గ్రాసమాత్రం తథా దేయం క్షుధార్తాయ న సంశయః । దత్తే సతి మహత్పుణ్యమమృతం సోశ్నుతే సదా
ఒక ముద్ద అన్నం అయినా ఆకలితో ఉన్నవాడికి ఇవ్వాలి, ఇందులో సందేహం లేదు. దానం చేస్తే గొప్ప పుణ్యం కలుగుతుంది, ఎప్పుడూ అమృతాన్ని అనుభవిస్తాడు.
దినేదినే ప్రదాతవ్యం యథావిభవసంభవమ్ । తృణం శయ్యాం చ వచనం గృహచ్ఛాయాం సుశీతలామ్
ప్రతి రోజు, తన శక్తికి తగినట్టు దానం చేయాలి — గడ్డి, మంచం, మధురమైన మాట, ఇంటి చల్లని నీడ అయినా సరే.
భూమిమాపస్తథా చాన్నం ప్రియవాక్యమనుత్తమమ్ । ఆసనం వచనాలాపం కౌటిల్యేన వివర్జితమ్
భూమి, నీరు, అన్నం, మధురమైన ఉత్తమమైన మాట, ఆసనం, వంచన లేని సంభాషణ — ఇవన్నీ దానం చేయాలి.
ఆత్మనో జీవనార్థాయ నిత్యమేవ కరోతి యః । దేవాన్పితౄన్సమభ్యర్చ్య ఏవం దానం దదాతి యః
తన జీవనార్థం నిత్యం దేవతలను, పితృదేవతలను పూజించి, ఇలా దానం చేసే వాడు —
ఇహైవ మోదతే సో వై పరత్ర హి తథైవ చ । అవంధ్యం దివసం యో వై దానాధ్యయనకర్మభిః
ఇక్కడే కాదు, పరలోకంలోనూ ఆనందిస్తాడు. దానం, అధ్యయనం, సత్కార్యాలలో నిమగ్నమైన వాడికి ఒక్క రోజూ వృథా కాదు.
ప్రకుర్యాన్మానుషో భూత్వా స దేవో నాత్ర సంశయః । నియమం చ ప్రవక్ష్యామి ధర్మసాధనముత్తమమ్
మనిషిగా జన్మించి ఇలా ప్రవర్తిస్తే, దేవుడవుతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు. ఇప్పుడు నియమాన్ని, ధర్మాన్ని సాధించడానికి ఉత్తమ మార్గాన్ని చెబుతాను.
దేవానాం బ్రాహ్మణానాం చ పూజాస్వభిరతో హి యః । నిత్యం నియమసంయుక్తో దానవ్రతేషు సువ్రత
దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించడంలో ఆనందించే వాడు, ఎప్పుడూ నియమంతో, దాన వ్రతాలలో స్థిరంగా ఉండేవాడు —
ఉపకారేషు పుణ్యేషు నియమోఽయం ప్రకీర్తితః । క్షమారూపం ప్రవక్ష్యామి శ్రూయతాం ద్విజసత్తమ
ఉపకారం, పుణ్య కార్యాలలో ఈ నియమం చెప్పబడింది. ఇప్పుడు క్షమ గురించి చెబుతాను, విను ద్విజశ్రేష్ఠ.
పరాక్రోశం హి సంశ్రుత్య తాడితే సతి కేనచిత్ । క్రోధం న చైవ గచ్ఛేత్తు తాడితో న హి తాడయేత్
ఎవరైనా దుర్భాషణం చేసినా, కొట్టినా, కోపపడకుండా, తిరిగి కొట్టకుండా ఉండాలి.
సహిష్ణుః స్యాత్స ధర్మాత్మా నహి రాగం ప్రయాతి చ । సమశ్నాతి పరం సౌఖ్యమిహ చాముత్ర వాపి చ
ధైర్యంగా ఉండేవాడు ధర్మాత్ముడు, అతనికి మోహం ఉండదు. ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ పరమ సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ఏవం క్షమా సమాఖ్యాతా శౌచమేవం వదామ్యహమ్ । సబాహ్యాభ్యంతరే యో వై శుద్ధో రాగవివర్జితః
ఇలా క్షమను వివరించాను. ఇప్పుడు శౌచాన్ని చెబుతాను — బాహ్య, అంతరంగా శుద్ధి, మోహం లేకుండా ఉండడమే శౌచం.
స్నానాచమనకైరేవ వ్యవహారేణ వర్తతే । శౌచమేవం సమాఖ్యాతమహింసాం తు వదామ్యహమ్
స్నానం, ఆచమనంతో, సరిగా ప్రవర్తిస్తూ ఉండేవాడు శుద్ధుడవుతాడు. ఇలా శౌచాన్ని వివరించాను. ఇప్పుడు అహింస గురించి చెబుతాను.
తృణమపి వినా కార్యఞ్ఛేత్తవ్యం న విజానతా । అహింసానిరతో భూయాద్యథాత్మని తథాపరే
తనకు తెలియకపోతే గడ్డి తంతు విషయంలో కూడా పని చేయకూడదు. మనకు మనపై ఉన్న హింసను ఎలా ఇష్టపడమో, ఇతరులపైనా అలాగే హింస చేయకుండా ఉండాలి.
శాంతిమేవ ప్రక్ష్యామి శాంత్యా సుఖం సమశ్నుతే । శాంతిరేవ ప్రకర్తవ్యా క్లేశాన్నైవ పరిత్యజేత్
నేను శాంతి గురించే చెబుతాను. శాంతి వల్లే నిజమైన సుఖం లభిస్తుంది. ఎలాంటి కష్టాలు వచ్చినా శాంతిని వదలకుండా పాటించాలి.
భూతవైరం విసృజ్యైవ మన ఏవం ప్రకారయేత్ । ఏవం శాంతిః సమాఖ్యాతా అస్తేయం తు వదామ్యహమ్
ప్రాణులపై ద్వేషాన్ని విడిచిపెట్టి, మనసును ఈ విధంగా స్థిరపరచాలి. ఇంతవరకు శాంతి గురించి చెప్పాను. ఇప్పుడు అపహరణ చేయకూడదనే విషయాన్ని చెబుతాను.
పరస్వం నైవ హర్తవ్యం పరజాయా తథైవ చ । మనోభిర్వచనైః కాయైర్మన ఏవం ప్రకారయేత్
ఇతరుల ఆస్తిని, ఇతరుల భార్యను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ తగించుకోకూడదు. ఈ నిశ్చయాన్ని మనస్సులో, మాటలో, కాయంలో స్థిరపరచుకోవాలి.
దమమేవ ప్రవక్ష్యామి తవాగ్రే ద్విజసత్తమ । దమనాదింద్రియాణాం వై మనసోపి వికారిణః
ఇప్పుడు నీ ముందు దమనాన్ని వివరించబోతున్నాను, ద్విజశ్రేష్ఠా. దమనమంటే ఇంద్రియాలను, అలాగే చంచలమైన మనసును నియంత్రించడమే.
ఔద్ధత్యం నాశయేత్తేషాం స చైతన్యో వశీ తదా । శుశ్రూషాం తు ప్రవక్ష్యామి ధర్మశాస్త్రేషు యాదృశీ
ఇంద్రియాల్లో అహంకారాన్ని పోగొట్టాలి. అప్పుడు మనసు పూర్తిగా వశమవుతుంది. ఇప్పుడు ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పిన విధంగా సేవ గురించి చెబుతాను.
పూర్వాచార్యైర్యథా ప్రోక్తా తామేవం ప్రవదామ్యహమ్ । వాచా దేహేన మనసా గురుకార్యం ప్రసాధయేత్
పూర్వాచార్యులు చెప్పినట్లే నేనూ చెబుతున్నాను. గురువు పనిని మనస్సుతో, మాటతో, కాయంతో నిర్వహించాలి.
జాయతేఽనుగ్రహో యత్ర శుశ్రూషా సా నిగద్యతే । సాంగో ధర్మః సమాఖ్యాతస్తవాగ్రే ద్విజసత్తమ
యక్కడ అనుగ్రహం కలుగుతుందో అదే సేవ అని పిలుస్తారు. ద్విజశ్రేష్ఠా, నీ ముందు సంపూర్ణ ధర్మాన్ని వివరించాను.
అన్యచ్చ తే ప్రవక్ష్యామి శ్రోతుమిచ్ఛసి యత్పతే । ఈదృశే చాపి ధర్మే తు వర్తతే యో నరః సదా
ఇంకా నీవు వినాలనుకున్నదాన్ని ఇప్పుడు చెబుతాను, ప్రభూ. ఇలాంటి ధర్మంలో ఎవరైనా ఎప్పుడూ నిలబడితే—
సంసారే తస్య సంభూతిః పునరేవ న జాయతే । స్వర్గం గచ్ఛతి ధర్మేణ సత్యంసత్యం వదామ్యహమ్
ఆయనకు ఈ లోకంలో మళ్లీ జననం ఉండదు. ధర్మంతో స్వర్గాన్ని పొందుతాడు. ఇది నిజం, నిజంగా నేను చెబుతున్నాను.
ఏవం జ్ఞాత్వా మహాప్రాజ్ఞ ధర్మమేవ వ్రజస్వ హి । సర్వం హి ప్రాప్యతే కాంత యదసాధ్యం మహీతలే
ఇలా తెలుసుకున్నవాడవు కాబట్టి, మహాపండితుడా, నువ్వు ధర్మాన్ని అనుసరించాలి. ఎందుకంటే, ప్రియమైనవాడా, భూమిపై సాధ్యం కానిదాన్ని కూడా ధర్మంతో పొందవచ్చు.
ధర్మప్రసాదతస్తస్మాత్కురు వాక్యం మమైవ హి । భార్యాయాస్తువచః శ్రుత్వా సోమశర్మా సుబుద్ధిమాన్
కాబట్టి, ధర్మప్రసాదంతో నా మాట విను. భార్య మాటలు విన్న సోమశర్మ, మహాబుద్ధిమంతుడు—
పునః ప్రోవాచ తాం భార్యాం సుమనాం ధర్మవాదినీమ్
మళ్లీ తన ధర్మాన్ని చెప్పే సుమన అనే తన సతీమణిని సోమశర్మ ప్రశ్నించాడు.
సోమశర్మోవాచ- ఏవంవిధం మహాపుణ్యం ధర్మవ్యాఖ్యానముత్తమమ్ । కథం జానాసి భద్రే త్వం కస్మాచ్చైవ త్వయా శ్రుతమ్
సోమశర్మ ఇలా అన్నాడు— ఇంత గొప్ప పుణ్యమైన, ఉత్తమమైన ధర్మవివరణను నువ్వు ఎలా తెలుసుకున్నావు, సుభద్రే? ఇది ఎవరి దగ్గర వినావు?
సుమనోవాచ-। భార్గవాణాం కులే జాతః పితా మమ మహామతే । చ్యవనో నామ విఖ్యాతః సర్వజ్ఞానవిశారదః
సుమన ఇలా చెప్పింది— భృగువంశంలో పుట్టిన నా తండ్రి, మహామతి, చ్యవనుడు అని పేరు. ఆయన అన్ని విద్యల్లో నిపుణుడు, ప్రసిద్ధుడు.
తస్యాహం ప్రియ కన్యా వై ప్రాణాదపి చ వల్లభా । యత్రయత్ర వ్రజత్యేష తీర్థారామేషు సువ్రత
నేను ఆయనకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన కుమార్తెను. ఆయన ఎక్కడికి వెళ్లినా, పవిత్ర క్షేత్రాలు, అరణ్యాలకు అయినా, ఓ సువ్రతా, నేను ఆయనతోపాటే వెళ్ళేవాడిని.
సభాసు చ మునీనాం తు దేవతాయతనేషు చ । తేన సార్ద్ధం వ్రజామ్యేకా క్రీడమానా సదైవ హి
మునుల సభల్లోనైనా, దేవాలయాల్లోనైనా, నేను ఎప్పుడూ ఆయనతో ఒంటరిగా, ఆనందంగా తిరుగుతూ ఉండేవాడిని.
కౌశికాన్వయసంభూతో వేదశర్మా మహామతిః । పితుర్మమ సఖా దైవాదటమానః సమాగతః
కౌశిక వంశంలో పుట్టిన వేదశర్మ అనే మహామతి, నా తండ్రికి స్నేహితుడిగా, విధివశాత్తు తిరుగుతూ వచ్చినాడు.