లజ్జా తస్యాః ప్రకర్తవ్యా అన్యచ్చైవ వదామ్యహమ్ । మాతరం వై ప్రవక్ష్యామి యా త్వయా పరికీర్తితా
ఆమెకు లజ్జను పాటించాలి. ఇంకొకటి చెబుతాను. నీవు చెప్పిన తల్లిని నేను వివరంగా చెబుతాను.
ప్రాణినామంగదేశేషు సదైవ చేతనా స్థితా । పరజ్ఞానప్రదా యా చ సా ప్రజ్ఞా పరికథ్యతే
ప్రాణుల శరీర భాగాలలో ఎప్పుడూ చైతన్యం ఉంటుంది. పరజ్ఞానం ఇచ్చే ఆమెను 'ప్రజ్ఞ' అని పిలుస్తారు.
ప్రజ్ఞా మాతా సమాఖ్యాతా ప్రాణినాం పాలనాయ సా । సంస్థితా సర్వలోకేషు పోషణాయ హితాయ వా
ప్రజ్ఞను తల్లిగా పిలుస్తారు, ప్రాణులను రక్షించేందుకు ఆమె ఉంది. అన్ని లోకాలలో పోషణకూ, మేలుకోసమే ఆమె స్థితి చెందింది.
సుమతిర్నామ యా ప్రోక్తా సా మాతా పరికథ్యతే । సంసారద్వారమార్గాణి యాని రూపాణి నిత్యశః
సుమతి అని పిలవబడే ఆమెను తల్లిగా వివరించారు. సంసారానికి ద్వారాలుగా, మార్గాలుగా ఉండే రూపాలు ఎన్నో ఉన్నాయి.
భవంతి మాతరో హ్యేతా బహుదుఃఖప్రదర్శికాః । మాతృరూపం సమాఖ్యాతమన్యత్కిం తే వదామ్యహమ్
ఈ తల్లులు నిజంగా ఉన్నాయి, ఎన్నో బాధలు చూపిస్తాయి. తల్లి రూపం వివరించాను — ఇంకేమి చెప్పాలి నీకు?
ఆత్మోవాచ- భవాన్కో హి సమాయాతో మమ సంతాపనాశకః । విస్తరేణ సమాఖ్యాహి స్వరూపమాత్మనః స్వయమ్
ఆత్మ అడిగింది — నీవెవరు? నా బాధలు పోగొట్టేందుకు వచ్చావు. దయచేసి నీ స్వరూపాన్ని పూర్తిగా వివరించు.
వీతరాగ ఉవాచ- యస్మాత్కామాని వర్తంతే నిరాశాః సర్వ ఏవ తే । యం దుష్టత్వాన్న పశ్యంతి కర్మాణ్యేతాని నాన్యథా
వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — మనసులో ఉండే కోరికలు అన్నీ ఆశలు లేకుండా వృథాగా ఉంటాయి. అవి చెడిపోయినవిగా ఉండి, ఈ పనుల్ని వేరే విధంగా చూడలేవు.
యత్సమీపం హి నాయాతి ఆశా చైవ కదాచన । క్రోధో లోభస్తథా మోహో యద్భయాత్ప్రలయం గతాః
ఎక్కడా ఆశ దగ్గరికి రాకపోతే, అక్కడ కోపం, లోభం, మాయ కూడా భయంతో అంతమైపోతాయి.
వీతరాగోస్మి భద్రం తే వివేకో మమ బాంధవః । ఆత్మోవాచ- కీదృశోఽసౌ తవ భ్రాతా వివేకో నామ నామతః
నేను వీతరాగుడిని — నీకు శుభం కలగాలి! వివేకం నాకు స్నేహితుడు.
తస్య త్వం లక్షణం బ్రూహి భ్రాతురాత్మన ఏవ చ । వీతరాగ ఉవాచ- తస్యైవ లక్షణం రూపం న వదామి తవాగ్రతః
నీ అన్నయ్యకు, నీకు కూడా లక్షణాలు చెప్పు. వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — అతని లక్షణాలు, రూపం నీ ముందర చెప్పను.
భ్రాతుస్తస్య మహాభాగ ఆహ్వానం చ కరోమ్యహమ్ । భోభో వివేక మే భ్రాతరావయోస్త్వం వచః శృణు
ఓ మహాభాగుడా! ఇప్పుడు నా అన్నయ్యను పిలుస్తున్నాను. ఓ వివేకా, నా అన్నయ్యా, మన ఇద్దరి మాట విను.
ఏహ్యేహి సుమహాభాగ మమ స్నేహాన్మహామతే । కశ్యప ఉవాచ- శాంతిక్షమాభ్యాం సంయుక్తో భార్యాభ్యాం చ సమాగతః
రా, రా మహాభాగుడా, నా మీద ప్రేమతో, ఓ మహామతి! కశ్యపుడు ఇలా అన్నాడు — ఆయన శాంతి, సహనం అనే భార్యలతో కలిసి వచ్చాడు.
సర్వదృక్సర్వగో వ్యాపీ సర్వతత్త్వపరాయణః । సందేహానాం చ సర్వేషాం యో రిపుర్జ్ఞానవత్సలః
అతడు అన్నింటినీ చూస్తాడు, ఎక్కడా ఉన్నా ఉంటాడు, అన్నింటిలో వ్యాపించి ఉంటాడు, అన్ని తత్త్వాల సారాన్ని తెలుసుకుంటాడు. అతడు అనుమానాలన్నింటికీ శత్రువు, జ్ఞానాన్ని ప్రేమించే వాడు.
ధారణా ధీశ్చ ద్వే పుత్ర్యౌ తస్యైవ హి మహాత్మనః । తస్య యోగః సుతో జ్యేష్ఠో మోక్షో యస్య మహాగురుః
ఆ మహాత్ముడికి ధారణ, బుద్ధి అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు. యోగం అతని పెద్ద కుమారుడు, మోక్షం అతనికి గొప్ప గురువు.
నిర్మలో నిరహంకారో నిరాశో నిష్పరిగ్రహః । సర్వవేలాప్రసన్నాత్మా గతద్వంద్వో మహామతిః
అతడు నిర్మలుడు, అహంకారం లేని వాడు, ఆశలు లేని వాడు, స్వంతం అనేదేమీ లేని వాడు. ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా ఉంటాడు, ద్వంద్వాలకి అతీతుడు, గొప్ప జ్ఞానమున్న వాడు.
స వివేకః సమాయాతో గుణరత్నైర్విభూషితః । యస్యామాత్యౌ మహాత్మానౌ ధర్మసత్యౌ మహామతీ
ఆ వివేకుడు గుణమణులతో అలంకరించబడి వచ్చాడు. అతనికి ధర్మం, సత్యం అనే మహాత్ములు మంత్రులుగా ఉన్నారు.
క్షమాశాంతిసమాయుక్తః స వివేకః సమాగతః । వీతరాగమువాచేదమాహూతోహం సమాగతః
సహనం, శాంతి కలిగి ఉన్న ఆ వివేకుడు వచ్చాడు. వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — పిలవబడి నేను వచ్చాను.
తద్భ్రాతః కారణం సర్వం కథ్యతాం హి మమాగ్రతః । యమాశ్రిత్య త్వయాద్యైవ కృతమాహ్వానమేవ మే
కాబట్టి అన్నయ్యా, నన్ను ఇక్కడికి పిలవడానికి కారణం ఏమిటో నాకు ముందుగా చెప్పు.
వీతరాగ ఉవాచ- పుమాన్స్థితో యః పురతో మహాపాశైర్నియంత్రితః । మోహస్య బాణైః సంభ్రాంతః సంసారస్య చ బంధనైః
వీతరాగుడు ఇలా అన్నాడు — నీ ముందున్న ఈ మనిషి గొప్ప బంధాలతో బంధించబడి, మాయ బాణాలతో మూర్ఛించబడి, సంసారం బంధనాల్లో చిక్కుకున్నాడు.
సర్వస్య వ్యాపకః స్వామీ అయమాత్మా మమైవ చ । పంచతత్త్వైః సమావిష్టో జ్ఞానధ్యానవివర్జితః
అతడు అన్నింటికీ వ్యాపించి ఉన్న యజమాని, నా స్వరూపమే. ఐదు భూతాలతో చుట్టబడి, జ్ఞానం, ధ్యానం లేని వాడు.
పృచ్ఛతామేనమాత్మానం భవాంస్తత్త్వేషు పండితః । వీతరాగవచః శ్రుత్వా వివేకో వాక్యమబ్రవీత్
నీవు తత్త్వాలలో నిపుణుడివి, ఈ ఆత్మను అడుగు. వీతరాగుడి మాట విని, వివేకుడు ఇలా చెప్పాడు.
వివేక ఉవాచ- సుఖేన స్థీయతే దేవ భవతా విశ్వనాయక । ఆగతే త్వయి సంసారే కిం కిం భుక్తం సుఖం స్వయమ్
వివేకుడు ఇలా అన్నాడు — ఓ ప్రభూ, విశ్వనాయకా! నువ్వు ఉన్నప్పుడు సుఖంగా ఉండచ్చు. కానీ నువ్వు సంసారంలోకి వచ్చినప్పుడు, నువ్వు స్వయంగా ఏ సుఖం అనుభవించావు?
ఆత్మోవాచ- గర్భవాసో మహద్దుఃఖమసహ్యం దారుణం మయా । భుక్తమేవ మహాప్రాజ్ఞ జ్ఞానహీనేన వై సదా
ఆత్మ ఇలా అన్నాడు — గర్భంలో ఉండటం గొప్ప బాధ, భరించలేని దుఃఖం, దారుణమైనది. నేను నిజంగా ఇదే అనుభవించాను, ఓ మహాపండితా, ఎప్పుడూ జ్ఞానం లేకుండా.
దేహేపి జ్ఞానవిభ్రష్టః సోహం జాతో హ్యనేకధా । బాల్యావస్థాం గతేనాథ కృత్యాకృత్యం కృతం మయా
ఈ శరీరంలో కూడా జ్ఞానం లేకుండా ఎన్నో విధాలుగా జన్మించాను. బాల్యావస్థకు వచ్చి, చేయవలసినవి, చేయకూడనివి రెండూ చేశాను.
తారుణ్యేన కృతా క్రీడా భుక్తా భార్యా హ్యనేకశః । వార్ధకం ప్రాప్య సంతప్తః పుత్రశోకాదిభిస్తథా
యవ్వనంలో నేను ఆటలు ఆడి, అనేక భార్యలతో సుఖంగా గడిపాను. కానీ వృద్ధాప్యంలోకి వచ్చాక, కుమారుల బాధలు మొదలైన ఎన్నో కష్టాలతో నేను తాపత్రయానికి లోనయ్యాను.
భార్యాదీనాం వియోగైస్తు దగ్ధోస్మ్యహమహర్నిశమ్ । దుఃఖైరనేకసంవర్ణైః సంతప్తోస్మి దినేదినే
భార్య మొదలైనవారి విడిపోవడం వల్ల రాత్రింబవళ్ళు నేను మనసారా కాలిపోతున్నాను. ఎన్నో విధాలైన దుఃఖాలతో ప్రతిరోజూ బాధపడుతున్నాను.
దివారాత్రౌ మహాప్రాజ్ఞ న విందామి సుఖం క్వచిత్ । ఏవం దుఃఖై సుసంతప్తః కిం కరోమి మహామతే
మహామునివర్యా! పగలు రాత్రి ఎక్కడా నాకు ఆనందం దొరకడం లేదు. ఇలాంటి దుఃఖాలతో బాధపడుతూ, నేను ఏం చేయాలి చెప్పండి.
తముపాయం వదస్వైవ సుఖం విందామి యేన వై । అస్మాత్సంసారజాలౌఘాన్మోచయాద్య సుబంధనాత్
నాకు నిజంగా సుఖం దొరికే మార్గాన్ని మీరు చెప్పండి. ఈ సంసార బంధాల నుంచి నన్ను ఈరోజే విముక్తి చేయగల మార్గాన్ని తెలియజేయండి.
వివేక ఉవాచ- భవాఞ్ఛుద్ధోసి నిర్ద్వన్ద్వో హ్యపాపోసి జగత్పతే । ఏనం గచ్ఛ మహాత్మానం వీతరాగం సుఖప్రదమ్
వివేకుడు ఇలా చెప్పాడు—ప్రభూ! మీరు పవిత్రులూ, ద్వంద్వాలకీ దూరంగా ఉన్నవారు, పాపం లేని వారు. మీరు ఆ మహాత్ముడి దగ్గరకు వెళ్లండి. ఆయన రాగద్వేషాలు లేని వాడు, సుఖాన్ని ప్రసాదించేవాడు.
నిఃసంశయం త్వయా దృష్టం నగ్నమాచారవర్జితమ్ । సుఖప్రదర్శకో హ్యేష సర్వసంతాపనాశకః
నిస్సందేహంగా మీరు ఆయనను చూశారు. ఆయన దేహానికి వస్త్రాలు లేకుండా, ఆచరణలకు అతీతంగా ఉంటారు. ఆయన సుఖాన్ని చూపించేవాడు, అన్ని బాధలను తొలగించేవాడు.