైష్ణవం పదమ్ । నీతస్తు సర్వధర్మజ్ఞో వైష్ణవః సాత్వతాం వరః
అంతటి ధర్మజ్ఞుడైన, సాత్వతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ వైష్ణవుని, హృషీకేశుడు ఎంతో సంతోషంతో వైష్ణవ లోకానికి తీసుకెళ్లాడు.
ధర్మాంగదో మహాప్రాజ్ఞః ప్రజ్ఞాజ్ఞానవిశారదః । తత్రస్థో వై మహాప్రాజ్ఞో ధర్మోసౌ ధర్మభూషణః
ధర్మాంగదుడు మహాప్రజ్ఞాశాలి, వివేకం, జ్ఞానంలో నిపుణుడు. అక్కడే ఉండి, ధర్మంతో అలంకరించబడిన మహాత్ముడిగా నిలిచాడు.
దివ్యాన్మనోనుగాన్భోగాన్మోదమానః ప్రభుంజతి । పూర్ణే యుగసహస్రాంతే ధర్మో వై ధర్మభూషణః
అతడు తన మనస్సుకు అనుగుణంగా దివ్యమైన ఆనందాలను అనుభవిస్తూ, యుగసహస్రం పూర్తయ్యే వరకు, ధర్మమయుడిగా ఆనందంగా జీవించాడు.
తస్మాత్పదాత్పరిభ్రష్టో విష్ణోశ్చైవ ప్రసాదతః । సువ్రతో నామ మేధావీ సుమనానందవర్ద్ధనః
ఆ స్థానం నుండి దిగిపోయిన తర్వాత, విష్ణువు కృపవల్ల, సుమనాకు ఆనందాన్ని పెంచే, మేధావి అయిన సువ్రతుడిగా జన్మించాడు.
సోమశర్మస్య తనయః శ్రేష్ఠో భగవతాం వరః । తపశ్చచార మేధావీ విష్ణుధ్యానపరోభవత్
సోమశర్ముని కుమారుడిగా జన్మించిన అతడు, భగవంతుని భక్తుల్లో శ్రేష్ఠుడు. మేధాశక్తితో తపస్సు చేసి, విష్ణువును ధ్యానిస్తూ ఉండేవాడు.