మృతే గురౌ సమాజ్ఞాయ స్నేహేన రుదతే పునః । శ్రాద్ధకర్మాణి సర్వాణి పిండదానాదికాం క్రియామ్
గురువు చనిపోతే, ఆ విషయాన్ని గ్రహించి ప్రేమతో మళ్లీ ఏడుస్తాడు. శ్రాద్ధకర్మలు, పిండప్రదానాది అన్నీ కార్యాలు నిర్వహిస్తాడు.
కరోత్యేవ సుదుఃఖార్తస్తేభ్యో యాత్రాం ప్రయచ్ఛతి । ఋణత్రయాన్వితః స్నేహాద్భుంజాపయతి నిత్యశః
వాటిని అతడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో చేస్తాడు. వారి ప్రయాణానికి అవసరమైనదాన్ని ఇస్తాడు. మూడు ఋణాలకు బద్ధుడై ప్రేమతో ఎప్పుడూ వారికి భోజనం పెడతాడు.
యస్మాల్లభ్యం భవేత్కాంత ప్రయచ్ఛతి న సంశయః । పుత్రో భూత్వా మహాప్రాజ్ఞ అనేన విధినా కిల
ఈ విధంగా ప్రియమైన కొడుకు లభిస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ విధానంతో నిజమైన జ్ఞానమున్న కొడుకుగా అవతరిస్తాడు.
ఉదాసీనం ప్రవక్ష్యామి తవాగ్రే ప్రియ సాంప్రతమ్ । ఉదాసీనేన భావేన సదైవ పరివర్తతే
ఇప్పుడు ప్రియమైనవాడా! నిర్లక్ష్యమైన కొడుకును నీకు చెబుతాను. నిర్లిప్తతతో ఎప్పుడూ అలా ప్రవర్తిస్తాడు.
దదాతి నైవ గృహ్ణాతి న చ కుప్యతి తుష్యతి । నో వా దదాతి సంత్యజ్య ఉదాసీనో ద్విజోత్తమ
అతడు ఇవ్వడు, తీసుకోడు, కోపపడడు, సంతోషపడడు కూడా. వదిలేసిన తర్వాత కూడా, ఓ ద్విజోత్తమా! నిర్లిప్తుడై ఇవ్వడు, తీసుకోడు.
తవాగ్రే కథితం సర్వం పుత్రాణాం గతిరీదృశీ । యథా పుత్రస్తథా భార్యా పితా మాతాథ బాంధవాః
కొడుకుల గతి గురించి నీకు అన్నీ చెప్పాను. కొడుకు ఎలా ఉంటే, భార్య, తండ్రి, తల్లి, బంధువులు కూడా అలాగే ఉంటారు.
భృత్యాశ్చాన్యే సమాఖ్యాతాః పశవస్తురగాస్తథా । గజా మహిష్యో దాసాశ్చ ఋణసంబంధినస్త్వమీ
ఇంకా ఇతర సేవకులు, పశువులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, మేకలు, దాసులు, అప్పుతో సంబంధం ఉన్నవారు కూడా చెప్పబడ్డారు.
గృహీతం న ఋణం తేన ఆవాభ్యాం తు న కస్యచిత్ । న్యాసమేవం న కస్యాపి కృతం వై పూర్వజన్మని
మనిద్దరం ఎవరికీ అప్పు తీసుకోలేదు; గత జన్మలో ఎవరి వద్దనుండీ మనం ఏదీ అప్పుగా స్వీకరించలేదు.
ధారయావో న కస్యాపి ఋణం కాంత శృణుష్వహి । న వైరమస్తి కేనాపి పూర్వజన్మని వై కృతమ్
ప్రియమైనవాడా, మనిద్దరం ఎవరి అప్పు భారం మోస్తూ లేము, విను. గత జన్మలో ఎవరికీ మనకు శత్రుత్వం లేదు.
ఆవాభ్యాం హి న విప్రేంద్ర న త్యక్తం హి తథాపతే । ఏవం జ్ఞాత్వా శమం గచ్ఛ త్యజ చింతామనర్థకీమ్
బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, మనిద్దరం ఎవ్వరినీ వదిలిపెట్టలేదు, ఎవ్వరూ మనల్ని వదిలిపెట్టలేదు. ఇది తెలుసుకొని మనసు నిశ్చలంగా ఉంచు, వ్యర్థమైన ఆందోళనను వదిలేయి.
కస్య పుత్రాః ప్రియా భార్యా కస్య స్వజనబాంధవాః । హృతం న చైవ కస్యాపి నైవ దత్తం త్వయా పునః
ఎవరికీ కొడుకులు, ఎవరికీ ప్రియ భార్య, ఎవరికీ బంధువులు? ఎవరి దగ్గరనుండీ ఏదీ తీసుకోలేదు, నువ్వు కూడా ఎవరికీ ఏదీ ఇవ్వలేదు.
కథం హి ధనమాయాతి విస్మయం వ్రజ మాధవ । ప్రాప్తవ్యమేవ యత్రైవ భవేద్ద్రవ్యం ద్విజోత్తమ
ధనం ఎలా వస్తుంది, మాధవా? ఆశ్చర్యపడకూ. ఎవరికైతే రావాల్సిందో ఆ ధనం తప్పకుండా వస్తుంది, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా.
అనాయాసేన హస్తే హి తస్యైవ పరిజాయతే । యత్నేన మహతా చైవ ద్రవ్యం రక్షతి మానవః
ఎవరికి దక్కాల్సిందో ధనం సులభంగా అతని చేతికి వస్తుంది. కానీ దాన్ని కాపాడుకోవడానికి మనిషి చాలా శ్రమ పడాలి.
వ్రజమానో వ్రజత్యేవ ధనం తత్రైవ తిష్ఠతి । ఏవం జ్ఞాత్వా శమం గచ్ఛ జహి చింతామనర్థకీమ్
మనిషి వెళ్ళిపోతే ధనం కూడా వెళ్ళిపోతుంది; అది అక్కడే మిగిలిపోతుంది. ఇది తెలుసుకొని మనసు నిశ్చలంగా ఉంచు, వ్యర్థ ఆందోళనను వదిలేయి.
కస్య పుత్రాః ప్రియా భార్యా కస్య స్వజనబాంధవాః । కః కస్య నాస్తి సంసారే అసంబంధాద్ద్విజోత్తమ
ఎవరికీ కొడుకులు, ఎవరికీ ప్రియ భార్య, ఎవరికీ బంధువులు? ఈ లోకంలో ఎవరు ఎవరివారు, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నిజంగా ఎలాంటి బంధం లేదు.
మహామోహేన సంమూఢా మానవాః పాపచేతసః । ఇదం గృహమయం పుత్ర ఇమా నార్యో మమైవ హి
పెద్ద మాయలో మునిగిపోయిన, పాపబుద్ధి కలిగిన మనుషులు, 'ఈ ఇల్లు నాది, ఈ కొడుకు నా వాడు, ఈ స్త్రీలు నా వారే' అని అనుకుంటారు.
అనృతం దృశ్యతే కాంత సంసారస్య హి బంధనమ్ । ఏవం సంబోధితో దేవ్యా భార్యయా ప్రియయా తదా
ప్రియమైనవాడా, ఈ లోకబంధం అసత్యమని తెలుస్తుంది. అప్పుడు తన ప్రియ భార్య అయిన దేవి ఇలా చెప్పింది.
పునః ప్రాహ ప్రియాం భార్యాం సుమనాం జ్ఞానవాదినీమ్ । సోమశర్మోవాచ- సత్యముక్తం త్వయా భద్రే సర్వసందేహనాశనమ్
ఆయన మళ్లీ జ్ఞానమాటలు చెప్పిన తన ప్రియ భార్య సుమనను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు. సోమశర్మ ఇలా అన్నాడు — 'భద్రే, నువ్వు చెప్పింది సత్యమే, అన్ని సందేహాలను తొలగిస్తుంది.'
తథాపి వంశమిచ్ఛంతి సాధవః సత్యపండితాః । యథా పుత్రస్య మే చింతా ధనస్య చ తథా ప్రియే
అయినా కూడా, సద్గుణాలు కలిగిన నిజమైన పండితులు వంశాన్ని కోరుకుంటారు. నేను కొడుకు గురించి ఎలా ఆలోచిస్తున్నానో, అలాగే ధనం గురించి కూడా ఆలోచిస్తున్నాను, ప్రియమైనవాడా.
యేనకేనాప్యుపాయేన పుత్రముత్పాదయామ్యహమ్ । సుమనోవాచ- పుత్రేణ లోకాఞ్జయతి పుత్రస్తారయతే కులమ్
ఎలా అయినా కొడుకును పొందాలని నేను ప్రయత్నిస్తాను. సుమన ఇలా చెప్పింది — 'కొడుకుతోనే లోకాలను జయించవచ్చు; కొడుకు వంశాన్ని పైకి తీసుకెళ్తాడు.'
సత్పుత్రేణ మహాభాగ పితా మాతా చ జంతవః । ఏకః పుత్రో వరో విద్వాన్బహుభిర్నిర్గుణైస్తు కిమ్
సద్గుణాలున్న కొడుకుతో, అదృష్టవంతుడా, తండ్రి, తల్లి, ఇతర జంతువులూ కూడా పైకి లేవుతారు. గుణాలు లేని అనేక మంది కొడుకులకన్నా, ఒక మంచి కొడుకు మేలైనవాడు.
ఏకస్తారయతే వంశమన్యే సంతాపకారకాః । పూర్వమేవ మయా ప్రోక్తమన్యే సంబంధగామినః
ఒక మంచి కొడుకు వంశాన్ని పైకి తీసుకెళ్తాడు; మిగతావారు బాధలు మాత్రమే కలిగిస్తారు. నేను ముందే చెప్పాను, మిగిలినవారు మరిన్ని బంధాలను కలిగిస్తారు.
పుణ్యేన ప్రాప్యతే పుత్రః పుణ్యేన ప్రాప్యతే కులమ్ । సుగర్భః ప్రాప్యతే పుణ్యైస్తస్మాత్పుణ్యం సమాచర
పుణ్యంతో కొడుకు లభిస్తాడు; పుణ్యంతో వంశం లభిస్తుంది. మంచి గర్భం కూడా పుణ్యఫలమే. అందుకే పుణ్యకార్యాలు చేయాలి.
జాతస్య మృతిరేవాస్తి జన్మ ఏవ మృతస్య చ । సుజన్మ ప్రాప్యతే పుణ్యైర్మరణం తు తథైవ చ
పుట్టినవాడికి మరణం తప్పదు; మరణించినవాడికి మళ్లీ జననం తప్పదు. పుణ్యంతో మంచి జన్మ లభిస్తుంది, అలాగే మరణం కూడా.
సుఖం ధనచయః కాంత భుజ్యతే పుణ్యకర్మభిః । సోమశర్మోవాచ- పుణ్యస్యాచరణం బ్రూహి తథా జన్మాన్యపి ప్రియే
సంతోషం, ధనసంపద ఇవన్నీ మంచి పనులు చేసే వారికి లభిస్తాయి, ప్రియమైనవాడా. సోమశర్మ ఇలా అడిగాడు — మంచి పనులు ఎలా చేయాలో చెప్పు, వాటివల్ల కలిగే జన్మల గురించి కూడా చెప్పు.
సుపుణ్యః కీదృశో భద్రే వద పుణ్యస్య లక్షణమ్ । సుమనోవాచ- ఆదౌ పుణ్యం ప్రవక్ష్యామి యథా పుణ్యం శ్రుతం మయా
ఎలా ఉండే మంచి పనులే గొప్పవో, వాటి లక్షణాలు ఏమిటో చెప్పు, సుమనో అని అడిగాడు. సుమనా ఇలా చెప్పింది — నేను వినినట్లు మంచి పనుల గురించి ముందుగా వివరంగా చెబుతాను.
పురుషో వాథవా నారీ యథా నిత్యం చ వర్తతే । యథా పుణ్యైః సమాప్నోతి కీర్తిం పుత్రాన్ప్రియాన్ధనమ్
పురుషుడైనా, మహిళైనా, ఎవరు రోజూ మంచి పనులు చేస్తారో, వారికి మంచి పేరు, మంచి పిల్లలు, ధనం లభిస్తాయి.
పుణ్యస్య లక్షణం కాంత సర్వమేవ వదామ్యహమ్ । బ్రహ్మచర్యేణ సత్యేన మఖపంచకవర్తనైః
ప్రియమైనవాడా, మంచి పనుల లక్షణాలన్నీ చెబుతాను — బ్రహ్మచర్యం, సత్యం, ఐదు యజ్ఞాలను పాటించడం ఇవే.
దానేన నియమైశ్చాపి క్షమాశౌచేన వల్లభ । అహింసయా సుశక్త్యా చ అస్తేయేనాపి వర్తనైః
దానం చేయడం, నియమాలు పాటించడం, సహనం, శుభ్రత, హింస చేయకపోవడం, తన శక్తికి తగినంత చేయడం, దొంగతనం చేయకపోవడం — ఇవన్నీ కూడా కావాలి, ప్రియమైనవాడా.
ఏతైర్దశభిరంగైస్తు ధర్మమేవం ప్రపూరయేత్ । సంపూర్ణో జాయతే ధర్మో గ్రాసైర్భోగో యథోదరే
ఈ పది లక్షణాలతో ధర్మాన్ని నింపాలి. ఎలా అన్నా, మన కడుపు తిండి తింటే నిండినట్టు, ధర్మం కూడా పూర్తవుతుంది.