గంగాతీరే స్థితం పుణ్యమాశ్రమస్థం ద్విజోత్తమమ్ । తేజోజ్వాలాసమాకీర్ణం ద్వితీయమివ భాస్కరమ్
గంగానది ఒడ్డున ఉన్న పవిత్రమైన ఆశ్రమంలో వెలుగుతో మెరిసిపోతున్న, ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడైన ఒక మహర్షి నిలబడి ఉన్నాడు. ఆయన చుట్టూ ప్రకాశం పరచి, ఇంకొక సూర్యుడిలా కనిపిస్తున్నాడు.
రాజమానం మహాత్మానం బ్రహ్మణ్యం చ ద్విజోత్తమమ్ । భక్త్యా ప్రణమ్య విప్రేశం దండవచ్చ పునః పునః
ఆ మహాత్ముడిని, మహిమాన్వితుడిని, బ్రాహ్మణ ధర్మానికి నిబద్ధుడైన మహర్షిని చూసిన రాజు, భక్తితో ఆ బ్రాహ్మణాధిపతికి పాదాభివందనం చేసి, పునఃపునః నమస్కరించాడు.
తమువాచ మహాతేజా బ్రహ్మసూనురకల్మషః । ఉపావిశాసనే పుణ్యే సుఖేన సుమహామతే
పాపరహితుడైన బ్రహ్మ కుమారుడు, మహా తేజస్సుతో మెరిసిపోతూ అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'ఓ మహామతి! ఈ పవిత్ర ఆసనంపై సుఖంగా కూర్చో.'
ఏవముక్త్వా స యోగీంద్రః పునః ప్రాహ తపోధనమ్ । గృహే పుత్రేషు తే వత్స దారభృత్యేషు సర్వదా
ఇలా చెప్పిన యోగీశ్వరుడు మళ్లీ ఆ తపస్విని అడిగాడు: 'బిడ్డా! నీ ఇంట్లో, పిల్లలతో, భార్యతో, సేవకులతో అన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయా? ఎప్పుడూ సుఖంగా ఉన్నారా?'
క్షేమమస్తి మహాభాగ పుణ్యకర్మసు చాగ్నిషు । నిరామయోసి చాంగేషు ధర్మం పాలయసే సదా
'ఓ మహాభాగ! నీ పుణ్యకర్మలు, హోమాగ్నులు అన్నీ క్షేమంగా ఉన్నాయా? నీ శరీరంలో ఎలాంటి వ్యాధి లేకుండా ఉన్నావా? నీవు ఎల్లప్పుడూ ధర్మాన్ని పాటిస్తున్నావా?'
ఏవముక్త్వా మహాప్రాజ్ఞః పునః ప్రాహ సుశర్మణమ్ । కిం కరోమి ప్రియం కార్యం సుప్రియం తే ద్విజోత్తమ
అలా అడిగిన తర్వాత, ఆ మహాపండితుడు మళ్లీ సుశర్మన్ను ఇలా అడిగాడు: 'ఓ ద్విజశ్రేష్ఠ! నేను నీకు ఏది ప్రీతికరంగా, అత్యంత ఇష్టంగా చేయగలను చెప్పు.'
ఏవం సంభాషితం విప్రం విరరామ స కుంభజః । తస్మిన్నుక్తే మహాభాగే వసిష్ఠే మునిపుంగవే
అలా అడిగాక, కుంభజుడు ఆ బ్రాహ్మణునితో మాట్లాడటం ఆపాడు. ఆ సమయంలో మహాభాగుడైన వసిష్ఠుడు, మునులలో శ్రేష్ఠుడు, ఇలా అడిగబడ్డాడు.
స హోవాచ మహాత్మానం వసిష్ఠం తపతాం వరమ్ । భగవఞ్ఛ్రూయతాం వాక్యం సుప్రసన్నేన చేతసా
అతడు మహాత్ముడైన వసిష్ఠుని, తపస్సులో శ్రేష్ఠుడైనవారిని ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు: 'భగవంతుడా! మీరు నా మాటలు ప్రశాంతమైన మనసుతో వినండి.'
యది మే సుప్రియం కార్యం త్వయైవ మునిపుంగవ । మమ ప్రశ్నార్థసందేహం విచ్ఛేదయ ద్విజోత్తమ
'ఓ మునిశ్రేష్ఠా! మీరు నిజంగా నాకు ఎంతో ఇష్టమైనది చేయాలనుకుంటే, నా ప్రశ్నకు, సందేహానికి సమాధానం చెప్పండి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా!'
దారిద్ర్యం కేన పాపేన పుత్రసౌఖ్యం కథం నహి । ఏతన్మే సంశయం తాత కస్మాత్పాపాద్వదస్వ మే
'ఏ పాపం వల్ల దారిద్ర్యం వస్తుంది? ఎందుకు కుమారుల వల్ల సంతోషం ఉండదు? తండ్రీ! ఈ సందేహానికి కారణమైన పాపం ఏదో నాకు చెప్పండి.'
మహామోహేన సంముగ్ధః ప్రియయా బోధితో ద్విజ । తయాహం ప్రేషితస్తాత తవ పార్శ్వం సమాతురః
'మహామోహంతో మూర్ఖుడై ఉన్న నాకు నా ప్రియ భార్య బోధించింది. ఆమె పంపినందువల్ల, తండ్రీ! నేను బాధతో మీ వద్దకు వచ్చాను.'
తత్సర్వం హి సమాచక్ష్వ సర్వసందేహనాశకమ్ । ముక్తిదాతా భవస్వ త్వం మమసంసారబంధనాత్
'అన్ని సందేహాలను తొలగించే విషయాలను నాకు వివరంగా చెప్పండి. ఈ సంసార బంధనాల నుంచి విముక్తిని ప్రసాదించేవాడవు కావాలి.'
వసిష్ఠ ఉవాచ- పుత్రా మిత్రాణ్యథ భ్రాతా అన్యే స్వజనబాంధవాః । పంచభేదాస్తు సంభేదాత్పురుషస్య భవంతి తే
వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు— 'పిల్లలు, మిత్రులు, అన్నదమ్ములు, ఇతర బంధువులు— వీటన్నీ ఐదు రకాలుగా మనిషికి పరిచయాల ద్వారా కలుగుతాయి.'
తే తే సుమనయా ప్రోక్తాః పూర్వమేవ తవాగ్రతః । ఋణసంబంధినః సర్వే తే కుపుత్రా ద్విజోత్తమ
'ఇవి అన్నీ, ముందు కూడా నీకు ఆనందంగా వివరించాను. వీరందరూ ఋణబంధంతో కూడినవారు; వీరందరూ దుర్గుణులైన కుమారులే, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా!'
పుత్రస్య లక్షణం పుణ్యం తవాగ్రే ప్రవదామ్యహమ్ । పుణ్యప్రసక్తో యస్యాత్మా సత్యధర్మరతః సదా
'ఇప్పుడు నీ సమక్షంలో మంచి కుమారుని లక్షణాలను చెబుతాను. ఎవరి మనసు పుణ్యానికి నిబద్ధంగా, ఎల్లప్పుడూ సత్యధర్మంలో ఆనందంగా ఉంటుందో, అతడే మంచి కుమారుడు.'
శుద్ధివిజ్ఞానసంపన్నస్తపస్వీ వాగ్విదాం వరః । సర్వకర్మసుసంధీరో వేదాధ్యయనతత్పరః
'పవిత్రత, జ్ఞానం కలిగి, తపస్సులో నిష్ణాతుడు, వాక్పాటువాడు, అన్ని కార్యాలలో స్థిరంగా ఉండేవాడు, వేదాధ్యయనంలో నిమగ్నుడై ఉండేవాడు.'
స సర్వశాస్త్రవేత్తా చ దేవబ్రాహ్మణపూజకః । యాజకః సర్వయజ్ఞానాం దాతా త్యాగీ ప్రియంవదః
'అతడు అన్ని శాస్త్రాలను తెలిసినవాడు, దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించే వాడు, అన్ని యజ్ఞాలను నిర్వహించే వాడు, దానశీలుడు, త్యాగి, మృదువుగా మాట్లాడే వాడు.'
విష్ణుధ్యానపరో నిత్యం శాంతో దాంతః సుహృత్సదా । పితృమాతృపరోనిత్యం సర్వస్వజనవత్సలః
'విష్ణువు ధ్యానంలో ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడై ఉండేవాడు, శాంతుడు, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడు, ఎప్పుడూ స్నేహపూర్వకంగా ఉండేవాడు, తల్లిదండ్రులకు ఎల్లప్పుడూ భక్తుడై, తన బంధువులందరినీ ప్రేమించే వాడు.'
కులస్య తారకో విద్వాన్కులస్య పరిపోషకః । ఏవం గుణైశ్చ సంయుక్తః సపుత్రః సుఖదాయకః
ఒక పండితుడు తన కుటుంబాన్ని రక్షించేవాడు, వంశాన్ని పోషించేవాడు. ఇలాంటి మంచి లక్షణాలతో, కుమారులతో కూడి ఉంటే, అతడు అందరికీ ఆనందాన్ని ఇస్తాడు.
అన్యే సంబంధసంయుక్తాః శోకసంతాపదాయకాః । ఏతాదృశేన కిం కార్యం ఫలహీనేన తేన చ
ఇంకొంతమంది కేవలం బంధుత్వంతో మాత్రమే ఉంటారు, వారు బాధలు, కష్టాలు కలిగిస్తారు. అలాంటి ఫలితం లేని వారితో మనకు ఉపయోగమేముంది?
ఆయాంతి యాంతి తే సర్వే తాపం దత్వా సుదారుణమ్ । పుత్రరూపేణ తే సర్వే సంసారే ద్విజసత్తమ
వారు వచ్చి పోతూ, తీవ్రమైన బాధను కలిగిస్తారు. ఈ లోకంలో కుమారుల రూపంలో ఉన్నవారు అందరూ ఇలానే ఉంటారు, ద్విజశ్రేష్ఠ.
పూర్వజన్మకృతం పుణ్యం యత్త్వయా పరిపాలితమ్ । తత్సర్వం హి ప్రవక్ష్యామి శ్రూయతామద్భుతం పునః
నీవు గత జన్మలో సంపాదించి, కాపాడుకున్న పుణ్యాన్ని నేను ఇప్పుడు పూర్తిగా చెబుతాను. ఈ అద్భుతమైన కథను మళ్లీ విను.
వసిష్ఠ ఉవాచ- భవాఞ్ఛూద్రో మహాప్రాజ్ఞ పూర్వజన్మని నాన్యథా । కృషికర్త్తా జ్ఞానహీనో మహాలోభేన సంయుతః
వశిష్ఠుడు పలికాడు — మహాప్రజ్ఞుడా! నీవు గత జన్మలో శూద్రుడివి, రైతుగా ఉండేవాడివి, జ్ఞానం లేని వాడివి, ఎక్కువ లోభంతో నిండివుండేవాడివి.
ఏకభార్యా సదా ద్వేషీ బహుపుత్రో హ్యదత్తవాన్ । ధర్మం నైవ విజానాసి సత్యం నైవ పరిశ్రుతమ్
ఒక భార్యతో ఉండి, ఎప్పుడూ కోపంగా ఉండేవాడివి, అనేక మంది కుమారులు ఉన్నా ఎవరికి ఏమి ఇవ్వలేదు. నీకు ధర్మం తెలియదు, సత్యం గురించి వినలేదు కూడా.
దానం నైవ త్వయా దత్తం శాస్త్రం నైవ ప్రతిశ్రుతమ్ । కృతా నైవ త్వయా తీర్థే యాత్రా చైవ మహామతే
నీవు ఎప్పుడూ దానం చేయలేదు, శాస్త్రాలు చదవలేదు. తీర్థయాత్రలు కూడా ఎప్పుడూ చేయలేదు, మహామతివంతుడా.
ఏవం కృతం త్వయా విప్ర కృషిమార్గం పునః పునః । పశూనాం పాలనం సర్వ గవాం చైవ ద్విజోత్తమ
ఇలా నీవు మళ్లీ మళ్లీ రైతు పనిలో, పశువుల సంరక్షణలో, ఆవులను చూసుకోవడంలో నిమగ్నమయ్యేవాడివి, ద్విజశ్రేష్ఠ.
మహిషీణాం తథాఽశ్వానాం పాలనం చ పునః పునః । ఏవం పూ ర్వంకృతం కర్మ త్వయైవ ద్విజసత్తమ
అలాగే, నీవు మళ్లీ మళ్లీ ఎద్దులు, గుర్రాలను చూసుకునేవాడివి. గతంలో నీవు చేసిన పని ఇదే, ద్విజశ్రేష్ఠ.
విపులం చ ధనం తద్వల్లోభేన పరిసంచితమ్ । తస్య వ్యయం సుపుణ్యేన న కృతం తు త్వయా కదా
నీవు ఎక్కువ ధనాన్ని లోభంతో కూడి కూడబెట్టావు. కానీ ఆ ధనాన్ని పుణ్యకార్యాలకు ఎప్పుడూ ఖర్చు పెట్టలేదు.
పాత్రే దానం న దత్తం తు దృష్ట్వా దుర్బలమేవ చ । కృపాం కృత్వా న దత్తం తు భవతా ధనమేవ చ
యోగ్యుడైనవారికి దానం చేయలేదు, బలహీనులను చూసినా కనికరించలేదు. దయ చూపి ధనం ఇవ్వలేదు, కేవలం కూడబెట్టడమే చేశావు.
గోమహిష్యాదికం సర్వం పశూనాం సంచితం త్వయా । విక్రీయ చ ధనం విప్ర సంచితం విపులం త్వయా
ఆవులు, ఎద్దులు, ఇతర పశువులను కూడబెట్టావు. వాటిని అమ్మి, ద్విజుడా, నీవు విస్తారమైన ధనాన్ని కూడబెట్టావు.