పితరం మాతరం చైవ హినస్త్యేవ దినేదినే । సుఖండైర్ముశలైశ్చైవ సర్వఘాతైః సుదారుణైః
ఆయన తన తండ్రిని, తల్లిని ప్రతిరోజూ దుర్భాషలు, ముషలాలతో, భయంకరమైన హింసలతో బాధిస్తాడు.
మృతే తు తస్మిన్పితరి మాతర్యేవాతినిష్ఠురః । నిఃస్నేహో నిష్ఠురశ్చశ్చైవ జాయతే నాత్ర సంశయః
తండ్రి చనిపోతే, ఆ తర్వాత తల్లిపట్ల కూడా అతడు మరింత క్రూరంగా, ప్రేమ లేకుండా, కఠినంగా మారిపోతాడు. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
శ్రాద్ధకర్మాణి దానాని న కరోతి కదైవ సః । ఏవంవిధాశ్చ వై పుత్రాః ప్రభవంతి మహీతలే
అతడు శ్రాద్ధకర్మలు, దానాలు ఎప్పుడూ చేయడు. ఇలాంటి కొడుకులు ఈ భూమిపై పుడతారు.
రిపుం పుత్రం ప్రవక్ష్యామి తవాగ్రే ద్విజపుంగవ । బాల్యే వయసి సంప్రాప్తే రిపుత్వే వర్తతే సదా
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! శత్రువులాంటి కొడుకును నీకు చెబుతాను. చిన్నప్పుడే వయస్సు వచ్చినప్పుడు ఎప్పుడూ శత్రుత్వంతో ప్రవర్తిస్తాడు.
పితరం మాతరం చైవ క్రీడమానో హి తాడయేత్ । తాడయిత్వా ప్రయాత్యేవ ప్రహస్యైవ పునఃపునః
ఆడుకుంటూ తండ్రిని, తల్లిని కొడతాడు. కొట్టి, మళ్లీ మళ్లీ నవ్వుతూ అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోతాడు.
పునరాయాతి సంత్రస్తః పితరం మాతరం ప్రతి । సక్రోధో వర్తతే నిత్యం కుత్సతే చ పునఃపునః
తర్వాత భయపడి మళ్లీ తండ్రి, తల్లి దగ్గరకు వస్తాడు. ఎప్పుడూ కోపంగా ఉంటూ వారిని మళ్లీ మళ్లీ అవమానిస్తాడు.
ఏవం సంవర్తతే నిత్యం వైరకర్మణి సర్వదా । పితరం మారయిత్వా చ మాతరం చ తతః పునః
ఇలా ఎప్పుడూ శత్రుత్వపు పనుల్లోనే కొనసాగుతాడు. తండ్రిని, తల్లిని చంపిన తర్వాత కూడా—
ప్రయాత్యేవం స దుష్టాత్మా పూర్వవైరానుభావతః । అథాతః సంప్రవక్ష్యామి యస్మాల్లభ్యం భవేత్ప్రియమ్
అలా ఆ దుష్టాత్మ తన పూర్వ వైరం వల్ల వెళ్లిపోతాడు. ఇప్పుడు, ప్రియమైన కొడుకును ఎలా పొందాలో నేను చెబుతాను.
జాతమాత్రః ప్రియం కుర్యాద్బాల్యే లాలనక్రీడనైః । వయః ప్రాప్య ప్రియం కుర్యాన్మాతృపిత్రోరనన్తరమ్
పుట్టిన వెంటనే ప్రేమతో ప్రవర్తించాలి. చిన్నప్పుడు ముద్దు, ఆటలతో ఆదరించాలి. వయస్సు వచ్చిన తర్వాత తల్లి, తండ్రి ఇద్దరికీ ప్రేమ చూపాలి.
భక్త్యా సంతోషయేన్నిత్యం తావుభౌ పరితోషయేత్ । స్నేహేన వచసా చైవ ప్రియసంభాషణేన చ
భక్తితో, ప్రేమతో, మంచి మాటలతో, మధురంగా మాట్లాడుతూ ఇద్దరినీ ఎప్పుడూ సంతృప్తిపర్చాలి.
మృతే గురౌ సమాజ్ఞాయ స్నేహేన రుదతే పునః । శ్రాద్ధకర్మాణి సర్వాణి పిండదానాదికాం క్రియామ్
గురువు చనిపోతే, ఆ విషయాన్ని గ్రహించి ప్రేమతో మళ్లీ ఏడుస్తాడు. శ్రాద్ధకర్మలు, పిండప్రదానాది అన్నీ కార్యాలు నిర్వహిస్తాడు.
కరోత్యేవ సుదుఃఖార్తస్తేభ్యో యాత్రాం ప్రయచ్ఛతి । ఋణత్రయాన్వితః స్నేహాద్భుంజాపయతి నిత్యశః
వాటిని అతడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో చేస్తాడు. వారి ప్రయాణానికి అవసరమైనదాన్ని ఇస్తాడు. మూడు ఋణాలకు బద్ధుడై ప్రేమతో ఎప్పుడూ వారికి భోజనం పెడతాడు.
యస్మాల్లభ్యం భవేత్కాంత ప్రయచ్ఛతి న సంశయః । పుత్రో భూత్వా మహాప్రాజ్ఞ అనేన విధినా కిల
ఈ విధంగా ప్రియమైన కొడుకు లభిస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ విధానంతో నిజమైన జ్ఞానమున్న కొడుకుగా అవతరిస్తాడు.
ఉదాసీనం ప్రవక్ష్యామి తవాగ్రే ప్రియ సాంప్రతమ్ । ఉదాసీనేన భావేన సదైవ పరివర్తతే
ఇప్పుడు ప్రియమైనవాడా! నిర్లక్ష్యమైన కొడుకును నీకు చెబుతాను. నిర్లిప్తతతో ఎప్పుడూ అలా ప్రవర్తిస్తాడు.
దదాతి నైవ గృహ్ణాతి న చ కుప్యతి తుష్యతి । నో వా దదాతి సంత్యజ్య ఉదాసీనో ద్విజోత్తమ
అతడు ఇవ్వడు, తీసుకోడు, కోపపడడు, సంతోషపడడు కూడా. వదిలేసిన తర్వాత కూడా, ఓ ద్విజోత్తమా! నిర్లిప్తుడై ఇవ్వడు, తీసుకోడు.
తవాగ్రే కథితం సర్వం పుత్రాణాం గతిరీదృశీ । యథా పుత్రస్తథా భార్యా పితా మాతాథ బాంధవాః
కొడుకుల గతి గురించి నీకు అన్నీ చెప్పాను. కొడుకు ఎలా ఉంటే, భార్య, తండ్రి, తల్లి, బంధువులు కూడా అలాగే ఉంటారు.
భృత్యాశ్చాన్యే సమాఖ్యాతాః పశవస్తురగాస్తథా । గజా మహిష్యో దాసాశ్చ ఋణసంబంధినస్త్వమీ
ఇంకా ఇతర సేవకులు, పశువులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, మేకలు, దాసులు, అప్పుతో సంబంధం ఉన్నవారు కూడా చెప్పబడ్డారు.
గృహీతం న ఋణం తేన ఆవాభ్యాం తు న కస్యచిత్ । న్యాసమేవం న కస్యాపి కృతం వై పూర్వజన్మని
మనిద్దరం ఎవరికీ అప్పు తీసుకోలేదు; గత జన్మలో ఎవరి వద్దనుండీ మనం ఏదీ అప్పుగా స్వీకరించలేదు.
ధారయావో న కస్యాపి ఋణం కాంత శృణుష్వహి । న వైరమస్తి కేనాపి పూర్వజన్మని వై కృతమ్
ప్రియమైనవాడా, మనిద్దరం ఎవరి అప్పు భారం మోస్తూ లేము, విను. గత జన్మలో ఎవరికీ మనకు శత్రుత్వం లేదు.
ఆవాభ్యాం హి న విప్రేంద్ర న త్యక్తం హి తథాపతే । ఏవం జ్ఞాత్వా శమం గచ్ఛ త్యజ చింతామనర్థకీమ్
బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, మనిద్దరం ఎవ్వరినీ వదిలిపెట్టలేదు, ఎవ్వరూ మనల్ని వదిలిపెట్టలేదు. ఇది తెలుసుకొని మనసు నిశ్చలంగా ఉంచు, వ్యర్థమైన ఆందోళనను వదిలేయి.
కస్య పుత్రాః ప్రియా భార్యా కస్య స్వజనబాంధవాః । హృతం న చైవ కస్యాపి నైవ దత్తం త్వయా పునః
ఎవరికీ కొడుకులు, ఎవరికీ ప్రియ భార్య, ఎవరికీ బంధువులు? ఎవరి దగ్గరనుండీ ఏదీ తీసుకోలేదు, నువ్వు కూడా ఎవరికీ ఏదీ ఇవ్వలేదు.
కథం హి ధనమాయాతి విస్మయం వ్రజ మాధవ । ప్రాప్తవ్యమేవ యత్రైవ భవేద్ద్రవ్యం ద్విజోత్తమ
ధనం ఎలా వస్తుంది, మాధవా? ఆశ్చర్యపడకూ. ఎవరికైతే రావాల్సిందో ఆ ధనం తప్పకుండా వస్తుంది, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా.
అనాయాసేన హస్తే హి తస్యైవ పరిజాయతే । యత్నేన మహతా చైవ ద్రవ్యం రక్షతి మానవః
ఎవరికి దక్కాల్సిందో ధనం సులభంగా అతని చేతికి వస్తుంది. కానీ దాన్ని కాపాడుకోవడానికి మనిషి చాలా శ్రమ పడాలి.
వ్రజమానో వ్రజత్యేవ ధనం తత్రైవ తిష్ఠతి । ఏవం జ్ఞాత్వా శమం గచ్ఛ జహి చింతామనర్థకీమ్
మనిషి వెళ్ళిపోతే ధనం కూడా వెళ్ళిపోతుంది; అది అక్కడే మిగిలిపోతుంది. ఇది తెలుసుకొని మనసు నిశ్చలంగా ఉంచు, వ్యర్థ ఆందోళనను వదిలేయి.
కస్య పుత్రాః ప్రియా భార్యా కస్య స్వజనబాంధవాః । కః కస్య నాస్తి సంసారే అసంబంధాద్ద్విజోత్తమ
ఎవరికీ కొడుకులు, ఎవరికీ ప్రియ భార్య, ఎవరికీ బంధువులు? ఈ లోకంలో ఎవరు ఎవరివారు, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నిజంగా ఎలాంటి బంధం లేదు.
మహామోహేన సంమూఢా మానవాః పాపచేతసః । ఇదం గృహమయం పుత్ర ఇమా నార్యో మమైవ హి
పెద్ద మాయలో మునిగిపోయిన, పాపబుద్ధి కలిగిన మనుషులు, 'ఈ ఇల్లు నాది, ఈ కొడుకు నా వాడు, ఈ స్త్రీలు నా వారే' అని అనుకుంటారు.
అనృతం దృశ్యతే కాంత సంసారస్య హి బంధనమ్ । ఏవం సంబోధితో దేవ్యా భార్యయా ప్రియయా తదా
ప్రియమైనవాడా, ఈ లోకబంధం అసత్యమని తెలుస్తుంది. అప్పుడు తన ప్రియ భార్య అయిన దేవి ఇలా చెప్పింది.
పునః ప్రాహ ప్రియాం భార్యాం సుమనాం జ్ఞానవాదినీమ్ । సోమశర్మోవాచ- సత్యముక్తం త్వయా భద్రే సర్వసందేహనాశనమ్
ఆయన మళ్లీ జ్ఞానమాటలు చెప్పిన తన ప్రియ భార్య సుమనను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు. సోమశర్మ ఇలా అన్నాడు — 'భద్రే, నువ్వు చెప్పింది సత్యమే, అన్ని సందేహాలను తొలగిస్తుంది.'
తథాపి వంశమిచ్ఛంతి సాధవః సత్యపండితాః । యథా పుత్రస్య మే చింతా ధనస్య చ తథా ప్రియే
అయినా కూడా, సద్గుణాలు కలిగిన నిజమైన పండితులు వంశాన్ని కోరుకుంటారు. నేను కొడుకు గురించి ఎలా ఆలోచిస్తున్నానో, అలాగే ధనం గురించి కూడా ఆలోచిస్తున్నాను, ప్రియమైనవాడా.
యేనకేనాప్యుపాయేన పుత్రముత్పాదయామ్యహమ్ । సుమనోవాచ- పుత్రేణ లోకాఞ్జయతి పుత్రస్తారయతే కులమ్
ఎలా అయినా కొడుకును పొందాలని నేను ప్రయత్నిస్తాను. సుమన ఇలా చెప్పింది — 'కొడుకుతోనే లోకాలను జయించవచ్చు; కొడుకు వంశాన్ని పైకి తీసుకెళ్తాడు.'