ధర్మం సృజతి ధర్మాత్మా త్రివిధేనైవ కర్మణా । తస్య ధర్మః ప్రసన్నాత్మా పుణ్యమేవం తు ప్రాపయేత్
ధర్మబుద్ధి కలవాడు మూడు విధాల పనులతో ధర్మాన్ని పెంపొందిస్తాడు. అతని మనసు ప్రశాంతంగా ఉంటే, అతనికి మంచి ఫలితాలు లభిస్తాయి.
యం యం చింతయతే ప్రాజ్ఞస్తం తం ప్రాప్నోతి దుర్లభమ్ । సోమశర్మోవాచ- కీదృఙ్మూర్తిస్తు ధర్మస్య కాన్యంగాని చ భామిని
వివేకి ఏది కోరుకుంటాడో, ఎంత కష్టం అయినా అది అతడికి లభిస్తుంది. సోమశర్మ ఇలా అడిగాడు — ధర్మానికి రూపం ఎలా ఉంటుంది? దానికి ఏ లక్షణాలు ఉంటాయి, సుందరివా?
ప్రీత్యా కథయ మే కాంతే శ్రోతుం శ్రద్ధా ప్రవర్తతే । సుమనోవాచ- లోకే ధర్మస్య వై మూర్తిః కైర్దృష్టా న ద్విజోత్తమ
ప్రియమైనవాడా, ప్రేమతో చెప్పు. వినాలనే శ్రద్ధ నాకు పెరుగుతోంది. సుమనా ఇలా చెప్పింది — ఈ లోకంలో ధర్మానికి రూపం ఎవరికీ కనిపించలేదు, ద్విజశ్రేష్ఠా.
అదృశ్యవర్త్మా సత్యాత్మా న దృష్టో దేవదానవైః । అత్రివంశే సముత్పన్నో అనసూయాత్మజో ద్విజః
ధర్మపు మార్గం కనిపించదు, అది సత్యస్వరూపం. దేవతలు, దానవులు కూడా దాన్ని చూడలేరు. అత్రివంశంలో, అనసూయ కుమారుడైన ఒక ద్విజుడు జన్మించాడు.
తేన దృష్టో మహాధర్మో దత్తాత్రేయేణ వై సదా । ద్వావేతౌ తు మహాత్మానౌ కుర్వాణౌ తప ఉత్తమమ్
ఆయన ద్వారా గొప్ప ధర్మాన్ని దత్తాత్రేయుడు ఎప్పుడూ చూశాడు. ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు గొప్ప తపస్సు చేశారు.
ధర్మేణ వర్తమానౌ తౌ తపసా చ బలేన చ । ఇంద్రాధికేన రూపేణ ప్రశస్తేన భవిష్యతః
వారు ధర్మాన్ని, తపస్సును, బలాన్ని పాటిస్తూ, ఇంద్రునికంటే గొప్ప రూపంతో ప్రసిద్ధులయ్యారు.
దశవర్షసహస్రం తౌ యావత్తు వనసంస్థితౌ । వాయుభక్షౌ నిరాహారౌ సంజాతౌ శుభదర్శనౌ
పది వేల సంవత్సరాలు వారు అడవిలో నివసించారు. గాలి మాత్రమే తీసుకుని, ఆహారం లేకుండా, అందంగా మెరిసిపోతూ ఉన్నారు.
దశవర్షసహస్రం తు తావత్కాలం తపోర్జితమ్ । సుసాధ్యమానయోశ్చైవ తత్ర ధర్మః ప్రదృశ్యతే
ఆ పది వేల సంవత్సరాల కాలంలో వారు తపస్సు సాధించారు. వారు సులభంగా సాధించగలిగారు, అక్కడే ధర్మం ప్రత్యక్షమైంది.
పంచాగ్నిః సాధ్యతే ద్వాభ్యాం తావత్కాలం ద్విజోత్తమ । త్రికాలం సాధితం తావన్నిరాహారం కృతం తథా
ఆ ఇద్దరూ ఆంతరంగికంగా పంచాగ్ని వ్రతాన్ని ఆ కాలం పాటు ఆచరించారు, ద్విజశ్రేష్ఠా. రోజు మూడుసార్లు తపస్సు చేశారు, అలాగే ఆహారం లేకుండా ఉన్నారు.
జలమధ్యే స్థితౌ తావద్దత్తాత్రేయో యతిస్తథా । దుర్వాసాస్తు మునిశ్రేష్ఠస్తపసా చైవ కర్షితః
నీటిలో నిలబడి, ఆ ఇద్దరూ దత్తాత్రేయ యతితో పాటు, తపస్సుతో అలసిపోయిన మునిశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడు కూడా ఉన్నారు.
ధర్మం ప్రతి స ధర్మాత్మా చుక్రోధ మునిపుంగవః । క్రుద్ధే సతి మహాభాగ తస్మిన్మునివరే తదా
ఆ ధర్మాత్ముడు, మునిపుంగవుడు, ధర్మంపై కోపగించాడు. ఆ సమయంలో ఆ మహానుభావుడు, మునివరుడు, కోపంతో ఉన్నాడు.
అథ ధర్మః సమాయాతః స్వరూపేణ చ వై తదా । బ్రహ్మచర్యాదిభిర్యుక్తస్తపోభిశ్చ స బుద్ధిమాన్
అప్పుడు ధర్మం తన అసలైన రూపంతో అక్కడికి వచ్చాడు. బ్రహ్మచర్యం, ఇతర లక్షణాలు, తపస్సుతో కూడి, జ్ఞానంతో ఉన్నాడు.
సత్యం బ్రాహ్మణరూపేణ బ్రహ్మచర్యం తథైవ చ । తపస్తు ద్విజవర్యోస్తి దమః ప్రాజ్ఞో ద్విజోత్తమః
బ్రాహ్మణుని రూపంలో ఉన్న సత్యం, అలాగే బ్రహ్మచర్యం, ఈ రెండూ కూడా ఉన్నతమైనవి. మళ్ళీ, ద్విజులలో శ్రేష్ఠులు austerity అంటే తపస్సు, తెలివైనవారిలో స్వీయ నియంత్రణ గొప్పదని చెప్పాలి, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా.
నియమస్తు మహాప్రాజ్ఞో దానమేవ తథైవ చ । అగ్నిహోత్రిస్వరూపేణ హ్యాత్రేయం హి సమాగతాః
మహా జ్ఞానితో సమానమైన నియమం, అలాగే దానం కూడా, అగ్నిహోత్రి రూపంలో ఇవన్నీ ఇక్కడ చేరాయి, ఓ ఆత్రేయుని వంశజా.
క్షమా శాంతిస్తథా లజ్జా చాహింసా చ హ్యకల్పనా । ఏతాః సర్వాః సమాయాతాః స్త్రీరూపాస్తు ద్విజోత్తమ
క్షమ, శాంతి, లజ్జ, అహింస, మాయ లేని స్వభావం—ఇవి అన్నీ స్త్రీల రూపంలో ఇక్కడ వచ్చాయి, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా.
బుద్ధిః ప్రజ్ఞా దయా శ్రద్ధా మేధా సత్కృతి శాంతయః । పంచయజ్ఞాస్తథా పుణ్యాః సాంగా వేదాస్తు తే తదా
బుద్ధి, వివేకం, దయ, విశ్వాసం, మేధ, మంచి ప్రవర్తన, శాంతి, అయిదు యజ్ఞాలు, పుణ్యమైన వేదాలు వాటి ఉపవేదాలతో—ఇవి అన్నీ ఇక్కడ ఉన్నాయి.
స్వస్వరూపధరాశ్చైవ తే సర్వే సిద్ధిమాగతాః । అగ్న్యాధానాదయః పుణ్యా అశ్వమేధాదయస్తథా
తమ తమ స్వరూపాలతో ఉన్న వీరందరూ సిద్ధిని పొందారు. అగ్ని స్థాపన మొదలైన పుణ్య కర్మలు, అశ్వమేధాది మహాయజ్ఞాలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.
రూపలావణ్యసంయుక్తాః సర్వాభరణభూషితాః । దివ్యమాల్యాంబరధరా దివ్యగంధానులేపనాః
అందం, ఆకర్షణ కలిగి, అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, దివ్యమైన పుష్పమాలలు, వస్త్రాలు ధరించి, పరిమళభరితమైన లేపనాలతో అలంకరించబడి ఉన్నారు.
కిరీటకుండలోపేతా దివ్యాభరణభూషితాః । దీప్తిమంతః సురూపాస్తే తేజోజ్వాలాభిరావృతాః
కిరీటాలు, కుండలాలు ధరించి, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించబడి, ప్రకాశవంతంగా, సుందరంగా, తేజస్సుతో నిండినవారు, జ్వలించే కాంతితో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నారు.
ఏవం ధర్మః సమాయాతః పరివారసమన్వితః । యత్ర తిష్ఠతి దుర్వాసాః క్రోధనః కాలవత్తథా
ఇలా ధర్ముడు తన పరివారంతో కలిసి, కోపముతో, కాలంలా ఉన్న దుర్వాసుడు ఉన్న చోటికి వచ్చాడు.
ధర్మ ఉవాచ- కస్మాత్కోపః కృతో విప్ర భవాంస్తపస్సమన్వితః । క్రోధో హి నాశయేచ్ఛ్రేయస్తప ఏవ న సంశయః
ధర్ముడు ఇలా అన్నాడు—ఓ మునీశ్వరా! నీవు తపస్సుతో ఉన్నవాడవు, అయినా ఎందుకు కోపించుకున్నావు? కోపం మంచిని నాశనం చేస్తుంది, తపస్సు కూడా అలాగే—ఇందులో సందేహం లేదు.
సర్వనాశకరస్తస్మాత్క్రోధం తత్ర వివర్జయేత్ । స్వస్థో భవ ద్విజశ్రేష్ఠ ఉత్కృష్టం తపసః ఫలమ్
కోపం అన్నింటినీ నాశనం చేస్తుంది కాబట్టి, దాన్ని అక్కడే వదిలేయాలి. ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా! నీవు స్థిరంగా ఉండు, ఎందుకంటే తపస్సుకు ఉత్తమమైన ఫలం అదే.
దుర్వాసా ఉవాచ- భవాన్కో హి సమాయాత ఏతైర్ద్విజవరైః సహ । సప్త నార్యః ప్రతిష్ఠంతి సురూపాః సమలంకృతాః
దుర్వాసుడు ఇలా అన్నాడు—ఈ గొప్ప ద్విజులతో కలిసి ఇక్కడికి వచ్చిన నీవెవరు? ఏడుగురు సుందరమైన, అలంకరించబడిన స్త్రీలు ఇక్కడ నిలబడి ఉన్నారు.
కథయస్వ మమాగ్రే త్వం విస్తరేణ మహామతే । ధర్మ ఉవాచ- అయం బ్రాహ్మణరూపేణ సర్వతేజః సమన్వితః
నీ ముందు నేను వివరంగా చెప్పు, ఓ మహామతివంతుడా! ధర్ముడు ఇలా అన్నాడు—ఈయన బ్రాహ్మణుని రూపంలో ఉన్నాడు, సమస్త తేజస్సుతో నిండినవాడు.
దండహస్తః సుప్రసన్నః కమండలుధరస్తథా । తవాగ్రే బ్రహ్మచర్యోయం సోయం పశ్య సమాగతః
దండం చేత పట్టుకుని, ప్రశాంతంగా, కమండలం ధరించి, నీ ముందే బ్రహ్మచర్యం నిలబడి ఉన్నాడు—ఇవ్వడిని చూడు, వచ్చాడు.
అన్యం పశ్యస్వ వై త్వం చ దీప్తిమంతం ద్విజోత్తమ । కపిలం పింగలాక్షం చ సత్యమేనం ద్విజోత్తమ
ఇంకొకరిని చూడు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా! ప్రకాశవంతంగా, కపిలవర్ణంతో, పింగళ నేత్రాలతో ఉన్నవాడు—ఈయనే సత్యం, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా.
తాదృశం పశ్య ధర్మాత్మన్వైశ్వదేవసమప్రభమ్ । యత్తపో హి త్వయా విప్ర సర్వదేవసమాశ్రితమ్
ఇలాంటి ధర్మాత్ముడిని చూడు, వైశ్వదేవ యజ్ఞంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. నీవు చేసిన తపస్సు అన్నీ దేవతల ఆశ్రయంగా నిలిచింది, ఓ మునీశ్వరా.
ఏతం పశ్య మహాభాగ తవ పార్శ్వసమాగతమ్ । ప్రసన్నవాగ్దీప్తియుక్తః సర్వజీవదయాపరః
ఈయనను చూడు, ఓ మహాభాగుడా! నీ పక్కన వచ్చాడు. మృదువైన మాటలు, తేజస్సుతో నిండినవాడు, సమస్త జీవులపై దయతో ఉన్నవాడు.
దమ ఏవ తథాయం తే యః పోషయతి సర్వదా । జటిలః కర్కశః పింగో హ్యతితీవ్రో మహాప్రభుః
ఇతడే నీకు ఎప్పుడూ పోషణ ఇచ్చే దమము. జటలు, కఠిన స్వభావం, పింగళ వర్ణం, అత్యంత తీవ్రత, మహా శక్తి కలవాడు.
నాశకో హి స పాపానాం ఖడ్గహస్తో ద్విజోత్తమ । అభిశాంతో మహాపుణ్యో నిత్యక్రియాసమన్వితః
ఇతడు పాపాలను నాశనం చేసే వాడు, ఖడ్గాన్ని చేత పట్టుకున్నాడు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా! అతని మనస్సు ప్రశాంతంగా, అతడు మహాపుణ్యవంతుడు, ఎప్పుడూ పవిత్ర కర్మల్లో నిమగ్నుడై ఉంటాడు.