సోమశర్మోవాచ- లక్షణం బ్రహ్మచర్యస్య తన్మే విస్తరతో వద । కీదృశం బ్రహ్మచర్యం చ యది జానాసి భామిని
సోమశర్ముడు అన్నాడు— బ్రహ్మచర్య లక్షణాలు నాకు విస్తృతంగా చెప్పు. బ్రహ్మచర్యం ఎలా ఉండాలి, అందాలవతీ, నీకు తెలిస్తే చెప్పు.
నిత్యం సత్యే రతిర్యస్య పుణ్యాత్మా తుష్టితాం వ్రజేత్ । ఋతౌ ప్రాప్తే వ్రజేన్నారీం స్వీయాం దోషవివర్జితః
ఎవరికి ఎప్పుడూ సత్యంలో ఆనందం ఉంటుందో, ఎవరి మనస్సు పవిత్రమై సంతృప్తిని పొందుతుందో, ఋతుకాలంలో తప్పక తప్పులేని తన భార్యను మాత్రమే చేరుతాడు.
స్వకులస్య సదాచారం కదానైవ విముంచతి । ఏతదేవ సమాఖ్యాతం గృహస్థస్య ద్విజోత్తమ
తన కుటుంబంలో ఉన్న మంచి ఆచారాన్ని ఎప్పుడూ వదలడు. ఇదే గృహస్థునికి చెప్పబడింది, ద్విజోత్తమా.
బ్రహ్మచర్యం మయా ప్రోక్తం గృహిణాముత్తమం కిల । యతీనాం తు ప్రవక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు
గృహస్థులకు బ్రహ్మచర్యం గొప్పదిగా నేను చెప్పాను. యతులకు గురించి ఇప్పుడు చెబుతాను, దయచేసి శ్రద్ధగా విను.
దమసత్యసమాయుక్తః పాపాద్భీతస్తు సర్వదా । భార్యాసంగం వర్జయిత్వా ధ్యానజ్ఞానప్రతిష్ఠితః
మనస్సు నిగ్రహం, సత్యవాదితతో కూడి, ఎప్పుడూ పాపానికి భయపడి, భార్యతో సహవాసాన్ని దూరంగా ఉంచి, ధ్యానం, జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు —
యతీనాం బ్రహ్మచర్యం చ సమాఖ్యాతం తవాగ్రతః । తప ఏవ ప్రవక్ష్యామి తన్మేనిగదతః శృణు
యతుల బ్రహ్మచర్యాన్ని నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు తపస్సు గురించి చెబుతాను, నా మాటలు విను.
ఆచారేణ ప్రవర్తేత కామక్రోధవివర్జితః । ప్రాణినాముపకారాయ సంస్థితఉద్యమావృతః
సరైన ఆచారంతో, కోరిక, కోపాలను వదిలి, జీవుల హితానికి కృషిలో నిమగ్నమై ఉండాలి.
తప ఏవం సమాఖ్యాతం సత్యమేవం వదామ్యహమ్ । పరద్రవ్యేష్వలోలుప్త్వం పరస్త్రీషు తథైవ చ
ఇలా తపస్సు వివరించాను. ఇప్పుడు సత్యాన్ని చెబుతాను — పరధనంపై, పరస్త్రీపై ఆశపడకపోవడం.
దృష్ట్వా మతిర్న యస్య స్యాత్స సత్యః పరికీర్తితః । దానమేవ ప్రవక్ష్యామి యేన జీవంతి మానవాః
వాటిని చూసినా మనస్సు కదలని వాడే నిజాయితీ గలవాడు. ఇప్పుడు దానం గురించి చెబుతాను, దానివల్ల మనుషులు జీవించగలుగుతారు.
ఆత్మసౌఖ్యం ప్రతీచ్ఛేద్యః స ఇహైవ పరత్ర వా । అన్నస్యాపి మహాదానం సుఖస్యైవ ధ్రువస్య వా
తన సుఖాన్ని వదిలి, ఇక్కడా లేదా పరలోకంలోనైనా, అన్నం లేదా శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని దానం చేసే వాడు —
గ్రాసమాత్రం తథా దేయం క్షుధార్తాయ న సంశయః । దత్తే సతి మహత్పుణ్యమమృతం సోశ్నుతే సదా
ఒక ముద్ద అన్నం అయినా ఆకలితో ఉన్నవాడికి ఇవ్వాలి, ఇందులో సందేహం లేదు. దానం చేస్తే గొప్ప పుణ్యం కలుగుతుంది, ఎప్పుడూ అమృతాన్ని అనుభవిస్తాడు.
దినేదినే ప్రదాతవ్యం యథావిభవసంభవమ్ । తృణం శయ్యాం చ వచనం గృహచ్ఛాయాం సుశీతలామ్
ప్రతి రోజు, తన శక్తికి తగినట్టు దానం చేయాలి — గడ్డి, మంచం, మధురమైన మాట, ఇంటి చల్లని నీడ అయినా సరే.
భూమిమాపస్తథా చాన్నం ప్రియవాక్యమనుత్తమమ్ । ఆసనం వచనాలాపం కౌటిల్యేన వివర్జితమ్
భూమి, నీరు, అన్నం, మధురమైన ఉత్తమమైన మాట, ఆసనం, వంచన లేని సంభాషణ — ఇవన్నీ దానం చేయాలి.
ఆత్మనో జీవనార్థాయ నిత్యమేవ కరోతి యః । దేవాన్పితౄన్సమభ్యర్చ్య ఏవం దానం దదాతి యః
తన జీవనార్థం నిత్యం దేవతలను, పితృదేవతలను పూజించి, ఇలా దానం చేసే వాడు —
ఇహైవ మోదతే సో వై పరత్ర హి తథైవ చ । అవంధ్యం దివసం యో వై దానాధ్యయనకర్మభిః
ఇక్కడే కాదు, పరలోకంలోనూ ఆనందిస్తాడు. దానం, అధ్యయనం, సత్కార్యాలలో నిమగ్నమైన వాడికి ఒక్క రోజూ వృథా కాదు.
ప్రకుర్యాన్మానుషో భూత్వా స దేవో నాత్ర సంశయః । నియమం చ ప్రవక్ష్యామి ధర్మసాధనముత్తమమ్
మనిషిగా జన్మించి ఇలా ప్రవర్తిస్తే, దేవుడవుతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు. ఇప్పుడు నియమాన్ని, ధర్మాన్ని సాధించడానికి ఉత్తమ మార్గాన్ని చెబుతాను.
దేవానాం బ్రాహ్మణానాం చ పూజాస్వభిరతో హి యః । నిత్యం నియమసంయుక్తో దానవ్రతేషు సువ్రత
దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించడంలో ఆనందించే వాడు, ఎప్పుడూ నియమంతో, దాన వ్రతాలలో స్థిరంగా ఉండేవాడు —
ఉపకారేషు పుణ్యేషు నియమోఽయం ప్రకీర్తితః । క్షమారూపం ప్రవక్ష్యామి శ్రూయతాం ద్విజసత్తమ
ఉపకారం, పుణ్య కార్యాలలో ఈ నియమం చెప్పబడింది. ఇప్పుడు క్షమ గురించి చెబుతాను, విను ద్విజశ్రేష్ఠ.
పరాక్రోశం హి సంశ్రుత్య తాడితే సతి కేనచిత్ । క్రోధం న చైవ గచ్ఛేత్తు తాడితో న హి తాడయేత్
ఎవరైనా దుర్భాషణం చేసినా, కొట్టినా, కోపపడకుండా, తిరిగి కొట్టకుండా ఉండాలి.
సహిష్ణుః స్యాత్స ధర్మాత్మా నహి రాగం ప్రయాతి చ । సమశ్నాతి పరం సౌఖ్యమిహ చాముత్ర వాపి చ
ధైర్యంగా ఉండేవాడు ధర్మాత్ముడు, అతనికి మోహం ఉండదు. ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ పరమ సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.
ఏవం క్షమా సమాఖ్యాతా శౌచమేవం వదామ్యహమ్ । సబాహ్యాభ్యంతరే యో వై శుద్ధో రాగవివర్జితః
ఇలా క్షమను వివరించాను. ఇప్పుడు శౌచాన్ని చెబుతాను — బాహ్య, అంతరంగా శుద్ధి, మోహం లేకుండా ఉండడమే శౌచం.
స్నానాచమనకైరేవ వ్యవహారేణ వర్తతే । శౌచమేవం సమాఖ్యాతమహింసాం తు వదామ్యహమ్
స్నానం, ఆచమనంతో, సరిగా ప్రవర్తిస్తూ ఉండేవాడు శుద్ధుడవుతాడు. ఇలా శౌచాన్ని వివరించాను. ఇప్పుడు అహింస గురించి చెబుతాను.
తృణమపి వినా కార్యఞ్ఛేత్తవ్యం న విజానతా । అహింసానిరతో భూయాద్యథాత్మని తథాపరే
తనకు తెలియకపోతే గడ్డి తంతు విషయంలో కూడా పని చేయకూడదు. మనకు మనపై ఉన్న హింసను ఎలా ఇష్టపడమో, ఇతరులపైనా అలాగే హింస చేయకుండా ఉండాలి.
శాంతిమేవ ప్రక్ష్యామి శాంత్యా సుఖం సమశ్నుతే । శాంతిరేవ ప్రకర్తవ్యా క్లేశాన్నైవ పరిత్యజేత్
నేను శాంతి గురించే చెబుతాను. శాంతి వల్లే నిజమైన సుఖం లభిస్తుంది. ఎలాంటి కష్టాలు వచ్చినా శాంతిని వదలకుండా పాటించాలి.
భూతవైరం విసృజ్యైవ మన ఏవం ప్రకారయేత్ । ఏవం శాంతిః సమాఖ్యాతా అస్తేయం తు వదామ్యహమ్
ప్రాణులపై ద్వేషాన్ని విడిచిపెట్టి, మనసును ఈ విధంగా స్థిరపరచాలి. ఇంతవరకు శాంతి గురించి చెప్పాను. ఇప్పుడు అపహరణ చేయకూడదనే విషయాన్ని చెబుతాను.
పరస్వం నైవ హర్తవ్యం పరజాయా తథైవ చ । మనోభిర్వచనైః కాయైర్మన ఏవం ప్రకారయేత్
ఇతరుల ఆస్తిని, ఇతరుల భార్యను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ తగించుకోకూడదు. ఈ నిశ్చయాన్ని మనస్సులో, మాటలో, కాయంలో స్థిరపరచుకోవాలి.
దమమేవ ప్రవక్ష్యామి తవాగ్రే ద్విజసత్తమ । దమనాదింద్రియాణాం వై మనసోపి వికారిణః
ఇప్పుడు నీ ముందు దమనాన్ని వివరించబోతున్నాను, ద్విజశ్రేష్ఠా. దమనమంటే ఇంద్రియాలను, అలాగే చంచలమైన మనసును నియంత్రించడమే.
ఔద్ధత్యం నాశయేత్తేషాం స చైతన్యో వశీ తదా । శుశ్రూషాం తు ప్రవక్ష్యామి ధర్మశాస్త్రేషు యాదృశీ
ఇంద్రియాల్లో అహంకారాన్ని పోగొట్టాలి. అప్పుడు మనసు పూర్తిగా వశమవుతుంది. ఇప్పుడు ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పిన విధంగా సేవ గురించి చెబుతాను.
పూర్వాచార్యైర్యథా ప్రోక్తా తామేవం ప్రవదామ్యహమ్ । వాచా దేహేన మనసా గురుకార్యం ప్రసాధయేత్
పూర్వాచార్యులు చెప్పినట్లే నేనూ చెబుతున్నాను. గురువు పనిని మనస్సుతో, మాటతో, కాయంతో నిర్వహించాలి.
జాయతేఽనుగ్రహో యత్ర శుశ్రూషా సా నిగద్యతే । సాంగో ధర్మః సమాఖ్యాతస్తవాగ్రే ద్విజసత్తమ
యక్కడ అనుగ్రహం కలుగుతుందో అదే సేవ అని పిలుస్తారు. ద్విజశ్రేష్ఠా, నీ ముందు సంపూర్ణ ధర్మాన్ని వివరించాను.