న జానే కేన పాపేన ధనహీనోస్మి సువ్రతే । తథా పుత్రవిహీనశ్చ ఏతద్దుఃఖస్య కారణమ్
ఓ సువ్రతే! ఏ పాపం వల్ల నాకు ధనం లేకపోయిందో నాకు తెలియదు. అలాగే సంతానం కూడా లేదు. ఇదే నా దుఃఖానికి కారణం.
సుమనోవాచ- శ్రూయతామభిధాస్యామి సర్వసందేహనాశనమ్ । స్వరూపముపదేశస్య సర్వవిజ్ఞానదర్శనమ్
సుమన అన్నది— విను, నేను నీకు అన్నీ చెబుతాను. ఇది అన్ని సందేహాలను తొలగిస్తుంది. ఉపదేశం యొక్క అసలైన స్వరూపాన్ని, సర్వజ్ఞానాన్ని తెలియజేస్తాను.
లోభః పాపస్య బీజం హి మోహో మూలం చ తస్య హి । అసత్యం తస్య వై స్కంధో మాయా శాఖా సువిస్తరా
లోభమే పాపానికి విత్తానం, మోహమే దానికి మూలం. అసత్యమే దాని కాండం, మాయే విస్తృతమైన దాని కొమ్మలు.
దంభకౌటిల్యపత్రాణి కుబుద్ధ్యా పుష్పితః సదా । అనృతం తస్య సౌగంధం ఫలమజ్ఞానమేవ చ
దంభం, వంకదారి మనసు ఇవే దాని ఆకులు, ఎప్పుడూ చెడ్డ బుద్ధితో పుష్పిస్తుంటాయి. అబద్ధమే దానికి పరిమళం, అజ్ఞానమే ఫలం.
ఛద్మపాఖండశౌర్యేర్ష్యాః క్రూరాః కూటాశ్చ పాపినః । పక్షిణో మోహవృక్షస్య మాయాశాఖా సమాశ్రితాః
మోసం, మాయ మాటలు, తప్పుడు ధైర్యం, అసూయ—ఈ క్రూరమైన, దుర్మార్గులైన పాపులు మోహవృక్షానికి మాయ కొమ్మల్లో ఆశ్రయం పొందే పక్షుల్లా ఉంటారు.
అజ్ఞానం సుఫలం తస్య రసోఽధర్మః ఫలస్య హి । తృష్ణోదకేన సంవృద్ధాఽశ్రద్ధా తస్య ద్రవః ప్రియ
అజ్ఞానమే దాని పుష్కలమైన ఫలం, ఆ ఫలానికి రుచి అధర్మమే. తృష్ణ అనే నీటితో పెరిగి, దానికి రసంగా ఉండేది అవిశ్వాసమే, ప్రియమైనవాడా.
అధర్మః సురసస్తస్య ఉత్కటో మధురాయతే । యాదృశైశ్చ ఫలైశ్చైవ సుఫలో లోభపాదపః
అధర్మమే దానికి మధురంగా, ఆకర్షణగా కనిపించే రుచి. అలాంటి ఫలాలతో లోభవృక్షం బాగా ఫలిస్తుంది.
అస్యచ్ఛాయాం సమాశ్రిత్య యో నరః పరితుష్యతే । ఫలాని తస్య చాశ్నాతి సుపక్వాని దినేదినే
ఎవరైనా దాని నీడలో ఆశ్రయం పొంది సంతృప్తిగా ఉంటే, వారు రోజూ దాని బాగా పండిన ఫలాలు తింటారు.
ఫలానాం తు రసేనాపి అధర్మేణ తు పాలితః । స సంతుష్టో భవేన్మర్త్యః పతనాయాభిగచ్ఛతి
దాని ఫలాల రుచిని ఆస్వాదిస్తూ, అధర్మంతో పోషించబడినవాడు, వాటితో సంతృప్తి పొందిన మానవుడు చివరకు పతనానికి చేరతాడు.
తస్మాచ్చింతాం పరిత్యజ్య పుమాఁల్లోభం న కారయేత్ । ధనపుత్రకలత్రాణాం చింతామేకాం న కారయేత్
కాబట్టి, ఆందోళనను విడిచిపెట్టి, మనిషి లోభాన్ని పెంచుకోకూడదు. ధనం, పిల్లలు, భార్య కోసం ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూ ఉండకూడదు.
యో హి విద్వాన్భవేత్కాంత మూర్ఖాణాం పథమేతి హి । మూర్ఖశ్చింతయతే నిత్యం కథమర్థం మమైవ హి
వివేకి వాడు, ప్రియమైనవాడా, మూర్ఖుల మార్గాన్ని అనుసరించడు. కాని మూర్ఖుడు మాత్రం, 'ఎలా నేను ధనం సంపాదించగలను?' అని ఎప్పుడూ ఆందోళన పడుతుంటాడు.
సుభార్యామిహ విందామి కథం పుత్రానహం లభే । ఏవం చింతయతే నిత్యం దివారాత్రౌ విమోహితః
'నేను ఇక్కడ మంచి భార్యను ఎలా పొందగలను? పిల్లలను ఎలా పొందగలను?' అని మూర్ఖుడు రాత్రింబవళ్లు మాయలో మునిగి ఎప్పుడూ ఆలోచిస్తూనే ఉంటాడు.
క్షణమేకం ప్రపశ్యేత చింతామధ్యే మహత్సుఖమ్ । పునశ్చైతన్యమాయాతి మహాదుఃఖేన పీడ్యతే
ఆందోళనల మధ్యలో ఒక్క క్షణం గొప్ప ఆనందం అనిపించొచ్చు. కానీ మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చి, అతడు మళ్లీ పెద్ద బాధతో బాధపడతాడు.
మిత్రాశ్చ బాంధవాః పుత్రాః పితృమాతృసభృత్యకాః । సంబంధినో భవంత్యేవ కలత్రాణి తథైవ చ
మిత్రులు, బంధువులు, కుమారులు, తండ్రులు, తల్లులు, సేవకులు—ఇవన్నీ మనకు బంధువులవుతారు. అలాగే భార్యలు కూడా.
సోమశర్మోవాచ- సంబంధః కీదృశో భద్రే తథా విస్తరతో వద । యేన సంబంధినః సర్వే ధనపుత్రాదిబాంధవాః
సోమశర్మన్ ఇలా అడిగాడు— 'భద్రే, ఈ బంధం ఎలా ఉంటుంది? వివరంగా చెప్పు. ధనం, పిల్లలు, ఇతర బంధువులు ఇలా అందరూ ఎలా బంధించబడతారు?'
సుమనోవాచ- ఋణసంబంధినః కేచిత్కేచిన్న్యాసాపహారకాః । లాభప్రదా భవంత్యేకే ఉదాసీనాస్తథాపరే
సుమనస్ ఇలా చెప్పాడు— 'కొంతమంది ఋణంతో బంధించబడతారు, మరికొందరు జమా తీసుకున్నదాన్ని తీసుకోవడం వల్ల. ఇంకొందరు లాభాన్ని ఇస్తారు, మరికొందరు నిర్లక్ష్యంగా ఉంటారు.'
భేదైశ్చతుర్భిర్జాయంతే పుత్రమిత్రస్త్రియస్తథా । భార్యా పితా చ మాతా చ భృత్యాః స్వజనబాంధవాః
ఈ నాలుగు విధాల వల్లే కుమారులు, మిత్రులు, భార్యలు, తల్లిదండ్రులు, సేవకులు, స్వజన బంధువులు జన్మిస్తారు.
స్వేనస్వేన హి జాయంతే సంబంధేన మహీతలే । న్యాసాపహారభావేన యస్య యేన కృతం భువి
ప్రతి ఒక్కరూ తనకు తాను ఉన్న బంధంతోనే భూమిపై జన్మిస్తారు. ఎవరు ఎవరి దగ్గర ఏమి చేశారో, జమా తీసుకోవడం లేదా ఇవ్వడం వల్ల అవి ఏర్పడతాయి.
న్యాసస్వామీ భవేత్పుత్రో గుణవాన్రూపవాన్భువి । యేనైవాపహ్రతం న్యాసం తస్య గేహే న సంశయః
జమా యజమాని ఈ లోకంలో గుణవంతుడైన, అందమైన కుమారుడిగా అవతరిస్తాడు. ఎవరి దగ్గర జమా తీసుకున్నారో, వారి ఇంట్లోనే జన్మిస్తాడు—ఇందులో సందేహం లేదు.
న్యాసాపహరణాద్దుఃఖం స దత్వా దారుణం గతః । న్యాసస్వామీ సుపుత్రోభూన్న్యాసాపహారకస్య చ
జమా తీసుకోవడం వల్ల కలిగే బాధను ఇచ్చి, అతడు తీవ్రమైన దుఃఖాన్ని అనుభవించి వెళ్ళిపోతాడు. జమా యజమాని మంచి కుమారుడవుతాడు, అలాగే జమా తీసుకున్నవాడు కూడా.
గుణవాన్రూపవాంశ్చైవ సర్వలక్షణసంయుతః । భక్తిం తు దర్శయంస్తస్య పుత్రో భూత్వా దినేదినే
అతడు అన్ని మంచి లక్షణాలతో, సౌందర్యంతో, గొప్ప గుణాలతో కలిగి, ప్రతి రోజు ఆ మనిషికి కుమారుడిగా అవతరించి, అతనికి భక్తిని చూపిస్తాడు.
ప్రియవాఙ్మధురో రోగీ బహుస్నేహం విదర్శయన్ । స్వీయం ద్రవ్యం సముద్గృహ్య ప్రీతిముత్పాద్య చోత్తమామ్
తియ్యని మాటలు మాట్లాడుతూ, అనారోగ్యంతో ఉన్నా, ఎంతో ప్రేమను చూపిస్తూ, తన సొంత ధనాన్ని తీసుకుని, గొప్ప ఆనందాన్ని కలిగిస్తాడు.
యథా యేన ప్రదత్తం స్యాన్న్యాసస్య హరణాత్పురా । దుఃఖమేవ మహాభాగ దారుణం ప్రాణనాశనమ్
ఎవరైతే అప్పటికే ఎవరికైనా అప్పగించిన దాన్ని తిరిగి తీసుకుంటారో, వారికీ భయంకరమైన, ప్రాణాన్ని పోగొట్టే బాధ తప్ప మరొకటి ఉండదు, ఓ భాగ్యవంతుడా.
తాదృశం తస్య సౌహృద్యాత్పుత్రో భూత్వా మహాగుణైః । అల్పాయుషస్తథా భూత్వా మరణం చోపగచ్ఛతి
అలానే, అతనిపై స్నేహంతో, గొప్ప గుణాలతో కుమారుడిగా జన్మించి, తక్కువ ఆయుష్షుతో ఉండి, మరణాన్ని పొందుతాడు.
దుఃఖం దత్వా ప్రయాత్యేవం భూత్వాభూత్వా పునఃపునః । యదా హా పుత్రపుత్రేతి ప్రలాపం హి కరోతి సః
బాధను కలిగించి, మళ్లీ మళ్లీ జన్మించి మరణిస్తూ, 'అయ్యో నా కుమారుడా, నా కుమారుడా!' అని ఎప్పుడైనా విలపిస్తే, అతడు వెళ్లిపోతాడు.
తదా హాస్యం కరోత్యేవ కస్య పుత్రో హి కః పితా । అనేనాపహృతం న్యాసం మదీయస్యోపకారణమ్
అప్పుడు అతడు నవ్వుతూ, 'ఇతడు ఎవరి కుమారుడు? ఎవరు తండ్రి? నా మేలు కోసం ఇచ్చిన న్యాసాన్ని ఇతడు తీసుకున్నాడు,' అని అంటాడు.
ద్రవ్యాపహరణేనాపి న మే ప్రాణా గతాః కిల । దుఃఖేన మహతా చైవ అసహ్యేన చ వై పురా
నా ధనం పోయినా, నా ప్రాణం పోనలేదు; కానీ అప్పట్లో నాకు తట్టుకోలేని పెద్ద బాధ కలిగింది.
తథా దుఃఖం ప్రదత్వాహం ద్రవ్యముద్గృహ్య చోత్తమమ్ । గంతాస్మి సుభృశం చాద్య కస్యాహం సుత ఈదృశః
ఇలానే బాధను కలిగించి, ఉత్తమమైన ధనాన్ని తీసుకుని, నేను ఈ రోజు త్వరగా వెళ్ళిపోతాను; నేను ఎవరి కుమారుడిని, ఇలాంటి వాడిని?
న చైష మే పితా పుత్రః పూర్వమేవ న కస్యచిత్ । పిశాచత్వం మయా దత్తమస్యైవేతి దురాత్మనః
ఇతడు నా తండ్రి కాదు, నేనూ ఇతని కుమారుడిని కాదు, ముందు ఎవరికి కూడా కాదు; నేను ఇతడికి పిశాచత్వాన్ని ఇచ్చాను, దుష్టుల స్వభావం ఇలాంటిదే.
ఏవముక్త్వా ప్రయాత్యేవం తం ప్రహస్య పునఃపునః । ప్రయాత్యనేన మార్గేణ దుఃఖం దత్వా సుదారుణమ్
ఇలా చెప్పి, మళ్లీ మళ్లీ నవ్వుతూ, అతడు వెళ్ళిపోతాడు; ఆ మార్గంలో, భయంకరమైన బాధను కలిగించి, వెళ్లిపోతాడు.