తం ధర్మపూర్వకం విద్ధి ఏతైర్న్యాయైస్త్వమేవ హి । దుర్వాసా ఉవాచ- ఏవం న్యాయం న మన్యేహం తథైవ శృణు ధర్మరాట్
ఆ శిక్షను ధర్మానికి అనుగుణంగా తెలుసుకో. ఈ న్యాయాల ప్రకారం నీవే దాన్ని అమలు చేయాలి. దుర్వాసుడు ఇలా అన్నాడు— ఈ న్యాయాన్ని నేను ఒప్పుకోను; ధర్మరాజా, నిజంగా విను.
శాపత్రయం ప్రదాస్యామి క్రుద్ధోహం తవ నాన్యథా । ధర్మ ఉవాచ- యదా క్రుద్ధో మహాప్రాజ్ఞ మామేవ హి క్షమస్వ చ
నేను కోపంగా ఉన్నాను, నీకు మూడు శాపాలు ఇస్తాను; వేరే మార్గం లేదు. ధర్ముడు అన్నాడు— మహర్షీ, నీవు కోపంగా ఉన్నప్పుడు నన్ను క్షమించు.
నైవ క్షమసి విప్రేంద్ర దాసీపుత్రం హి మాం కురు । రాజానం తు ప్రకర్తవ్యం చాండాలం చ మహామునే
నీవు క్షమించడంలేదు, బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడా; నన్ను దాసి కుమారునిగా చేయు. రాజునిగా చేయు, మహర్షీ, చండాలునిగా కూడా చేయు.
ప్రసాదసుముఖో విప్ర ప్రణతస్య సదైవ హి । దుర్వాసాశ్చ తతః క్రుద్ధో ధర్మం చైవ శశాప హ
బ్రాహ్మణా, నమస్కరించినవారికి ఎప్పుడూ కరుణతో ముఖం చూపించు. అప్పుడు దుర్వాసుడు కోపంతో ధర్మునికి శాపం ఇచ్చాడు.
దుర్వాసా ఉవాచ-। రాజా భవ త్వం ధర్మాద్య దాసీపుత్రశ్చ నాన్యథా । గచ్ఛ చాండాలయోనిం చ ధర్మ త్వం స్వేచ్ఛయా వ్రజ
దుర్వాసుడు ఇలా అన్నాడు— ఈ రోజు ధర్మం నుండి నీవు రాజుగా, దాసి కుమారునిగా అవ్వాలి; వేరే మార్గం లేదు. ధర్మా, నీవు కోరినట్లుగా చండాలుని జన్మను పొందు.
ఏవం శాపత్రయం దత్త్వా గతోసౌ ద్విజసత్తమః । అనేనాపి ప్రసంగేన దృష్టో ధర్మః పురా కిల
ఇలా మూడు శాపాలు ఇచ్చి ఆ మహానుభావుడు వెళ్లిపోయాడు. ఈ సంఘటన వల్ల, పురాతన కాలంలో ధర్ముడు ఇలా కనిపించాడు.
సోమశర్మోవాచ-। ధర్మస్తు కీదృశో జాతస్తేన శప్తో మహాత్మనా । తద్రూపం తస్య మే బ్రూహి యది జానాసి భామిని
సోమశర్ముడు అన్నాడు— ఆ మహాత్ముడు శపించినప్పుడు ధర్ముడు ఎలా ఉన్నాడు? అతని రూపం నాకు చెప్పు, అందాలవతీ, నీకు తెలిసినట్లయితే.
సుమనోవాచ-। భరతానాం కులే జాతో ధర్మో భూత్వా యుధిష్ఠిరః । విదురో దాసీపుత్రస్తు అన్యం చైవ వదామ్యహమ్
సుమనుడు అన్నాడు— భారత వంశంలో జన్మించిన ధర్ముడు యుదిష్ఠిరుడయ్యాడు; దాసి కుమారుడిగా విదురుడు జన్మించాడు; ఇంకొకరిని కూడా చెబుతాను.
యదా రాజా హరిశ్చంద్రో విశ్వామిత్రేణ కర్షితః । తదా చాండాలతాం ప్రాప్తః స హి ధర్మో మహామతిః
రాజు హరిశ్చంద్రుడు విశ్వామిత్రుని చేత బాధించబడినప్పుడు, అప్పుడు ఆ మహామతి ధర్ముడు చండాలునిగా జన్మించాడు.
ఏవం కర్మఫలం భుక్తం ధర్మేణాపి మహాత్మనా । దుర్వాససో హి శాపాద్వై సత్యముక్తం తవాగ్రతః
ఇలా మహాత్ముడైన ధర్ముడికి కూడా కర్మఫలం అనుభవించాల్సి వచ్చింది. దుర్వాసుని శాపం వల్ల నీ ముందు చెప్పినది నిజమే.
సోమశర్మోవాచ- లక్షణం బ్రహ్మచర్యస్య తన్మే విస్తరతో వద । కీదృశం బ్రహ్మచర్యం చ యది జానాసి భామిని
సోమశర్ముడు అన్నాడు— బ్రహ్మచర్య లక్షణాలు నాకు విస్తృతంగా చెప్పు. బ్రహ్మచర్యం ఎలా ఉండాలి, అందాలవతీ, నీకు తెలిస్తే చెప్పు.
నిత్యం సత్యే రతిర్యస్య పుణ్యాత్మా తుష్టితాం వ్రజేత్ । ఋతౌ ప్రాప్తే వ్రజేన్నారీం స్వీయాం దోషవివర్జితః
ఎవరికి ఎప్పుడూ సత్యంలో ఆనందం ఉంటుందో, ఎవరి మనస్సు పవిత్రమై సంతృప్తిని పొందుతుందో, ఋతుకాలంలో తప్పక తప్పులేని తన భార్యను మాత్రమే చేరుతాడు.
స్వకులస్య సదాచారం కదానైవ విముంచతి । ఏతదేవ సమాఖ్యాతం గృహస్థస్య ద్విజోత్తమ
తన కుటుంబంలో ఉన్న మంచి ఆచారాన్ని ఎప్పుడూ వదలడు. ఇదే గృహస్థునికి చెప్పబడింది, ద్విజోత్తమా.
బ్రహ్మచర్యం మయా ప్రోక్తం గృహిణాముత్తమం కిల । యతీనాం తు ప్రవక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు
గృహస్థులకు బ్రహ్మచర్యం గొప్పదిగా నేను చెప్పాను. యతులకు గురించి ఇప్పుడు చెబుతాను, దయచేసి శ్రద్ధగా విను.
దమసత్యసమాయుక్తః పాపాద్భీతస్తు సర్వదా । భార్యాసంగం వర్జయిత్వా ధ్యానజ్ఞానప్రతిష్ఠితః
మనస్సు నిగ్రహం, సత్యవాదితతో కూడి, ఎప్పుడూ పాపానికి భయపడి, భార్యతో సహవాసాన్ని దూరంగా ఉంచి, ధ్యానం, జ్ఞానంలో స్థిరంగా ఉండేవాడు —
యతీనాం బ్రహ్మచర్యం చ సమాఖ్యాతం తవాగ్రతః । తప ఏవ ప్రవక్ష్యామి తన్మేనిగదతః శృణు
యతుల బ్రహ్మచర్యాన్ని నీకు వివరించాను. ఇప్పుడు తపస్సు గురించి చెబుతాను, నా మాటలు విను.
ఆచారేణ ప్రవర్తేత కామక్రోధవివర్జితః । ప్రాణినాముపకారాయ సంస్థితఉద్యమావృతః
సరైన ఆచారంతో, కోరిక, కోపాలను వదిలి, జీవుల హితానికి కృషిలో నిమగ్నమై ఉండాలి.
తప ఏవం సమాఖ్యాతం సత్యమేవం వదామ్యహమ్ । పరద్రవ్యేష్వలోలుప్త్వం పరస్త్రీషు తథైవ చ
ఇలా తపస్సు వివరించాను. ఇప్పుడు సత్యాన్ని చెబుతాను — పరధనంపై, పరస్త్రీపై ఆశపడకపోవడం.
దృష్ట్వా మతిర్న యస్య స్యాత్స సత్యః పరికీర్తితః । దానమేవ ప్రవక్ష్యామి యేన జీవంతి మానవాః
వాటిని చూసినా మనస్సు కదలని వాడే నిజాయితీ గలవాడు. ఇప్పుడు దానం గురించి చెబుతాను, దానివల్ల మనుషులు జీవించగలుగుతారు.
ఆత్మసౌఖ్యం ప్రతీచ్ఛేద్యః స ఇహైవ పరత్ర వా । అన్నస్యాపి మహాదానం సుఖస్యైవ ధ్రువస్య వా
తన సుఖాన్ని వదిలి, ఇక్కడా లేదా పరలోకంలోనైనా, అన్నం లేదా శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని దానం చేసే వాడు —
గ్రాసమాత్రం తథా దేయం క్షుధార్తాయ న సంశయః । దత్తే సతి మహత్పుణ్యమమృతం సోశ్నుతే సదా
ఒక ముద్ద అన్నం అయినా ఆకలితో ఉన్నవాడికి ఇవ్వాలి, ఇందులో సందేహం లేదు. దానం చేస్తే గొప్ప పుణ్యం కలుగుతుంది, ఎప్పుడూ అమృతాన్ని అనుభవిస్తాడు.
దినేదినే ప్రదాతవ్యం యథావిభవసంభవమ్ । తృణం శయ్యాం చ వచనం గృహచ్ఛాయాం సుశీతలామ్
ప్రతి రోజు, తన శక్తికి తగినట్టు దానం చేయాలి — గడ్డి, మంచం, మధురమైన మాట, ఇంటి చల్లని నీడ అయినా సరే.
భూమిమాపస్తథా చాన్నం ప్రియవాక్యమనుత్తమమ్ । ఆసనం వచనాలాపం కౌటిల్యేన వివర్జితమ్
భూమి, నీరు, అన్నం, మధురమైన ఉత్తమమైన మాట, ఆసనం, వంచన లేని సంభాషణ — ఇవన్నీ దానం చేయాలి.
ఆత్మనో జీవనార్థాయ నిత్యమేవ కరోతి యః । దేవాన్పితౄన్సమభ్యర్చ్య ఏవం దానం దదాతి యః
తన జీవనార్థం నిత్యం దేవతలను, పితృదేవతలను పూజించి, ఇలా దానం చేసే వాడు —
ఇహైవ మోదతే సో వై పరత్ర హి తథైవ చ । అవంధ్యం దివసం యో వై దానాధ్యయనకర్మభిః
ఇక్కడే కాదు, పరలోకంలోనూ ఆనందిస్తాడు. దానం, అధ్యయనం, సత్కార్యాలలో నిమగ్నమైన వాడికి ఒక్క రోజూ వృథా కాదు.
ప్రకుర్యాన్మానుషో భూత్వా స దేవో నాత్ర సంశయః । నియమం చ ప్రవక్ష్యామి ధర్మసాధనముత్తమమ్
మనిషిగా జన్మించి ఇలా ప్రవర్తిస్తే, దేవుడవుతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు. ఇప్పుడు నియమాన్ని, ధర్మాన్ని సాధించడానికి ఉత్తమ మార్గాన్ని చెబుతాను.
దేవానాం బ్రాహ్మణానాం చ పూజాస్వభిరతో హి యః । నిత్యం నియమసంయుక్తో దానవ్రతేషు సువ్రత
దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించడంలో ఆనందించే వాడు, ఎప్పుడూ నియమంతో, దాన వ్రతాలలో స్థిరంగా ఉండేవాడు —
ఉపకారేషు పుణ్యేషు నియమోఽయం ప్రకీర్తితః । క్షమారూపం ప్రవక్ష్యామి శ్రూయతాం ద్విజసత్తమ
ఉపకారం, పుణ్య కార్యాలలో ఈ నియమం చెప్పబడింది. ఇప్పుడు క్షమ గురించి చెబుతాను, విను ద్విజశ్రేష్ఠ.
పరాక్రోశం హి సంశ్రుత్య తాడితే సతి కేనచిత్ । క్రోధం న చైవ గచ్ఛేత్తు తాడితో న హి తాడయేత్
ఎవరైనా దుర్భాషణం చేసినా, కొట్టినా, కోపపడకుండా, తిరిగి కొట్టకుండా ఉండాలి.
సహిష్ణుః స్యాత్స ధర్మాత్మా నహి రాగం ప్రయాతి చ । సమశ్నాతి పరం సౌఖ్యమిహ చాముత్ర వాపి చ
ధైర్యంగా ఉండేవాడు ధర్మాత్ముడు, అతనికి మోహం ఉండదు. ఇక్కడా, పరలోకంలోనూ పరమ సుఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.